YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
TOPONIMIK FRAZEOLOGIYANIŃ BELGILENETUǴIN OBYEKTLER
XARAKTERINE QARAY LINGVOKULTUROLOGIYALIQ ANALIZI
Urazimbetova Gozzal Karamatdinovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15192986
Bul maqalada toponim esaplanǵan frazeologizmler semantikasınıń milliy-mádeniy
komponentin ajıratıw ha’mde olarda milliy mádeniyat haqqındaǵı maǵlıwmatlardıń bar
ekenligin lingvoma’deniy kózqarasınan úyreniw imkaniyatın beredi.
Mádeniyatlar arasındaǵı ayırmashılıqlar adamlar turmısınıń kóplegen tarawlarında
etnikalıq nadurıs pikirlerdi qáliplestiredi, "óziniki" hám "basqa" mádeniyat arasında anıq
shegara ótkeredi.
"Óziniki - ózgeniń" mádeniy belgileriniń qarama-qarsılıǵı frazeologizatsiyalangan
toponimlerdiń túpkilikli hám ózlestirilgen toponimler semantikasında tariyxıy jaqtan
bekkemlengen.
Áyne "basqa" dúnyanı belgili bir lingvomádeniy jámiyetshilik tárepinen qabıl etiwdiń
psixologiyalıq ózgeshelikleri mádeniy markerlengen toponimler menen frazeologizmlerdiń
bahalaw konnotaciyalarınıń ózine tánligin támiyinleydi.
Bul qarama-qarsılıqtıń áhmiyetli qurawshısı stereotipler bolip tabıladı. "Stereotip"
ataması ilimiy aylanısqa amerikalı sociolog U. Lipmann tárepinen 1922-jılı shıqqan
"Jámiyetlik pikir" kitabında kirgizilgen. Lippman stereotip degende qorshaǵan dúnyanı qabıl
etiwdiń ayrıqsha formasın túsinedi, ol biziń sezimlerimizdiń maǵlıwmatlarına sol
maǵlıwmatlar biziń sanamızǵa jetip barıwdan aldın belgili bir tásir kórsetedi [Липманн 1922:
95].
Topokomponentli frazeologizmlerde avtostereotipler de, geterostereotipler de
anıqlanadı. Avtostereotipler onıń wákilleri tárepinen óziniń etnikalıq birlespesine
kirgiziletuǵın bahalar bolıp esaplanadı. [Cадохин 2004: 224].
Belgilenetuģin obyektlerdiń lokalizaciyalanıwına qarap tómendegilerdi ajıratıw
múmkin: 1) qarap atırılgan til oblastı sheńberindegi obyektlerdi atawshi toponimler;
Aymaqlıq jaqtan usı tilge hám mádeniy jámiyetke jaqın bolǵan inglis komponentleri-
toponimler toparına olar inglis tili aymaǵı menen shegaralas mámleketlerdiń geografiyalıq
atamaları sıpatında kiredi. Birinshiden, Amerika Qurama Shtatları menen shegaralas
mámleketler (Kanada, Meksika, Kuba hám Yamayka atawi); ekinshiden, Ulli Britaniyaga
tikkeley jaqın bolgan mámleketler (Franciya, Belgiya hám Irlandiya). Avstraliya, Ulli Britaniya
sıyaqlı, basqa mámleketler menen qurg’aqlıqta shegaralarga iye emes. Franciya shigista
Belgiya, Lyuksemburg, Germaniya, Shveycariya, Italiya, Monako, qublada Ispaniya hám
Andorra, batista Ulli Britaniya menen suw shegarasına iye. Bul mámleketlerdiń derlik
barlıǵınıń toponimleri francuz tilindegi birinshi tiptegi frazeologizmlerde óz kórinisin tapqan.
Solay etip, inglis tilindegi bul topar frazeologiyalıq birlikler francuz tilindegi sáykes toparǵa
salıstırǵanda ádewir az, bunı inglislerdiń "ataw" dep atalatuǵın pikirlewi menen túsindiriw
múmkin, bunıń astında Ullı Britaniyanıń "ataw" dep atalatuǵın geografiyalıq jaylasıwınıń
inglislerdiń ayırım minez-qulıq hám pikirlew qásietleriniń qáliplesiwine tásiri túsiniledi.
