Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
65
BO’LAJAK MUTAXASSISLARDA KASBIY KOMPETENTLIKNI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI
Z.Sh.Alimardonov,
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti “Xizmat
faoliyatini tarbiyaviy-psixologik ta’minlash” kafedrasi boshlig‘i, pedagogika
fanlari bo‘yicha falsafa doktori(PhD), dotsent;
B.B.Abduvasiyev,
O‘zbekiston Respublikasi
Jamoat xavfsizligi universiteti 121-a guruh kursanti
Annotatsiya: Ushbu maqolada talabalarda o’z kasblariga nisbatan kasbiy
kompetentlikni rivojlantirishning psixologik mexanizmlari yoritilgan. Shuningdek
ushbu maqsadga erishishning qay tartibda amalga oshirilishi uchun taklif va
tamoyillar berib o’tiladi.
Kalit so’zlar: kompetentlik, kompetensiya, kasbiy kompetentlik, psixologik
mexanizmlar.
Аннотация: В статье описаны психологические механизмы развития
профессиональной компетентности студентов применительно к своей
профессии. Также даны предложения и принципы, как достичь этой цели.
Ключевые
слова:
компетентность,
компетентность,
профессиональная компетентность, психологические механизмы.
Abstract: This article describes the psychological mechanisms of developing
professional competence in students in relation to their professions. Also,
proposals and principles are given for how to achieve this goal.
Key
words:
competence,
competence,
professional
competence,
psychological mechanisms.
Hozirgi kunda muhtaram prezidentimiz tomonidan ta’lim tizimini
rivojlantirishga, maktabgacha ta’lim tizimidan tortib oliy ta’lim tizimiga qadar,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
66
yoshlarni o’qitishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Zero, hozir axborot asri bo’lib,
yoshlarimizni har tomonlama yangi bilimlar bilan qurollantirishda zamonaviy
texnika-texnologiyalarning ham o’rni beqiyosdir. Davlatimizning buyuk kelajagi
,albatta, biz yoshlarning qo’limizda ekanligini hisobga olib, yaratilayotgan
imkoniyatlarga munosib javob tariqasida bo’lajak kadrlarni har tomonlama yetuk
mutaxassis bo’lib yetishishlari uchun harakat qilishimiz zarur. Yuqoridagi
maqsadlarga erishish yo’lida talabalarni kasbiy kompetentligini shakllantirish
alohida o’rin egallaydi. Chunki har bir mutaxxassis avvalo o’z kasbini sevishi,
mehr qo’ya olishi lozim, shundagini o’z kasbining yetuk mutaxxassisiga aylanishi
hamda mamlakatimiz rivoji uchun o’z hissasini qo’sha olishi mumkin.
Psixologik jihatdan insonning ma’lum bir sohaga bo’lgan nazariy va amaliy
tayyorgarligi kompetentlik sanalib, uni professional kompetentlik tushunchasi
bilan kengroq izohlashimiz mumkin.
Kompetentlik va kasbiy kompetentlik tushunchalariga to’xtaladigan
bo’lsak, bu borada turli psixologlar tomonidan turlicha ta’riflar va qarashlar
mavjud. Quyida ulardan bir nechtasini ko’rib o’tamiz:
“Kompetentlik” (ing. “competence” – “qobiliyat” ) – faoliyatda nazariy
bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va
iqtidorni namoyon eta olish.
Yuqoridagi ta’rifga to’xtaladigan bo’lsak , unga ko’ra kompetentlik bu
talabalarning ya’ni bo’lajak mutaxassislarning ta’lim dargohlarida olgan nazariy
bilimlaridan o’zlarining kelgusidagi mehnat faoliyatlarida mukammal darajada
qo’llay olishi hisoblanadi.
Shu qatorda N.G.Vitkovskaya va A.K.Markovaning kompetenlikka bergan
ta’riflariga to’xtaladigan bo’lsak:
N.G.Vitkovskayaning
ta’riflashicha,
kompetentlik
–
qo’yilgan
muammolarni hal etishga qaratilgan insonning ichki ( bilim, ko’nikma va
malakalari, ma’naviy sifatlari, psixologik xususiyatlari) va tashqi ( moddiytexnik,
ijtimoiy ) imkoniyatlarini safarbar qila olishga qodirligidir.
A.K.Markovaning fikricha esa, kompetentlik – muayyan insonning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
67
xarakteristikasi, ya’ni kasbiy talablarga munosibligi darajasi bo’yicha insonning
individual xarakteristikasi demakdir.
Yuqoridagi fikrlardan har bir psixolog kompetentlik masalasiga o’z
yo’nalish va qarashlaridan kelib chiqqan holda yondashganligini ko’rishimiz
mumkin.
O’z navbatida shaxsda kompetentlik namoyon bo’luvchi bir nechta holatlar
mavjud, ularga quyidagilar misol bo’la oladi.
