Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
261
SHUKUR XOLMIRZAYEV HIKOYALARIDA MILLIY
QADRIYATLARNING BADIIY IFODASI.
Qodirova Nilufar Mavlon qizi.
Buxoro davlat pedagogika instituti
O’zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 2 -bosqich magistranti
Ilmiy rahbar:Istamova Shohida Maxsudovna
Buxoro davlat pedagogika institute O'zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi
filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori,professor
Annotatsiya: Ushbu maqolada Shukur Xolmirzayevning hikoyalarida
o'zbeklarga xos milliy qadriyatlarning badiiy ifodasi, shuningdek insoniylik deya
ulug'lanmish buyuk ne'matning o'zbek xalqiga qanchalik aloqador ekanligi hamda
halol mehmat,oila mustahkamligi kabi fazilatlar xususida so’z yuritilgan.
Kalit so’zlar: milliy qadriyatlar, insoniylik, soddadillik, o’zbek hikoyachiligi,
halol mehnat, tabiat va inson uyg’unligi.
Annotation: This article discusses the artistic expression of national values
inherent to Uzbeks in the stories of Shukur Kholmirzayev, as well as the relevance
of the great gift called humanity to the Uzbek people, as well as such qualities as
honest kindness and family strength.
Keywords: national values, humanity, simplicity, Uzbek storytelling, honest
work, harmony between nature and man.
Аннотация: В статье собраны рассказы Шукура Холмирзаева
национальные ценности, присущие только узбекам, а также великие
ценности человечества Обсуждалось, насколько это благословение связано
с узбекским народом.
Ключевые слова: национальные ценности, гуманность, простота,
узбекское сказительство, честный труд, гармония природы и человека.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
262
XX asr o’zbek nasrining taraqqiyotini Abdulla Qahhordan keyingi zabardast
o’zbek adibi Shukur Xolnirzayevsiz tasavvur qila olmaymiz .O’zbekiston xalq
yozuvchisi,Hamza nomidagi respublika davlat mukofoti sovrindori,”Mehnat
shuxrati”ordeni sohibi Shukur Xolmirzayev o’zining realistik asarlarida
o’zbeklarga xos bo’lgan milliy qadriyatlar,shuningdek o’sha davrdagi milliy ruh
va ma’naviy va axloqiy muammolarni baralla ko’tarib chiqa olgan yozuvchilardan
hisoblanadi.
Darhaqiqat, adabiyot quroli so’zdir!Aynan mana shu so’zlar orqali
hayotni,insonni badiiy talqin qilish,milliy o’zlikni anglash g’oyalarini kitobxonga
singdirish va uning mehrini qozonishni uddalay oldi desak mubolag’a
bo’lmaydi.O’zbek xalqi azaldan o’zining samimiyligi,milliyligi,saxiyligi,urf
odatlari va an’analari bilan boshqa xalqlardan ajralib turadi.O’zbeklar faqat o’zini
o’ylaydigan,shaxsiy
manfaatlari
yo’lida
boshqalaring
mehnatidan
foydalanadigan,milliyligimizning asosi bo’lgan insoniylik saxiylik,tantilik kabi
fazilatlarni toptaydigan insonlarni qoralab kelgan.
Milliy o’zlikni anglash g’oyalari adib ijodining dastlabki mamunalaridanoq
o’rin olgan.Shukur Xolmirzayevning “O’zbeklar “nomli asarida nafaqat mana
shunday g’oyalar,bundan tashqari o’zbek xalqining davr qiyinchiligiga qarshi
mardonavor kurashi,sabri,millat ichki ruhiy olami manzaralari,o’zbek millati
mentaliteti, soddadilligi, mehmondo’stligi, ochiqko’ngilligi, bag’rikengligi,
o’zbekning o’zligini ko’rsatish mahoratining yuksakligi asarda sodda ,ammo puxta
va teran so’zlar bilan yoritib berilgan.”O’zbeklar” hikoyasi kuz faslida paxta
terimiga borgan
talaba
Ergash
obrazi
orqali
asosiy
g’oya
yoritib
berilgan.Qahramon kursdoshlari bilan paxta terimiga boradi,ammo bu yerda paxta
bo’lmasada ,odamlar majburan sovuq va izg’irinda ushlab turiladi va Sovet
davridan qolgan “Paxta balosi”ning zug’mlari tasvirlanadi.Bundan tashqari asarda
Sho’ro siyosatiga ko’nikkan vatandoshlariga nisbatan befarq bo’lgan
O’rmon,Mirzag’olib,Saparboy va Azimjon kabi obrazlarga parallel ravishda o’zida
yeyishga hech vaqosi bo’lmasada ,borini yonidagilarga ulashgan Botir cho’pon
orqali haqiqiy o’zbeklarning xarakteri ko’rsatib berilgan.Har qanday holatda ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
263
o’zligidan kechmagan haqiqiy inson sifatida Ergashni va Botir cho’ponni ulug’lay
olamiz.
