Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
194
KAR VA YAXSHI ESHITMAYDIGAN BOLALARNING JISMONIY
REABILITATSIYASIGA SUZISH MASHG‘ULOTLARINING TA’SIRI
Mamatov Mamarasul Raxmatovich
Samarqand tumani 2-son sport maktabi yo‘riqchi-uslubchisi
Annotatsiya. Tadqiqotning maqsadi maktab-internat sharoitida jismoniy
tarbiya darslarida suzishga o‘rgatish mashg‘ulotlari asosida zaif eshituvchi
bolalarni reabilitatsiya qilish metodikasini takomillashtirishdan iborat.
Olingan natijalar sog‘lomlashtiruvchi korreksion mashqlar majmuasini
qo‘llash orqali suzish mashg‘ulotlarining samaradorligini, eshitishida nuqsoni
bo‘lgan o‘quvchilarning harakat qobiliyatlarini rivojlantirish darajasini
oshirishni ko‘rsatadi. Chaqqonlik, chidamlilik, harakat faolligi va motorikani
tavsiflovchi ko‘rsatkichlarning yaxshilanishi.
O‘qituvchi va jamoa a’zolari bilan faol ijtimoiy hamkorlikda zarur jismoniy
mashqlar dasturini bajarishda e’tiborlilik, diqqatni jamlash, aniqlik
yaxshilanganligi tasdiqlandi.
Kalit so‘zlar: reabilitatsiya, kar va zaif eshituvchi bolalar, o‘qitish
metodikasi, suzish.
Kirish. Hozirgi vaqtda zaif eshituvchi bolalarni jismoniy reabilitatsiya qilish
muammosi katta ahamiyatga ega. Ushbu patologiyaning keng tarqalganligi, kar,
zaif eshituvchi va eshitishida boshqa nuqsonlari bo‘lgan bolalar sonining ko‘payish
tendensiyasi boshlang‘ich maktab yoshidagi kar va zaif eshituvchi bolalar uchun
maktab-internat sharoitida suzishga o‘rgatish mashg‘ulotlari asosida jismoniy
tarbiya bo‘yicha sog‘lomlashtiruvchi-korreksion mashg‘ulotlar majmuasini ishlab
chiqish zaruratini keltirib chiqaradi.
Tadqiqotning obyekti
sifatida eshitishida nuqsoni bo‘lgan kichik maktab
yoshidagi bolalarning jismoniy rivojlanish jarayoni olingan.
Tadqiqotning predmetini
eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar jismoniy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
195
tarbiyasi bo‘yicha sog‘lomlashtirish-korreksion majmuasining asosi sifatida suzish
mashg‘ulotlari tashkil etadi.
Amaliy ahamiyati.
Suzish asosidagi jismoniy mashqlar eshitishida nuqsoni
bo‘lgan bolalarning jismoniy rivojlanish darajasining oshishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi, harakat ko‘nikmalari bazasini shakllantirishga va koordinatsion
buzilishlarni tuzatishga, shuningdek, ushbu toifadagi bolalarning kelajakda kasbiy
moslashuvi va ijtimoiy integratsiyasiga hissa qo‘shadigan mayda motorikani
rivojlantirishga yordam beradi. Kar va zaif eshituvchi bolalar eshituvchi
tengdoshlaridan harakat sifatlari, chaqqonlik va harakat koordinatsiyasi, tezlik-
kuch sifatlari, reaksiya tezligi, diqqatning ko‘chuvchanligi va hajmi bo‘yicha
orqada qoladilar. Suzish mashg‘ulotlariga asoslangan adaptiv jismoniy tarbiya
jismoniy sifatlarni rivojlantirish, hayotiy muhim harakat ko‘nikmalarini
o‘zlashtirish darajasini oshirishga yordam beradi; mashg‘ulotda tanlangan
mashqlar harakat sifatlarini rivojlantirish, reaksiya tezligi, diqqat hajmini oshirish,
psixologik va fiziologik holatni, jismoniy rivojlanishdagi og‘ishlarni tuzatish
uchun zarur bo‘lgan yo‘naltirilgan yuklamalar hajmini ta’minlaydi, natijada
jismoniy tarbiya samaradorligini oshirishga va zaif eshituvchilarning ijtimoiy
moslashuviga yordam beradi.
Tadqiqotning vazifalari
1. Kar va zaif eshituvchi bolalar maktab-internati sharoitida suzish
mashg‘ulotlari asosida jismoniy tarbiya bo‘yicha mashqlarni tanlash va
sog‘lomlashtirish-tuzatish mashg‘ulotlari majmuasini tuzish.