-
Murakkab jarayonlarda;
-
Noaniq vazifalarni bajarishda;
-
Bir-biriga zid ma’lumotlardan foydalanishda;
-
Kutilmagan vaziyatda harakat rejasiga ega bo’la olishda kompetensiyaga
ega mutaxassis esa:
o
o’z bilimlarini izchil boyitib boradi;
o
yangi axborotlarni o’zlashtiradi;
o
davr talablarini chuqur anglaydi;
o
yangi bilimlarni izlab topadi;
o
ularni qayta ishlaydi va o’z amaliy faoliyatida samarali qo’llaydi.
Shu o’rinda kompetentlik sifatlariga ham to’xtalib o’tadigan bo’lsak, kasbiy
kompetentlik negizida quyidagi sifatlar aks etadi:
Sifatlar
Psixologik, metodik,
information, kreativ,
innovatsion,
kommunikativ
kompetentlik
Ekstremel kompetentlik
Maxsus kasbiy
kompetentlik
Shaxsiy kompetentlik
Ijtimoiy kompetentlik
Texnologik
kompetentlik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
68
Tadqiqotchi T.V.Dobudkoning aytishicha, professional kompetentlikka oid
yondashuvlar ichida psixologik qarashlar o’ziga xos sanalib, unda kasb va shaxsga
ko’plab xaraktereologik sifatlar, professional muvaffaqiyatni ta’minlovchi
psixologik omillarning mazmuni aks etgan.
Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda aytishimiz mumkinki,
T.V.Dobudko professional kompetentlikni izohlashga shaxs va kasbning
xaraktereologik sifatlari hamda bir qancha psixologik omillarni hisobga olgan
holda yondashadi.
Talabalarda
kasbiy
kompetentlikni
rivojlantirish
mexanizmlariga
to’xtaladigan bo’lsak, bu jarayon albatta katta qiyinchiliklar hamda o’g’ir mehnat
talab qiladi. Shuningdek avvalo, talabadagi qiziqish hamda motivatsion sohalariga
ham alohida e’tibor qaratishimiz lozim. Ularda quyidagi sifatlarni shakllantirish
ham muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Chidamlilik
2.
Ma’lumotlarga sezgirlik
3.
Faoliyatni to’g’ri tashkillashtira olish
4.
Tartib intizomlilik
5.
Adolatlilik
6.
Ijodkorlik
7.
Rejalilik
8.
Moslashuvchanlik
Bundan tashqari, o’qitish jarayonida pedagogik va psixologik shart-
sharoitlarni yaratish birdek muhimdir. Ularga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
1.
Mashg’ulotlar jarayonida o’qituvchi rolini o’zgartirib turish - bu
jarayonda avvalo o’qituvchi bilimlarni yetkazish vazifasini bajaradi, talabalarga
nazariy ma’lumotlarni berib o’tadi va so’ngra talabaga o’zini rivojlantirishi uchun
sharoit yaratgan holda o’z rolini o’zgartiradi.
1
Dobudko T.V Ta’limni axborotlashtirush sharoitida informatika o’qituvchisining kasbiy kompetentsiyasini
shakllantirish Sam.GPU, 1999.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
69
2.
Talabalarning mustaqil tayyorgarlik ko’rishi yoki o’z ustida ishlashi
uchun innovatsion usullarni joriy etish – bunda o’qituvchi talabalarga interaktiv
metodikalarni qo’llagan holda mashg’ulotlarni olib borishi, bu talabalarda
lohiyalashtirish qobiliyatini ham rivojlantirishga yordam beradi.
3.
Nazariy bilimlarni amaliyotda mustaqil qo’llash uchun sharoit yaratish –
hayotiy hamda kasbiy real vaziyatlarni yaratish.
Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilgan holda, hamda qo’shimcha qilib shuni
aytib o’tishimiz lozimki, o’z sohasida professional hamda jonkuyar kadrlarni
tayyorlash avvalo, to’g’ri kasb tanlashga ko’mak berish, to’g’ri hamda har jihatdan
mos sohaga yo’naltirish ya’ni psixologik jihatdan kishining qiziqishlarini,
yo’nalganligini, motivatsion sohasini hisobga olgan holda yo’naltirishdan
boshlanadi. Buning aksi bo’lgan hollarda ham yaxshi natijalarga erishishga
ko’maklashish kasbiy kompetentlikni shakllantirish mumkin , ammo bu kishidan
katta mashaqqat talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Ochilova G.O Kasbiy kompetentlik. O’quv qo’llanma. – T.:”Innovatsion
rivojlanish nashriyot- matbaa uyi”, 2021
2.
Dobudko T.V Ta’limni axborotlashtirush sharoitida informatika
o’qituvchisining kasbiy kompetentsiyasini shakllantirish Sam.GPU, 1999.
3.
Abduquddusov O.A. Kasbiy kompetensiyani shakllantirishda o’quv
amaliyotining o’rni. Pespublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari . Toshkent
2016 yil