"Nimadir yo'q bo'ldi" hikoyasida esa insoniy munosabatlar, axloqiy
qadriyatlar va jamiyatdagi o‘zgarishlarni tasvirlovchi asarlardan biridir.Hikoyada
insoniy qadriyatlarning yo‘qolishi, odamlar orasidagi iliqlik, mehr va
samimiyatning asta-sekin yo‘qolib borayotgani tasvirlangan. Asar hayotiy
o‘zgarishlar natijasida yo‘qotilgan mehr-muhabbat va samimiyatni aks
ettiradi.Asar sujetida aniq bir voqea emas, balki insoniy munosabatlarning
o‘zgarishi va yo‘qotilgan qadriyatlar tasvirlanadi. Hikoyada muallif hayotga
chuqur falsafiy nigoh bilan qaraydi. Qahramonlar o‘zgarayotgan dunyo ta’sirida
oldingi qadrli his-tuyg‘ularidan ayrilgan.
Shukur Xolmirzayevning hikoyalariga xos bo‘lgan badiiy uslub bu yerda ham
yaqqol seziladi. Asardagi ramziy ma’nolar – "yo‘qotish" tushunchasi, insoniy
iliqlikning kamayib borishi orqali o‘z aksini topadi.Ushbu hikoyani o'qir
ekansiz,nihoyasiga yetganda tanangizga g'alati bir junbushlik kiradi.Sababi
oilalarda turli xil tushunmovchiliklar ko'plab uchrab turadi,lekin har bir
dilxiralikdan so'ng oramizdagi munosabatlardan iliqlik yo'qolib borilishi
mohirona tarzda ifodalab berilgan.
Shukur Xolmirzaevning “Notanish odam” hikoyasida ma’naviy va axloqiy
masalalar badiiy talqin etilishi hikoyaning asosiy mavzularidan biridir. Ushbu
tahlilni kengroq tushunish uchun, hikoyaning turli qatlamlarini batafsil ko‘rib
chiqish mumkin. Hikoya, tashqi omil sifatida yomg‘irni va uning ichki, ruhiy
holatga ta’sirini ko‘rsatadi. Yomg‘ir, tabiatning kuchini va insonning ichki dardini
ifodalovchi belgi sifatida ishlatiladi. Qahramonning yomg‘irda qolishi va o‘zining
holatini tasvirlashi, tabiat va insonning o‘zaro aloqasini ko‘rsatadi. Bu aloqada
tabiat nafaqat tashqi muhit, balki insonning ichki ruhiy dunyosini shakllantiruvchi
omilga aylanadi. Shunday qilib, yomg‘ir nafaqat badiiy element, balki insonning
ma’naviy kurashlari, ichki savollariga javob topishga harakat qilishi bilan
bog‘liqdir. Tabiat bilan uzviy bog‘lanish, hikoyadagi axloqiy masalalar orqali
taqdim etiladi. Hikoyadagi notanish odamning qahramon bilan o‘zaro
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
264
munosabatlari, ma’naviy o‘sish va o‘zgarishning ramzi sifatida qaraladi. Notanish
odam o‘zining hayotiy tajribalarini qahramon bilan bo‘lishib, unga hayotning
chuqurroq ma’nolari haqida fikrlar bildiradi. Notanish odamning “yomg‘irning
yog‘ishida ko‘ngilga yoqadigan bir dilgirlik bo‘ladi” degan so‘zlari, ma’naviy
o‘zgarishning badiiy talqinidir. U, tashqi hodisalar (yomg‘ir, tabiat) orqali ichki
ruhiy holatlar va hayotiy tajribalar haqida o‘ylashga undaydi. Boshqacha aytganda,
inson tabiat bilan bo‘lgan aloqasi orqali o‘zining ichki dunyosini anglaydi va
ma’naviy o‘sishga erishadi. Hikoyada ikki notanish odam o‘rtasida sodir
bo‘ladigan o‘zaro yordam va axloqiy masalalar markaziy o‘rin tutadi. Notanish
odamning qahramonga yordam taklif qilishi, odamlarning bir-biriga yordam berish
zarurligini ta’kidlaydi. Ushbu harakatlar insoniylik va o‘zaro hurmatning badiiy
ifodasi sifatida ishlatilgan. Shunday qilib, hikoya insonlarning bir-birlariga bo‘lgan
mehr-muhabbat, yordam va o‘zaro hurmatni ko‘rsatadi. Bu axloqiy qarashlar,
qahramon va notanish odamning muloqotida o‘z aksini topadi.Hikoyada
qahramonning ichki kurashi, o‘zini anglash jarayoni ham juda muhimdir.
