Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
292
OʻZBEK TILIDA OTNING YASALISHI VA MORFOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Abdujalilova Sevinch Sherzod qizi
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
abdujalilovasevinch23@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada oʻzbek tilidagi ot soʻz turkumining yasalish
usullari va morfologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Soʻz yasovchi affikslardan
foydalanish, soʻz birikmalaridan ot yasash, shuningdek, otlarning turli grammatik
kategoriyalarini ifodalashdagi morfologik oʻzgarishlar ilmiy asosda yoritiladi.
Maqola metodik tavsiyalar va ilg‘or tilshunoslar fikrlari bilan boyitilgan.
Abstract: This article analyzes the methods of formation and morphological
features of the noun word class in the Uzbek language. The use of word-forming
affixes, the formation of nouns from word combinations, as well as morphological
changes in the expression of various grammatical categories of nouns are
scientifically
covered.
The article is enriched with
methodological
recommendations and the opinions of advanced linguists.
Абстрактный: В статье анализируются способы образования и
морфологические особенности именного словосочетания в узбекском языке.
На
научной
основе
рассматриваются
вопросы
употребления
словообразовательных аффиксов, образования имен существительных от
словосочетаний, а также морфологические изменения в выражении
различных грамматических категорий имен существительных. Статья
дополнена методическими рекомендациями и мнениями ведущих лингвистов.
Kalit so‘zlar: ot, morfologiya, yasama so‘z, affiks, grammatik kategoriya,
metodika.
Keywords: noun, morphology, made-up word, affix, grammatical category,
methodology.
Ключевые слова: существительное, морфология, именованное слово,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
293
аффикс, грамматическая категория, методология.
Kirish
O‘zbek tili – boy morfologik qurilmaga ega bo‘lgan agglutinativ tillardan
biridir. Ushbu tilning morfologik tizimi, ayniqsa, ot so‘z turkumida yaqqol
namoyon bo‘ladi. Otlar nafaqat predmet, hodisa, shaxs yoki tushunchalarni
ifodalaydi, balki ularning yasalishi va grammatik shakllanishi orqali tilning
tarkibiy kuchi, leksik boyligi va ifoda imkoniyatlari kengayadi. Tilshunoslikda
otlar "nomlovchi birliklar" sifatida markaziy o‘rin egallaydi va ularning yasalish
usullarini o‘rganish tildagi so‘z boyligining tarkibiy asoslarini tushunishga xizmat
qiladi.
O‘zbek tilshunosligida otlarning yasalishi bo‘yicha bir qator izchil
tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, A. Madvaliyev, N. Jo‘raev singari olimlar so‘z
yasalishining affiksal, kompozitsiyalashgan (so‘z birikmasi orqali), qisqartma
shakllar orqali yuzaga kelishini ilmiy jihatdan asoslab berganlar. Ayni vaqtda bu
sohadagi bilimlarni maktab o‘quvchilariga yetkazish, ularning grammatik
tafakkurini rivojlantirish, mustaqil tilshunoslik tahliliga tayyorlash dolzarb
masalalardan biridir. Shuni ta’kidlash joizki, otlarning morfologik xususiyatlarini
o‘rganish orqali o‘quvchilar tilda so‘zlarning qanday o‘zgarishini, grammatik
vazifalarini va kontekstdagi o‘rnini tahlil qilishga o‘rganadilar. Kelishik, son,
qaratqich va boshqa grammatik kategoriyalarning qo‘llanilishi orqali tilning
struktura tizimi o‘rgatiladi. Bunda metodik yondashuvlar, ayniqsa, tahliliy,
mantiqiy, izlanish va integrativ usullar orqali bilimlarni singdirish muhim
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi otlarning yasalish usullari,
morfologik belgilarining tahlili va ularni 8–10-sinflarga o‘rgatish metodikasi
ilmiy-nazariy va amaliy asosda ko‘rib chiqiladi. Bu orqali maktab darslarida otlar
mavzusining chuqur o‘zlashtirilishini ta’minlash, o‘quvchilarning grammatik
savodxonligini mustahkamlash maqsad qilinadi.
Asosiy qism
O‘zbek tilida otlar yasalishiga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi: asosiy (oddiy)
otlar va hosila (yasama) otlar. Asosiy otlar tayyor shaklda mavjud bo‘lib, boshqa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
294
so‘zlardan yasalmagan bo‘ladi (tog‘, suv, odam), hosila otlar esa turli so‘z yasalish
vositalari orqali hosil qilinadi. Ushbu bo‘limda otlarning yasalish usullari va
morfologik belgilarini atroflicha ko‘rib chiqamiz.
1. Otlarning yasalish usullari
Otlar o‘zbek tilida quyidagi asosiy yo‘llar orqali yasaladi:
1.1. Affiksal (qo‘shimchalar orqali) yasalish
Bu eng keng tarqalgan va mahsuldor usullardan biridir. So‘z yasalish
affikslari yordamida yangi otlar hosil qilinadi. Bu affikslar semantik vazifaga ega
bo‘lib, yangi so‘zning ma’no va funksiyasini belgilaydi.