2. Sog‘lomlashtiruvchi-korreksion mashg‘ulotlar kompleksini qo‘llashning
samaradorligini isbotlash.
Tadqiqotning usullari va tashkil etilishi. 15 nafar boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari maktab-internat sharoitida o‘qituvchi nazorati ostida jismoniy tarbiya
bilan shug‘ullandilar. Kuzatuvlar bir necha oy (2023-yil yanvar - may) davomida
o‘tkazildi, ma’lum vaqtdan so‘ng eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning ijtimoiy
moslashuviga ijobiy ta’sirini tasdiqlash uchun qat’iy belgilangan rejim o‘rnatildi.
Keyingi davrda o‘quvchilar suzishni o‘rgatish bo‘yicha maxsus ishlab chiqilgan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
196
sog‘lomlashtiruvchi-korreksion mashqlar majmuasi bo‘yicha suzish bo‘yicha
instruktor bilan shug‘ullanishdi. 2023-yil sentyabrdan 2024-yil mart oyigacha
guruh Sport maktabi suv havzasida suzish mashg‘ulotlarini boshladi.
Tajriba boshida va oxirida bolalarni E.Landolt testi (diqqat hajmini
baholash) yordamida sinovdan o‘tkazildi, shuningdek, quyidagi testlar bo‘yicha
jismoniy qobiliyatlar darajasini baholash amalga oshirildi: tezlik testi: 3x10
mokisimon yugurish, egiluvchanlik testi: bukilish, kuch testi: turgan joydan
oldinga sakrash va koordinatsiya testi: basketbol savatchasiga to‘p otish aniqligi.
Natijalar tajriba boshida va oxirida taqqoslandi, bu sog‘lomlashtiruvchi-korreksion
mashg‘ulotlar majmuasining jismoniy qobiliyatlar darajasining o‘sishiga va
me’yorlarga muvofiqligiga ta’sirini aniqlashga imkon berdi. 2023-yil sentyabr
oyida 15 nafar bola Sport maktabi suv xavzasida tashrif buyura boshladi.
Mashg‘ulotlar olti oy davomida haftasiga uch marta o‘tkazildi. Mashg‘ulot
davomiyligi bir soatni tashkil etdi. Mashg‘ulot quruqlikda chigalyozdi mashqlari
va suvda suzishni o‘rganish uchun asosiy mashqlarni bajarishni o‘z ichiga oldi.
Suzish bo‘yicha ishlab chiqilgan sog‘lomlashtiruvchi-korreksion mashg‘ulotlar
majmuasi ilovada keltirilgan. Mashg‘ulotda odatiy va moslashtirilgan
ko‘rsatishning kombinatsiyasidan iborat bo‘lgan harakat harakatining vizual tasviri
usuli muvaffaqiyatli qo‘llanildi: harakatlarni sekinlashtirish, turli rakurslarda
ko‘rsatish, shuningdek, turli xil rasmlar, tasvirlardan foydalanish. Sog‘lom
bolalardan farqli o‘laroq, eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar chalqancha suzishni
yaxshi o‘zlashtiradilar. Chalqancha suzish mashqlarini bajarish paytida boshning
to‘g‘ri holatini egallash uchun bolaning ko‘z oldida o‘yinchoq, taxta, chalqancha
suzuvchi tasvirlangan kartochkani ushlab turish va bola harakatlanayotganda uni
siljitish mumkin. Tajriba yakunida (2024-yil mart) takroriy sinov o‘tkazildi.
Natijalar va ularning muhokamasi.
