Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
202
OʻQUVCHILARDA ZARARLI ODATLARNING SHAKLLANISHI
HAMDA PSIXOLOGIK TA’SIRI
Mametova Qunduz Amatovna
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumani 43-maktab psixologi
Annotatsiya: Zararli odatlar – shaxs yoki butun bir millat, jamiyatga
tegishli ma’naviy, madaniy, moddiy o‘zaro munosabatlar, dunyoqarash va hokazo
nuqtai nazaridan g‘ayriinsoniy yoki g‘ayriodatiy deb bilinadigan xususiyatlarni
ifodalovchi tushuncha. Zararli odatlar insonning ma’naviyat talablarini yaxshi
anglamagani, ma’naviy tamoyillarga rioya qilmagani, noto‘g‘ri tarbiyalangani
oqibatida kelib chiqadi. Inson bilim olar ekan, o‘rgangan bilimlarining bir qismi
butun hayoti davomida uning doimiy amaliy ko‘nikmalariga aylana boradi.
Kalit so‘zlar: agressiya, axborot-psixologik xavfsizlik, depressiya, axborot
huruji, destruktiv g‘oya, addiktiv xulq,
KIRISH
Maktab davrida har bir bola deyarli bir marta chekib ko'radi, bunga asosiy
sabablardan biri jamiyatning unga ko'rsatayotgan ta'siridir, aynan shu yoshda katta
sinf o'quvchilari tomonidan kichik sinflarga tazyiq o'tkazish, ularni o'zlariga
boysundirishga erishishga intiladilar, bola tengdoshlaridan ortda qolmaslik uchun
chekishni boshlaydi. Bolada o'zgarishlarni sezib uni oldini ola bilgan ota-
onalargina bolada kashandalik kelib chiqmasligiga erisha oladi. Bunda ta'lim
muassasidagi o'qituvchilar va o'rnatilgan tartib qoidaning ham o'rni yuqoridir.
Mashhur Yunon faylasufi Suqroq aytganidek "O'zini anglagan inson o'zi uchun
nima foydaliligini va nimalarga qodir ekanligini yaxshi tushunadi. Oqibatda o'zini
kulfatlardan asraydi. Yana shuni aytib o'tish lozimki biror narsa haqida yetarli
ma'lumotga ega bo'lmagan shaxsni, aynan shu narsa orqali boshqarish oson bo'ladi
shuning uchun ham bolalar orasida zararlari odatlarning oqibatlarni tez-tez
muhokama qilish ularni fikrlashga undash lozim.Agar, bu muammoni alohida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
203
nuqtai nazardan ko'rib chiqsak chekish, ichish, giyohvandlik o'smirlar guruhining
asosan maktab o'quvchilari orasida eng dolzarb muammolardan biridir.
O'quvchining shakllanmagan ongiga tengdoshlarning ta'siri juda katta bo'lganligi
sababli, tashvishlanish uchun juda ko'p sabablar mavjud. Boshqalarning ta'siridan
tashqari, bugungi zamonaviy bolalarga xos bo'lgan "tezroq ulg'ayish" uchun
shaxsiy xohish mavjud. Bola atrofidagilarga o'zining katta bo'lganini turli yangi
odatlar bilan isbotlashga urinadi.
O'tkazilgan ko'plab tajribalar shuni ko'rsatdiki ichuvchi va chekuvchi
insonlarning bolalarida ham ushbu illatlarga moyillik mavjud bo'lar ekan. Insonlar
orasida tamakining zararlilik xususiyati spirtli ichimliklarnikidan kam ekanligi
haqida noto'gri qarashlar mavjud. Tamaki mahsulotlarini iste'mol qilish ham spirtli
ichimliklarni iste'mol qilish kabi, inson tanasining barcha tizimlariga salbiy ta'sir
qiladi.
Nikotin ogohlantiruvchi ta'sirga ega, bunda markaziy asab tizimi to'liq
ishlay olmaydi. Miyaga kislorod yaxshi yetib bormaydi, ozroq qon kiradi, bu
chekuvchining aqliy faolligining pasayishiga olib keladi, bundan tashqari
insonning nafas olish tizimi ham zararlaydi, chunki tamaki tutunining
nafas olishi tufayli chekuvchi og'iz bo'shlig'i, halqum, burun, traxeya va
bronxlarning shilliq pardalarini bezovta qila boshlaydi. Natijada, odam nafas
yo'llarining yallig'lanishini rivojlantiradi. Chekuvchi insonlarda nafas qisilishi
astma va pnevmoniya rivojlanadi. Chekish yurak qon-tomir kasalliklarining
qo'zg'atuvchisi hamdir, uzoq vaqt mobaynida chekkan insonlar infarkt va insult
bo'lish havfi yuqori. Bundan tashqari nikotin oshqozon, tishlarga ham o'z kuchini
ko'rsatadi oshqozonda yaralar, yallig'lanishga sabab bo'ladi, buning oqibatida
insonning tashqi ko'rinishi o'zgaradi, tishlar emali ketib sarg'ayishni boshlaydi. Bir
so'z bilan aytganda chekish insonning butun tanasini yemiradi, barcha a'zolariga
nojo'ya ta' sir ko'rsatadi. Chekish faqat chekuvchining emas sigaret tutunidan nafas
oluvchilarni ham zararlaydi jamiyat orasida ular passiv chekuvchilar deb atalishi
sababi ham mana shundandir. Bolalar orasida zararli odatlardan yana biri
ichkilikbozlikdir. Olimlarning tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, o'g'il bolalar va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
204
qizlarda alkogolizm og'ir, davolash qiyin bo'lgan kasallik sifatida kattalarnikiga
qaraganda to'rt baravar tezroq paydo bo'ladi va rivojlanadi. Ularda shaxsiyatning
yo'q qilinishi ham tezroq sodir bo'ladi.
