Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
367
KICHIK MAKTAB YOSHI OʻQUVCHILARNING TAFAKKUR
XUSUSIYATLARINI RIVOJLANISHI
Karimova Mardona Ulugʻbekovna
Shovot tumani 4-umumiy oʻrta taʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Xalimbayeva Zulxumor
Shovot tumani 12-umumiy o'rta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya. Tafakkur aqliy faoliyat, ongli xattiharakatlar majmui boʻlib,
tevarak atrof, ijtimoiy muhit hamda borliqni bilish asosi, inson faoliyatini oqilona,
samarali tashkil qilishning muhim sharti hisoblanadi.
Kalit soʻzlar: tafakkur, kichik maktab oʻquvchilari, mantiqiy fikrlash
texnikasi, ta’lim-tarbiya, barkamol shaxs, fikrlashning tanqidiyligi, intellekt,
intellektualizatsiya, majoziy tafakkur, aqliy rivojlanish.
KIRISH
Psixologlarning ta’biricha, fikrlash, ya’ni tafakkur miyada sodir boʻladigan
jarayon boʻlib, sezgi organlari ojizlik qilgan oʻrinlarda odam va olamning
xususiyati tafakkur orqali oʻrganiladi. Tafakkur aqliy faoliyat, ongli xattiharakatlar
majmui boʻlib, tevarak atrof, ijtimoiy muhit hamda borliqni bilish asosi, inson
faoliyatini oqilona, samarali tashkil qilishning muhim sharti hisoblanadi. Kishi
fikrlash jarayonida oʻzi koʻrgan, idrok qilgan, sezgan, tasavvur etgan narsa va
hodisalarning toʻgʻriligi, aniqligi hamda borliqqa munosabatini anglaydi
Psixolog Ergash Gʻoziyev tafakkur tushunchasiga quyidagicha ta’rif bergan:
“Tafakkur atrof muhitdagi voqyelikni nutq yordami bilan bavosita, umumlashgan
holda aks ettiruvchi psixik prosess, sosial sababiy bogʻlanishlarni anglashga,
yangilik ochishga va prognoz qilishga yoʻnaltirilgan aqliy faoliyatdir”. Inson
tafakkuri haqida Abu Nasr Forobiy oʻzining “Fozil odamlar shahri” asarida
quyidagicha fikr yuritgan: “Modomiki, u oʻz zotidan fikr qilishga qodir boʻla olar
ekan, u oqil boʻla oladi. Natijada uning zoti aqlga erishsa, u holda u fe’li bilan aqlga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
368
ega boʻladi. Balki u aql boʻla oladi, u oʻz zoti bilan fikr qiladigan, oqil boʻla oladi.
Zotning oʻzi ham aqlga erishdimi, demak, uning oʻzi ham aqlga erisha oladi”
Tafakkur predmetini belgilash uchun mukammal ta’rif O.K.Tixomirovning
darsligida kuzatiladi: “Tafakkur – bu oʻz mahsuloti bilan voqelikni umumlashtirib,
bevosita
aks
ettirishni
xarakterlaydigan,
umumlashtirish
darajasi
va
foydalanadigan vositalariga hamda umumlashmalar yangiligiga bogʻliq ravishda
turlarga ajratishdan iborat jarayon, bilish faoliyatidir”. Hozirgi davrda tafakkurning
predmeti yuzasidan turli-tuman qarash va ta’riflar mavjuddir. S.L.Rubinshteyn
fikriga koʻra tafakkurni psixologik jihatdan oʻrganishning asosiy predmeti –
jarayon, faoliyat tariqasida namoyon boʻlishdir, ya’ni u subyekt faolligini
ta’kidlaydi. A.N.Leontev esa tafakkurni turli koʻrinishlarga ajratib, fikr yuritish
faoliyati ekanligini uqtiradi, lekin uni predmetli amaliy faoliyat deb nomlaydi.
P.Ya.Galperin fikriga koʻra, tafakkur - bu oriyentirlash tadqiqot faoliyatidir.
A.V.Brushlinskiy tafakkurning muhim yangilikni qidirish va ochish, gipoteza va
nazariyalarni bashorat qilish, oldindan payqash xususiyatlari kabi jihatlarini
koʻrsatib oʻtadi. U tafakkurni umumlashtirib, unda yangilikni izlash va ochish
xususiyati mavjudligini isbotlab bergan olimdir.