Yomg‘irni ko‘rib, qahramonning ongida bir necha savollar paydo bo‘ladi, lekin
notanish odamning aytgan so‘zlari orqali u ichki kurashini yengadi. Bu jarayon,
insonning ma’naviy o‘sishini anglatadi. Boshqa bir tomondan, notanish odamning
o‘z tajribalarini qahramonga bo‘lishishi, boshqalarga yordam berish orqali ichki
tinchlik va ma’naviy yuksalishga erishishi ko‘rsatiladi. Hikoyada yaxshi va yomon
o‘rtasidagi chegaraning noaniqligi ham aks etadi. Notanish odamning "Siz-u bizga
o‘xshagan biror yo‘lovchi bu kamarga kirib qolgudek bo‘lsa, sovuqqa qunishib
o‘tirmasdan, tayyor o‘tinni yoqib isinadi" degan so‘zlari orqali, u yaxshi va
yomonni, axloqiy to‘g‘rini va noto‘g‘rini anglashdagi farqni ko‘rsatadi. Insonlar
o‘zining ichki dunyosini va tabiatni to‘g‘ri anglash orqali bu farqni his etadi va
shunga qarab harakat qiladi. Shukur Xolmirzaev o‘z hikoyalarida badiiy uslubni
mukammal tarzda ishlatgan. Hikoyaning atmosfera va tafsilotlari, badiiy
elementlari, tashqi hodisalar orqali ichki dunyolarni talqin qilishiga yordam beradi.
Tabiatning o‘zgarishlari (yomg‘irning yog‘ishi, quyosh chiqishi) va ularning
qahramonlarning ichki holatiga ta’siri hikoyaning ma’naviy mazmunini yoritadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
265
Shuningdek, nafaqat tashqi hodisalar, balki odamlardagi o‘zgarishlar ham badiiy
tarzda ifodalangan.
Hikoya nafaqat oddiy bir voqea, balki undagi qahramonlarning ruhiy holati
va axloqiy tanlovlarining teran badiiy ifodasidir. Insonlar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar, tabiat va jamiyat bilan bo‘lgan aloqalar, har bir voqea va harakatning
ma’naviy asosi – bularning barchasi hikoyaning asosiy badiiy mavzusini tashkil
etadi. Shukur Xolmirzaevning “Notanish odam” hikoyasida ma’naviy va axloqiy
masalalar badiiy talqin etilgan. Tabiat va inson o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar,
axloqiy tanlovlar, o‘zaro yordam va o‘zini anglash jarayonlari hikoyaning
markaziy mavzularidir. Hikoya, tashqi hodisalar orqali ichki dunyoni, ma’naviy
kurashlarni va axloqiy qarorlarni tasvirlash orqali insonning ruhiy va axloqiy
o‘sishini, shuningdek, jamiyat va tabiat bilan aloqalarini chuqur aks ettiradi.
Shukur Xolmirzaevning hikoyalarida ma’naviy va axloqiy masalalar badiiy
talqini muhim o‘rin tutadi. "Notanish odam" hikoyasi misolida, yozuvchi
insonning ichki kurashlari, tabiat bilan aloqasi, o‘zaro yordam va axloqiy
tanlovlarni chuqur ifodalaydi. Hikoyaning markazida ikki notanish odamning
o‘zaro muloqoti, tabiat hodisalari orqali yuzaga kelgan ruhiy holatlar va ma’naviy
o‘sish jarayoni tasvirlanadi. Yomg‘ir va quyosh kabi tashqi omillar,
qahramonlarning ichki dunyosini aks ettirib, ularning hayotiy tajribalari va axloqiy
qarashlarini ifodalaydi.
Xolmirzaev hikoyalarida yaxshi va yomonning noaniq chegaralari, insonning
o‘zini anglash jarayoni, va tabiat bilan bo‘lgan aloqaning axloqiy ahamiyati
ko‘rsatiladi. Ushbu masalalar yozuvchining asarlarini faqat badiiy voqea sifatida
emas, balki chuqur ma’naviy-axloqiy xabarlarni o‘zida mujassam etgan asarlarga
aylantiradi. Xolmirzaev o‘z hikoyalarida insonning ruhiy holatini va axloqiy
qarorlarini tabiat bilan uyg‘unlashtirgan holda, har bir voqea va harakatning
ma’naviy mohiyatini ko‘rsatadi. Shunday qilib, uning asarlari nafaqat o‘qishni,
balki o‘ylashni va ichki anglashni talab qiladigan asarlardir.
Adib asarlarini o’qir ekansiz,milliylik,o’ziga xoslik bilan bir qatorda
insonlarga xos bo’lgan turli holatlar davr va shaxs muammolariga duch kelasiz va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
266
haqiqiy o’zligimizni anglagan holda insoniylik,ezgulik yo’llari bilan barcha
qiyinchiliklarni bartaraf etish mumkinligini sezasiz. Bundan shunday xulosa kelib
chiqadiki,Shukur Xolmirzayev o’zi hayotni chuqur anglagan,insoniyat
ruhiyatidagi ichki kechinmalarni seza oladigan yozuvchidir.Bundan tashqari
o’zbek xalqiga o’ziga xos odamiylik, mehmondo’stlik, ochiqko’ngillik,
xalqparvarlik, milliy qadriyatlarni anglash kabi g’oyalar asarlaring asosini tashkil
qiladi.Shunday jihatlari bilan u betakror uslubda o’zbek hikoyachiligida
mustahkam cho’qqi yarata oldi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Xolmirzayev Sh.(2003) Hikoyalar
2.Tavaldieva G.Shukur Xolmirzayevning ijodiy yo’li.49
3.www.google.com
