Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
28
MAKTAB O‘QITUVCHILARINING INKLYUZIV KOMPETENSIYASINI
RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI
MUXABBAT NAZARALIYEVNA TOSHMURODOVA
TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT UNIVERSITETI
XORIJIY TILLAR TA’LIMI KAFEDRASI KATTA O‘QITUVCHISI
Annotatsiya.
Mazkur
maqolada
umumta’lim
muassasalarida
o‘qituvchilarning inklyuziv tayyorgarligini kompetensiyaviy yondashuv asosida
boshqarish tamoyillari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta’lim sharoitida pedagoglarning
kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish zarurati asoslanadi hamda ularni
shakllantirish yo‘llari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, kompetensiyaviy yondashuv, o‘qituvchi
tayyorgarligi, metodik kompetensiya, ta’lim jarayoni boshqaruvi.
Аннотация. В данной статье анализируются принципы управления
подготовкой
учителей
к
инклюзивному
обучению
на
основе
компетентностного подхода в общеобразовательных учреждениях.
Обоснована необходимость развития профессиональных компетенций
педагогов в условиях инклюзивного образования, раскрыты пути их
формирования.
Ключевые слова: инклюзивное образование, компетентностный
подход, подготовка учителей, методическая компетенция, управление
образовательным процессом.
Abstract. This article analyzes the principles of managing teachers' inclusive
training based on the competency-based approach in general education institutions.
The necessity of developing teachers' professional competencies in the context of
inclusive education is substantiated, and ways of their formation are revealed.
Keywords: inclusive education, competency-based approach, teacher
training, methodological competence, educational process management.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
29
Kompetensiyaviy yondashuv esa ta’lim jarayonining samaradorligini
oshirish, o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishini ta’minlash va inklyuziv
pedagogikaning asosiy tamoyillarini tatbiq etishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada umumta’lim muassasalarida inklyuziv ta’limni joriy etish jarayonida
o‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasini oshirishga qaratilgan kompetensiyaviy
yondashuvning nazariy-metodik asoslari tahlil qilinadi hamda mazkur jarayonni
tizimli ravishda boshqarish tamoyillari ochib beriladi.
Inklyuziv ta’lim va kompetensiyaviy yondashuvning mohiyatiga doir ilmiy
tadqiqotlar so‘nggi yillarda pedagogika va ta’lim jarayonini takomillashtirish
borasida keng qamrovli yondashuvlar qatorida muhim o‘rin tutmoqda. Quyida
ushbu mavzu bo‘yicha asosiy ilmiy manbalar tahlili keltirilgan:
1.
Qosimov, A. (2019).
O‘zbekistonlik tadqiqotchi o‘qituvchilarning
inklyuziv ta’limga tayyorgarligi borasida mavjud muammolar va ularning
echimlariga bag‘ishlangan ilmiy izlanishlar olib borgan.
2.
Ismoilova, D. (2020).
O‘zbekiston ta’lim tizimida maxsus ehtiyojli
bolalar bilan ishlashda pedagogik innovatsiyalarning qo‘llanilishi va samaradorligi
tahlil qilingan.
3.
Vygotsky, L. S. (1978).
Ushbu klassik asar pedagogikaning kognitiv
rivojlanish nazariyasiga asoslangan bo‘lib, inklyuziv ta’lim jarayonida
o‘quvchilarning individual o‘ziga xosliklarini inobatga olish zarurligini asoslab
beradi.
Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim va kompetensiyaviy
yondashuvni samarali joriy etish uchun nazariy va amaliy tadqiqotlarning o‘zaro
bog‘liqligi muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy tadqiqotlar pedagogik
kompetensiyalarni rivojlantirish, ta’lim sifatini oshirish hamda maxsus ehtiyojli
o‘quvchilarning ta’lim jarayoniga moslashish imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha
innovatsion metodlarni ishlab chiqishda davom etmoqda.