Shunday qilib, inson oʻzining bilish faoliyatida voqelikning murakkab
jihatlarini hissiy bosqich yordami bilan aks ettira olmay qolganda tafakkurga, fikr
yuritishga murojaat qiladi. Insonning bilish faoliyatida sezgi, idrok, tassavur
obrazlari bilan tafakkur oʻzaro uzliksiz ravishda bir – birini boyitib turadi. Ana
shunga binoan bilish jarayonining hissiy va aqliy bosqichlari mavjuddir. Tafakkur,
sezgi va idrokdan farq qilib, bir nechta xususiyatga egadir. Tafakkurning birinchi
xususiyati voqelikni umumlashgan holda aks ettirishdir. Tafakkurning ikkinchi
muhim xususiyati bogʻlanishlarni bevosita aks ettirishdir. Bu xususiyat tufayli
tabiat va jamiyatdagi turli xodisa va voqyealar oʻrtasidagi bogʻlanishlarni
tushuntirish imkoniyatiga ega boʻlamiz. Tafakkurning uchinchi xususiyati soʻz,
nutq orqali narsa va hodisalar oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni aks ettirishdan
iboratdir. Insonnning fikr yuritishi bir va undan ortiq soʻzlar, tushunchalar
vositasida ifodalanadi. Shuning uchun odam oʻylayotganda oʻz fikrini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
369
aytayotgandek, gapirayotganda esa fikr yuritayotgandek tuyiladi. Kichik maktab
yoshi intensiv intellektual rivojlanish bilan ajralib turadi. Bu davrda barcha aqliy
jarayonlarni intellektualizatsiya qilish va oʻqitish jarayonida sodir boʻlgan bolaning
oʻzgarishini anglatishi yuzaga keladi, eng muhim oʻzgarishlar roʻy beradi.
Fikrlashning rivojlanishi dunyoning boshqa barcha funksiyalari faoliyatini
aniqlaydigan yosh maktab oʻquvchilarining shaxsini rivojlantirishda dominant
vazifaga aylanadi.
Kichik maktab oʻquvchining sirli fikrlashning oʻziga xosligi uning aniq
samarali. Talabalar haqida majoziy tafakkurni shakllantirish, bolalarni bilim,
koʻnikma va koʻnikma tizimi, atrofdagi dunyoni bilishning zamonaviy usullari
bilan oʻrgatishni anglatadi. Endi, har qachongidan ham koʻproq, mamlakatimiz
qanday fikrlashni biladigan odamlarga muhtoj. Monoton, bir xil harakatlarning
shablon takrorlanishi poezdni oʻqish uchun aylantiradi. Bolalar kashfiyot
quvonchidan xalos boʻlishmoqda va asta-sekin ishlash qobiliyatini yoʻqotishi
mumkin. Asosiy maqsadi - ijodkorlik jarayonlarini boshchilik qilish qobiliyatlari
bolani shakllantirishdir: xayolot, tushunish naqshlari, murakkab muammoli
vaziyatlarni hal qilish.
Umuman olganda, psixologlar fikrlash tarzining ikki bosqichini ajratishadi:
1.
1-2 sinf. Bolalar maktabgacha tarbiyachilar sifatida oʻylashadi.
Darsdagi materialni assimilyatsiya qilish aniq samarali va yaratilgan rejada sodir
boʻladi.
2.
3-4 sinf. Ogʻzaki mantiqiy fikrlashning shakllanishi uchinchi sinfni
boshlaydi.
Shuningdek, boshlangʻich ta'limning asosiy vazifalaridan biri bolalarda
mantiqiy fikrlash orqali rivojlanishi. Bunda oʻquvchilarni mantiqiy deb bilishingiz
va vizual, koʻrinmaydigan koʻzlar, koʻzlar, qoʻllab-quvvatlashni oʻrgatish kerak.
Maktabda oʻqitish natijasida yosh maktab oʻquvchilari, oʻz fikrlarini qanday
boshqarishni oʻrganishlari lozimligini muntazam ravishda bajarilishi kerak.