Ular sharob ichishganda, barcha organlar ta'sir qiladi, markaziy asab tizimi
ayniqsa zaif bo'ladi, xotira keskin pasayadi, psixika buziladi, o'z harakatlari
ustidan nazorat kamayadi. O'rganishlardan ma'lumki axloqni tuzatish
kalonyalariga tushib qolgan bolalarning ba'zilari yaxshi xulqli va bilimli bo'lgan
holatlarida alkagol istemol qilish natijasida bunday joylarga tushib qoladilar.
Akademik I. P. Pavlovning o’tkazgan tajribalari shuni ko’rsatadiki, bosh miyada
hosil bo’lgan reflekslar spirtli ichimliklar ta’sirida darrov buzilib ketar ekan.
1
Demak, spirtli ichimliklar kishida ota-onalar, tarbiyachilar, pedagoglar va
jamoatchilik ta’sirida shakllangan tarbiya elementlarini izdan chiqaradi. (Tarbiya
- yaxshi odatlarni shakllantirish ham refleks harakteriga ega.) Shuning uchun ham,
ota-bobolarimiz spirtli ichimliklarga baho berganda “o’zidan ham qilmishi
yomon” deb juda to’g’ri baho berganlar.
Spirtli ichimliklar yoqimli, yuqori kayfiyatni keltirib chiqaradi va bu spirtli
ichimliklarni qayta-qayta ichish va unga qaramlikka olib keladi. Dastlab, agar
o'smirda xohish va irodaning mustahkamligi bo'lsa, u sharobdan voz kechishi
mumkin. Aks holda, alkogolli mastlik ta'sirida iroda zaiflashadi va odam endi
spirtli ichimliklarga bo'lgan ishtiyoqga qarshi tura olmaydi. Spirtli ichimliklar
ta'sirida instinktlar bo'sh joy egallaydi, iroda va o'zini o'zi boshqarish zaiflashadi
va ko'pincha o'smirlar noto'g'ri xatti-harakatlar va xatolarga yo'l qo'yishadi.
O'smirlardagi yana bir yomon odatlardan biri. Giyohvand moddalar
tarkibidagi kuchli faol birikmalar - alkaloidlar hisobiga u kishi organizmiga
tushgandanoq tez qonga so’rilib, barcha a’zo va to’qimalarga, jumladan, miya
hujayralarigacha etib boradi. Miya markazlaridagi axborotlarni qabul qilish va
nazorat-mushohada qobiliyatlarini susaytiradi. Buning hisobiga kishi butun
badanida soxta osoyishtalik sezadi. Aslida, bu ichki a’zolar va to’qimalar bilan
bosh miya markazlari o’rtasidagi aloqalarning susayishidir. Bu hol go’yo uning
kayfiyatini yaxshilab, xuzur-halovat baxsh etadi. Lekin, bu xuzur-halovat havfli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
205
oqibatlarga olib keladi Birlashgan Millatlar Tashkilotining ma’lumotiga
qaraganda, (2002yil) er yuzida 200 mln.dan ortiq giyohvandlar bor. Mutaxassislar
esa haqiqiy ahvol bundan 5-10 marotaba ko’proq bo’lishi kerak, deb taxmin
qiladilar. Chunki ba’zi regionlarda katta yoshdagi aholining 70-80 foizigacha
giyohvandlikka berilgan. Xalqaro YuNISEF tashkiloti tomomidan dunyoning 35
mamlakatida o’tkazilgan (2002 yil) co’povlap shuni ko’rsatadiki, 60 foiz
giyohvandlar uni maktablar, kollejlar va o’quv yurtlarida totib ko’rganlar. Natijada
giyohvandlik nafaqat sog’liqni saqlash tizimining, balki, huquq-tartibot
tashkilotlari, siyosatchilar va xukumat boshliqlarining ham muammosi bo’lib qoldi
ichki a’zolar va to’qimalardagi axborotlarning kelishida susayish, miya
markazlaridagi nazorat-mushohada qobiliyatining pasayishi hisobiga a’zolardagi
bo’zilishlarni miya yarim sharlari sezmay, bilmay qoladi. Oqibatda, a’zo yoki
to’qimalarda jiddiy kasalliklar rivojlanib, xatto ularning faoliyati butunlay izdan
chiqishi mumkin.