Inklyuziv ta’lim — bu barcha bolalarning, jumladan, maxsus ehtiyojlarga ega
bo‘lgan o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olgan holda, ularning
bilim olish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan ta’lim tizimi hisoblanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
30
Ushbu tizimni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagoglarning inklyuziv
kompetensiyasini rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Quyida ushbu
kompetensiyani rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan chora-tadbirlar va ularning
amaliy misollari keltiriladi.
1. Kafedralar va ta’lim muassasalari hamkorligini kuchaytirish
Inklyuziv ta’limni samarali tashkil etish uchun pedagogik universitetlar va
umumta’lim muassasalari o‘rtasida amaliy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, universitet va maktablarning o‘zaro hamkorligi
o‘qituvchilarni inklyuziv ta’limga tayyorlashda sezilarli darajada ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi (Ainscow, 2005).
Toshkent davlat pedagogika universiteti qoshida maxsus inklyuziv amaliyot
markazi tashkil etilib, pedagogika yo‘nalishidagi talabalarga umumta’lim
maktablarida amaliyot o‘tash imkoniyati yaratiladi. Ushbu amaliyot davomida
talabalar maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan ishlash bo‘yicha tajriba orttiradi. Shu
bilan birga, universitet va maktablar o‘rtasidagi hamkorlik doirasida seminarlar,
konferensiyalar va tajriba almashish loyihalari amalga oshiriladi.
2. Uzliksiz malaka oshirish tizimini joriy etish
O‘qituvchilar inklyuziv ta’lim metodlari va pedagogik yondashuvlar bo‘yicha
doimiy ravishda malaka oshirib borishi lozim. UNESCO (2017) ma’lumotlariga
ko‘ra, pedagoglarning inklyuziv ta’limga tayyorligi ta’lim sifatini oshirishning eng
muhim omillaridan biridir.
Respublika pedagog kadrlarni qayta tayyorlash markazida “Inklyuziv ta’lim
metodologiyasi” bo‘yicha doimiy ravishda seminar va treninglar tashkil etiladi.
Ushbu treninglarda quyidagi mavzular yoritiladi:
•
Maxsus ehtiyojli o‘quvchilar bilan individual ishlash strategiyalari;
•
Differensial yondashuv va moslashtirilgan o‘quv dasturlari;
•
O‘quv jarayonida turli pedagogik texnologiyalardan foydalanish.
Bu treninglarda nafaqat umumta’lim maktablarining o‘qituvchilari, balki
maktab direktorlari va psixologlari ham ishtirok etishi maqsadga muvofiq bo‘ladi.
3. Amaliy mashg‘ulotlar va tajriba almashish tizimini yo‘lga qo‘yish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
31
Inklyuziv ta’limda tajriba almashish va amaliy mashg‘ulotlar pedagoglarning
kasbiy tayyorgarligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Vygotskiyning sotsiokultural
nazariyasiga ko‘ra, pedagogik jarayon interaktiv muloqot va tajriba almashish
asosida shakllanadi (Vygotsky, 1978).
Har yili o‘tkaziladigan “Inklyuziv ta’lim haftaligi” davomida respublikadagi
ilg‘or maktablar o‘z tajribalarini almashadi. Masalan, Toshkent shahridagi 102-
maktab inklyuziv ta’lim bo‘yicha ilg‘or tajribaga ega bo‘lib, ularning tajribasi
boshqa maktablar uchun namunaviy model sifatida ko‘rsatilib, o‘qituvchilar uchun
amaliy mashg‘ulotlar tashkil etiladi.
4. Innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish
Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirishda interaktiv o‘qitish metodlari va
innovatsion pedagogik texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi. Bruner (1983)
tomonidan ilgari surilgan kognitiv rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, turli xil o‘quv
metodlari bolaning bilim olish jarayoniga moslashtirilishi kerak.
•
Differensial yondashuv:
O‘quvchilar bilim olish qobiliyatiga qarab
guruhlarga ajratilib, har bir guruhga mos keladigan metodlar qo‘llanadi.
•
Axborot
texnologiyalaridan
foydalanish:
Maxsus
ehtiyojli
o‘quvchilar uchun moslashtirilgan o‘quv dasturlari va interaktiv dars materiallari
yaratilib, elektron platformalar orqali taqdim etiladi. Masalan, matnni ovozli
formatga aylantiruvchi dasturlar kam ko‘rish qobiliyatiga ega bolalar uchun
qo‘llanilishi mumkin.