Boshlangʻich sinflarda oʻqiyotganda, bolalar xabardorlik, fikrlashning tanqidiyligi
shakllana boshlaydi. Buning sababi, sinfda yechimlar sinfda muhokama
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
370
qilinganligi sababli, yechimlar variantlari hisobga olinadi, bolalar oʻzlarining
hukmlarini oqlashni, isbotlashni oʻrganishadi. Birlamchi sinflarda, bola allaqachon
individual dalillarni taqqoslashi, ularni yaxlit tasvirda birlashtirishi va hatto
toʻgʻridan-toʻgʻri manbalardan uzoqda boʻlgan. Boshlangʻich maktabda bunday
mantiqiy fikrlash texnikasi turli xil xususiyatlar va belgilarning chiqarilishi va
ogʻzaki belgisi bilan bogʻliq boʻlgan taqqoslash sifatida shakllanadi, ular asossiz
xususiyatlar va birlashmalardan foydalanish bilan bogʻliq. Yosh maktab yoshidagi
oʻquvchilarning majoziy tafakkurini shakllantirishning eng muhim sharti - bu
oʻqish (sxemalar, rasmlar, chizmalar, texnik vositalar).
XULOSA
Bolalar maktabda oʻqish uchun borishganda, ularning majoziy fikrlashi
yuqori rivojlanishning yuqori darajasiga etadi. Shunday qilib, maktabda ular
egallayotgan ma’lumotlarni unutishmaydi va ravshanlik tamoyilidan keng
foydalanishadi. Vazifalarni hal qilishda maktab oʻquvchilari vaziyat boʻlib
koʻrinadi va bu vaziyatda ishlaydi.
Boshlangʻich ta’lim – bu oʻquvchilar tafakkurini rivojlantirish uchun toʻgʻri
vaqt hisoblanadi. Bundan farqli oʻlaroq, masalan, maktabgacha tarbiya davri yoki
idrokdan, eng avvalgi bolaligida katta ahamiyatga ega boʻlganligi yaxshiroqdir.
Biroq, fikrlash va xotira va idrok etish va boshqa barcha aqliy funksiyalarning
rivojlanishi tufayli yanada yetuk boʻladi. Barcha bolalarning aqliy rivojlanishiga
yordam berish, bolaning oʻziga boʻlgan ishonchini mustahkamlash, intellektual
darajasini oshirish, uni oʻrta maktab ta'limiga tayyorlash bizning umumiy
gʻamxoʻrligimizdir. Tafakkur inson qobiliyatlari negizida yotadi, bilim olish, bilim
olish, malaka va malakalarni rivojlantirish shartidir.
Boshlangʻich sinflarda muloqot qilayotganda, bolalar tanqidiy fikrlash
haqida xabardor boʻlishadi. Bu sinfda muammolarni hal qilish yoʻllari muhokama
qilinganligi sababli, oʻqituvchi doimiy ravishda oʻz hukmining toʻgʻriligini anglab,
aytishni talab qiladi. Bolalarni oʻz vazifalarini hal qilishni talab qiladi. Ularning
harakatlarini rejalashtirish qobiliyati, maktab oʻqishi jarayonida ham faol ravishda
shakllantiriladi, avval muammoni hal qilish muammosini birinchi oʻringa qoʻyadi,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
371
shunda uni amaliy qaror qabul qila boshlaydi. Eng yosh maktab oʻquvchisi
muntazam ravishda va albatta, mulohaza yuritishi kerak boʻlgan tizimga aylanadi,
har xil qarorlarni xulosa qilishga kirishadi. Shuning uchun kichik maktab yoshidan
boshlab oʻquvchilarning tafakkurini shakllantirish oʻqituvchi oldidagi eng muhim
vazifalardan biri sanaladi. Ularning tafakkurini shakllantirishda oʻqituvchilarda
kasbiy mahorat, pedagogik tajriba, yuqori malaka, chhuqur bilimlar egasi boʻlish
hamda oʻquvchilarda tayanch kompetensiyalarni shakllantirish talab etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PF-80-son 2022-2026-yillarga
moʻljallangan “Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi” toʻgʻrisidagi
Farmoni 2022 yil 28 yanvar.
2.Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoyev Oliy majlisga
murojaatnomasi. 2020-yil 29-dekabr
3.Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasini tasdiqlash va uni amalga
oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 31-
dekabrdagi 1059son qarori (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi,
03.01.2020-y.,
09/20/1059/4265-son, 19.06.2020-y., 09/20/391/0777-son)
4.Ma’naviyat asosiy tushunchalar lugʻati. Toshkent 2009 y 675 bet
5.Gʻoziyev E. “Tafakkur psixologiyasi”. Toshknet. “Oʻqituvchi”. 1990 y
6. Internet materiallari