Kópshilik izertlewshilerdiń pikirinshe, áne usı sebepten de anglichanlar adamgershilik penen
shuǵıllanbaytuǵın, az sóyleytuǵın hám jámietshilik penen shuǵıllanbaytuǵın adamlar. Al
qaraqalpaq tilinde ma’deniyatinda bolsa bunin’ kerisi yag’niy toponimleri aymaqlıq jaqtan eń
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
jaqın bolǵan frazeologizmler toparın tolıǵıraq qarap shıǵıp, topokomponentli
frazeologizmlerdi olardıń ónimdarlıǵınıń kemeyiwine qaray jaylastıramız. Ma’selen: 1) it
bangs (beats) Banagher (irl. tili.) "bul hámme nárseden de artıq, bul aqılǵa uǵras kelmeytuǵın,
aqılǵa uǵras kelmeytuǵın, esitilmegen nárse, bul hesh nársege usamaydı." Qaraqalpaq tilinde
gidrotoponimler atalıwda kóbirek belgili bir aymaqtıń yamasa sol suw jolınıń
ózgesheliklerinen kelip shıǵıp ataladı. Tómendegi mısallarda
Sir-Darya, Amu-Darya
gidronimlerinde bulaq suwınıń tınıqlıǵı, onda quyashtıń altın nurları sáwleleniwi tiykar etip
alınǵan bolsa,
Qizketken
gidronimi suwg’a qaraqalpaq qizinin’ ag’ip ketiwi, aǵıw tárizi, yaǵnıy
tolıp-tasıp tezlik penen qozǵalıw qásietine tiykarlanǵan.
1)
have kissed the Blarney stone
-"jaǵımpaz bolıw" -(грубое, арго, UK) sóylesiw arqalı
qızdı jınısıy jaqınlıqqa iyteriw qábiletine iye bolıw (sózbe-sóz: "Blardı tasın súyiw").
2)
if you drop a fiver in Brandon, kick it all the way to Cork
"Irlandiyanıń Brandon
qalası turǵınlarınıń gomoseksual qa’biletke meyil isharat etiwshi házil sóz." Qaraqalpaq til
biliminde bolsa etnonimler geografiyalıq atamalarınıń bir bólegi sıpatında keń tarqalgan. Kóp
g’ana toponimler qaraqalpaq, o’zbek qáwimleriniń etnonimleri menen baylanıslı bolsa,
basqaları túrkiy qáwimlerdiń atları hám laqapları menen baylanıslı. Bug’an missal retinde
birneshe misallar keltireyik, ishki forması túrkiy qáwimler hám aymaqlardıń aymaqta
jasaǵanlıǵınan derek beretuǵın toponimler.
Ámiwdárya rayonı misalinda ko’rip shiqsaq
Aday, Ayteke, Ayıllı, Álieli, Aqmanǵıt,
Aqtoǵın, Alasha, Álim, Anna, Aral, Qońırat, Aralbay, Aranshı (Aranshi), Ashamaylı,
Baymaqlı, Bayulı (Baywgli), Baqanlı, Balǵalı, Basar, Beksıyıq,Bessarı, Baqlıxtay, Jawınǵır,
Dobal, Dúrmen, Ekinshiyik, Írǵaqlı (Irǵoqli), Ishtaq (Estek), Yomut, Qabak, Qabasan,
Qazaq, Teke hám t.b.
Juwmaqlap aytqanda Kóbinese toponimler etnonimlik kelip shıǵıwǵa iye boladı. Bir
waqıtları bul jerde jasaǵan xalıqtıń tariyxı, turmısı hám mádeniyatı óz kórinisin tabadı, sebebi
"eske túsiretuǵın nárseler ǵana emes, al umıtatuǵın nárselerimiz de eske túsiredi."[Кургузов
2011: 80].
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Дўсимов З., Эгамов Х. Жой ном ларининг қисқача изоҳли луғати (Краткий
толковый словарь то понимов), на узб. яз.. – Ташкент: Ўқитувчи, 1977. – 151 с
2.
Кургузов В.Л. Историческая память и забвение в культурном пространстве как
репрезентация прошлого в настоящем // «Белые пятна» российской и мировой
истории. – 2011. – № 1. – С. 80.
3.
Липпман В «Общественное мнение» -Нью Йорк 1922. -95с
4.
Садохин А.П. Этнология: Учебное пособие. - Изд. 3-е, перераб и доп. - М.: Альфа-М;
ИНФРА-М, 2004. - 352 с.