5. Tibbiy-psixologik xizmatlarni takomillashtirish
Inklyuziv ta’lim jarayonida nafaqat pedagoglar, balki psixolog va
defektologlarning ham ishtiroki muhimdir. Ainscow va Booth (2010) tomonidan
olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, maktablarda multidisiplinar yondashuv inklyuziv
ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Har bir maktab qoshida maxsus psixologik-pedagogik xizmat tashkil etilib,
inklyuziv ta’lim oluvchilarga individual yordam ko‘rsatiladi. Bu xizmatlar tarkibida
psixolog, logoped, defektolog va maxsus pedagog bo‘lishi kerak. Shuningdek, har
oyda ota-onalar uchun maslahatlar tashkil etilib, ularning farzandlariga to‘g‘ri
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
32
yondashish usullari o‘rgatiladi.
6. Monitoring va baholash tizimini joriy etish
Inklyuziv ta’lim samaradorligini oshirish uchun pedagoglarning faoliyatini
muntazam ravishda baholab borish zarur. UNESCO (2020) hisobotiga ko‘ra,
pedagogik faoliyat samaradorligini monitoring qilish orqali ta’lim sifatini oshirish
mumkin.
Maxsus inklyuziv baholash tizimi ishlab chiqilib, unda quyidagi jihatlar
ko‘zda tutiladi:
•
O‘qituvchilarning inklyuziv ta’lim bo‘yicha kompetensiyasi darajasini
baholash;
•
Maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini
kuzatish;
•
Ota-onalar va o‘quvchilarning fikr-mulohazalarini inobatga olgan
holda ta’lim jarayonini takomillashtirish.
Yuqorida keltirilgan amaliy chora-tadbirlar inklyuziv kompetensiyani
rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, ularning samarali amalga oshirilishi
pedagoglarning kasbiy mahoratini oshirish, o‘quvchilarga individual yondashuvni
kuchaytirish va inklyuziv ta’lim muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. Har bir
ta’lim muassasasi ushbu chora-tadbirlarni o‘z sharoitiga mos ravishda amalga
oshirishi muhimdir.
Inklyuziv ta’limni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun o‘qituvchilarning
pedagogik, psixologik va metodik kompetensiyalarini doimiy rivojlantirish talab
etiladi. Bu jarayonda davlat ta’lim siyosati, malaka oshirish kurslari, innovatsion
texnologiyalar va amaliy tadqiqotlar muhim o‘rin tutadi. O‘qituvchilarning
inklyuziv ta’limga tayyorgarligini oshirish, ularning maxsus ehtiyojli o‘quvchilar
bilan ishlash malakalarini mustahkamlash nafaqat individual ta’lim sifati, balki
umuman ta’lim tizimining barqaror rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shu sababli,
inklyuziv ta’lim sohasida o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonini yanada
mukammallashtirish va samaradorligini oshirish ta’lim siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 1-son Mart 2025
33
Adabiyotlar
1.
Booth, T., & Ainscow, M. (2011).
Index for Inclusion: Developing
Learning and Participation in Schools
. Bristol: CSIE.
2.
Ismoilova, D. (2020). Maxsus ehtiyojli bolalar bilan ishlashda
pedagogik innovatsiyalar.
Milliy ta’lim jurnali
, 6, 89-97.
3.
Nazarova, Z. (2017). Inklyuziv ta’limning rivojlanish tendensiyalari.
O‘zbek pedagogika jurnali
, 3, 45-52.
4.
O‘rinboyev, M. (2021). Kompetensiyaviy yondashuv asosida
inklyuziv ta’limni rivojlantirish masalalari.
Ta’lim va taraqqiyot
, 2(4), 33-41.
5.
Qosimov, A. (2019). O‘qituvchilarning inklyuziv ta’limga
tayyorgarligi: muammolar va echimlar.
Pedagogik tadqiqotlar jurnali
, 5(1), 67-74.