Misollar: bil (fe’l) + im → bilim (nom)
do‘st + lik → do‘stlik (abstrakt ot)
o‘qit + uvchi → o‘qituvchi (shaxs bildiruvchi ot)
“Qo‘shimchalar so‘z yasalishining asosiy manbai bo‘lib, ular orqali tilning
so‘z boyligi kengayadi” (Madaliyev O., 2009).
1.2. Kompozitsiyalashgan (so‘z birikmasi asosida) yasalish
Bu usulda ikki yoki undan ortiq so‘z birikmasi bir butun otga aylanadi. Bu
otlar ko‘pincha determinativ (aniqlovchi-aniqlanayotgan) tuzilmada bo‘ladi.
Misollar: olma daraxti, daryo bo‘yi, kitob do‘koni
Bunday otlar asosan predmetning joy, xususiyat yoki mansublik belgilarini
o‘zida mujassamlashtiradi.
1.3. Qisqartmalar orqali yasalish
Qisqartma shakllar ham yangi otlar yasashda faol ishtirok etadi. Ular davlat,
tashkilot, hujjat nomlarini ifodalashda ishlatiladi.
Misollar: Toshkent davlat universiteti → TDU
O‘zbekiston Respublikasi → O‘zR
Bu otlar o‘z kontekstida to‘laqonli leksik birlik sifatida qaraladi.
1.4. Ma’nodoshlik va metaforik yasalish (semantik usul)
Ba’zan yangi otlar mavjud so‘zga ma’naviy yuklama qo‘shish orqali, ya’ni
kontekst asosida ma’no o‘zgarishi yo‘li bilan yuzaga keladi.
Misol: ko‘z (tanovul a’zosi) → ko‘z (ignaning teshigi)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
295
yurak (tana a’zosi) → yurakli (jasur kishi)
2. Otlarning morfologik xususiyatlari
O‘zbek tilida otlar quyidagi grammatik kategoriyalar orqali shakllanadi:
2.1. Kelishik kategoriyasi
Otlar 6 ta kelishikda qo‘llaniladi:
Bosh, qaratqich, jo‘nalish, chiqish, o‘rin-payt, tushum.
Misollar: kitob (bosh)
kitobning (qaratqich)
kitobga (jo‘nalish)
kitobdan (chiqish)
kitobda (o‘rin-payt)
kitobni (tushum)
Bu kategoriyalar otlarni gapdagi sintaktik funksiyalariga bog‘laydi.
2.2. Son kategoriyasi
Otlar birlik va ko‘plikda ifodalanadi. Ko‘plik qo‘shimchasi –lar orqali hosil
qilinadi.
Misollar: bola → bolalar
kitob → kitoblar
E’tiborli jihat: ayrim otlarda ko‘plik shakli semantik jihatdan noaniq
ko‘rinishga ega bo‘ladi: odamlar, yoshlar, ilm-fanlar.
2.3. Egalik (qaratqich) kategoriyasi
Otlar shaxs-son qo‘shimchalari orqali egalikni bildiradi. Ular shaxs
zamirlariga mos keladi. Misollar: kitobim, uying, o‘yinchog‘i, defterimiz
Bu shakllar ayniqsa egalik munosabatlarini bildiruvchi gaplarda faol
qo‘llaniladi.
3. Otlarning yasalishiga oid darslarda metodik yondashuvlar
8–10-sinflarda ushbu grammatik mavzuni o‘qitishda yuqori bosqichdagi
tilshunoslik tahlil usullaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Jumladan:
So‘z yasalishi zanjiri orqali hosilaviy tahlil
Morfemik tahlil va morfologik modellash
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
296
Korpus asosida real otlar tahlili
Ko‘rgazmali va vizual xaritalar tuzish
Tanqidiy tafakkurni rivojlantiruvchi muammoli savollar bilan ishlash
Bu usullar darslarni nafaqat tushunarli, balki interaktiv, qiziqarli va mazmunli
qiladi.
Xulosa
O‘zbek tilida otlarning yasalishi va morfologik xususiyatlari til boyligini
kengaytiruvchi muhim omillardandir. Ular affiksal, kompozitsiyalashgan,
qisqartma va semantik yo‘llar bilan hosil qilinib, kelishik, son va egalik shakllari
orqali grammatik jihatdan shakllanadi. 8–10-sinflarda bu mavzuni o‘rganish
o‘quvchilarning grammatik bilimini mustahkamlab, tahliliy va ijodiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Mazkur mavzuni samarali o‘qitishda interaktiv va
muammoli yondashuvlar asosida mashq va tahlil ishlari muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Madaliev O. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining morfologiyasi. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2006.
2. Jo‘raev N. O‘zbek tili grammatikasi. Morfologiya. – Toshkent: O‘qituvchi,
1992.
3. Shokirov M. So‘z yasalishi nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2008.
4. Yo‘ldoshev A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2004.
5. Karimov S. O‘zbek tili morfemikasi va so‘z yasalishi. – Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2013.
6. Turaqulov O. Boshlang‘ich sinflarda o‘zbek tili o‘qitish metodikasi. –
Toshkent: Ilm Ziyo, 2017.