Diqqatning mahsuldorlik
va barqarorlik ko‘rsatkichining tajribadan oldingi va keyingi o‘rtacha qiymatlari
jadvalda keltirilgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
197
1-jadval
Tadqiqot sanasi
N
P+O
V
Q
Ball
2023-yil, sentyabr
882
23
523
1
4,2
2024-yil mart
936
19
556
1.6
4,7
2-jadval
Tadqiqot sanasi,
sinaluvchilar guruhi
Tezlik
testi: 3x10
mokisimon
yugurish,
soniya
Egiluvchanlik
testi: burma,
oyoqdan sm
masofada
Turgan
joydan
uzunlikka
sakrash
kuch
sinovi,
sm
Koordinatsiya
testi: 10 ta
zarbadan
iborat
basketbol
savatchasiga
zarba berish
aniqligi
O‘g‘il
bolalar
sentyabr
2023
10,6
2,3
127
3
mart 2024
9,5
4,6
162
4
Qiz
bolalar
sentyabr
2023
11,7
6,4
108
2
mart 2024
10,3
9,8
124
4
Ikkilamchi testlarni bolalar guruhining natijalarini birlamchi baholash bilan
taqqoslaganda, davolash jismoniy tarbiyasi mashg‘ulotlari natijadorlikning ijobiy
o‘sish dinamikasini berishini aniqlash mumkin. Tajriba yakunida mokisimon
yugurishdagi o‘rtacha tezlik o‘g‘il bolalarda 1,1 soniyaga oshib, natija 4 balldan
yuqori bo‘ldi. Qizlarda natija 1,4 soniyaga oshdi va deyarli 4 ballga teng bo‘ldi.
Egiluvchanlik testida o‘g‘il bolalarda tajriba oxirida o‘rtacha natija 4,6 sm ni
tashkil etdi va me’yoriy bahodan 4 ballga sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Qizlarda
yakuniy o‘rtacha natija 9,8 sm ni tashkil etdi - bu 4 balldan yuqori baho. Turgan
joydan uzunlikka sakrashda o‘g‘il bolalarda tajriba oxirida o‘rtacha natija 5 balldan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
198
yuqori bo‘ldi - 162 sm. Qizlarda yakuniy natija deyarli a’lo bahoga teng bo‘ldi (124
sm). Aniqlikka otishda natijaning yaxshilanishi bor, lekin u sezilarli emas.
Xulosalar.
Umuman olganda, kuzatilgan ijobiy dinamika suzish
mashg‘ulotlari jismoniy tayyorgarlik sohasida ham, diqqatlilik va psixologik
mahsuldorlik sohasida ham yuqori korreksion-davolash samaradorligiga ega
ekanligini ta’kidlash huquqini beradi. Ikkilamchi tadqiqotda olingan ma’lumotlar
aksariyat o‘quvchilarning o‘z ko‘rsatkichlarini qanday yaxshilashidan kelib
chiqqan holda sog‘lomlashtirish tadbirlari jarayonini yanada samarali tashkil etish
imkonini beradi. Olingan natijalar eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning
harakat qobiliyatlarining rivojlanish darajasi tajriba oxiriga kelib oshganligidan
dalolat beradi - natijalarning statistik jihatdan sezilarli o‘sishi, chaqqonlik,
chidamlilik, harakat faolligi va motorikani tavsiflovchi ko‘rsatkichlar qayd etildi.
O‘qituvchi va jamoa a’zolari bilan faol ijtimoiy hamkorlikda zarur jismoniy
mashqlar dasturini bajarishda e’tiborlilik, diqqatni jamlash, aniqlik
yaxshilanganligi tasdiqlandi.
Foydalinilgan adabiyotlar.
1. Kartashova D. А. Круговая тренировка в подготовке пловцов высокой
квалификации, специализирующихся в плавании способом баттерфляй //
Инновации. Наука. Образование. – 2020. - № 14. – b. 721-724.
2. Timofeeva А. Yu.
Особенности применения метода круговой тренировки на занятиях пловцов
8-11 лет // Наука и социум. – 2018. – 157-161 b.
3. Kleshnev V. Rowing Biomechanics Newsletter. №1, vol. 5, January, 2005
4. Korbut V.M., Matnazarov X.Y., Ikramov B.F. Eshkak eshish
nazariyasi va uslubiyati. O‘quv qo‘llanma T.: 2017
5. Купреев М.В., Алексеев М.В.
Методика формирования студенческого экипажа 8 в академической гребле.
Ученые записки университета имени П.Ф.Лесгафта. – 2019. - №12 (178)
6. Mambetnazarov I.M. Akademik eshkak eshishda katta ekipajni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
199
shakllantirsh: xorijiy mamlakatlarning zamonaviy tajribasi. Fan sportga 2021/1.
78- 84.
7. Яковенко Е.О. Обоснование подхода к
формированию экипажей в гребле академической. Педагогические,
психологические и медико-биологические проблемы физической культуры и
спорта. 2013/12. 105-109
8. Pirnazarov Sh. A. Boshlang‘ich tayyorlov guruhlarida bolalarni
suzishga o‘rgatishda tajriba tekshirish. CENTRAL ASIAN RESEARCH
JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES, (VOLUME 2 ISSUE 3
MARCH 2022) 498-509.