Har bir fuqaro o‘z shaxsiy nuqtai nazari, qarashlari, ma‘naviy-ma‘rifiy,
axloqiyruhiy imkoniyatlari doirasidagina faoliyat ko‘rsatadi. O‘z olami hududida
yashaydi va tashqi olamga o‘z aqli doirasida munosabat bildiradi. Har bir individ
mustaqil inson sifatida tabiiy-biologik kamolotidan va ruhiy ehtiyojidan kelib
chiqib, o‘ziga mos axborotni qabul qiladi, tahlil etadi. Mushohada va tahlillar
asosida shaxsiy xulosasiga ega bo‘ladi. Natijada mazkur shaxs u yoki bu tarzdagi
nuqtai nazarini shakllantiradi. Demak, har qanday axborotning mazmuni, mohiyati,
ta’sir etish darajasi, jamiyatga foydali yoki zararliligi, kishini ezgulikka yoki
yovuzlikka da’vat etishi bilan shaxs, jamiyat, davlat mutanosibligiga ijobiy yoki
salbiy ta‘sir etadi. Ana shu jihatdan qaraganda, milliy manfaatlarni asrash va
rivojlantirishda informatsion-psixologik xavfsizlikni ta‘minlashning roli yana ham
oshadi. Atrofimizda fan va texnika taraqqiyoti va uni insonga bo‘lgan ta'siri
jamiyat va tabiatning tasiridan kuchli va ustun bo‘lib bormoqda. Insoniyat
tomonidan to‘plangan va yaratilgan axborot hajmi kengaymoqda va har o‘n
yillikda yanada kengayib borishi kuzatilmoqda, ammo inson miyasi va uni tashkil
etadigan hujayralarning soni o‘zgarmagan, qolaversa ta’limning davomiyligi ortib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
206
bormoqda va shuning о’zi informatsion stress ortishi xavfini tug'diradi.
Miyaning o‘z imkoniyatlari axborotni qabul qilishi keng, axborot hajmini
ortishi xafli, ammo qisqa muddatda katta hajmdagi axborotni qayta ishlash
zaruriyati paydo bo‘lsa bu kuchli asab zo‘rqishini olib keladi va infarmatsion
stressni keltirib chiqaradi, ya’ni miyaga kirib turgan axborot hajmi va tezligi,
bioiogik va ijtimoiy imkoniyatlarga to‘g’ri kelmasligi ham infarmatsion stress
yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. Bu yerda axborot hajmi bir omil bo‘lsa,
ikkinchidan vaqt kamligi va unga shaxs motivatsiyasi ijtimoiy sabablar ham
qo‘shilsa miyani o‘z o‘zini himoyalash mexanizmi ishlamay qoladi, va inson o‘zini
informatsion stresslardan muxofaza qilaolmay qoladi. O‘smirlar bunday holatda
eng zaif tasirchan guruh sifatida namoyon boladi.Axborot-psixologik xavfsizlik,
avvalo, bevosita inson ruhiyatiga ta‘sir o‘tkazish orqali uni o‘z aqidalaridan,
e‘tiqodidan ayiradigan buzg‘unchi g‘oyalardan asrashdir. Bundan kelib chiqib
shuni aytish mumkinki, informatsion-psixologik xavfsizligiga ehtiyoj, eng avvalo,
bevosita inson va jamiyat, inson va davlat, shaxs va uning daxlsizligi, millat va
milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an‘analar, tarixiy va madaniy meros, avlodlarga
ta‘sir etuvchi buzg‘unchi g‘oyalar va tajovuzkor mafkuralarning mavjudligidan
kelib chiqadi. Qolaversa, axborot-psixologik xavfsizlikka rioya qilinmasa, uning
ta‘sirchan choralari ko‘rilmasa, destruktiv g‘oyalar milliy xavsizlikka putur
yetkazishi mumkin. Tig‘iz axborotlashgan jamiyatda axborot orqali zamonaviy
ruhiy ta‘sir texnologiyalarining tobora rivojlanib borayotgani shaxs va jamiyat
tafakkurining shakllanishiga u yoki bu tarzda kuchli ta‘sir o‘tkazadi.
XULOSA
Bugungi murakkab va shiddat bilan rivojlanib borayotgan davrda Zararli
odatlarni atroflicha tahlil qilish va baholash, ularning aholiga ta’sirini o‘rganish
milliy manfaatlarimiz va qadriyatlarimizga, hayot tarzimizga zid bo‘lgan
tomonlarini ochib berish, fuqarolarimiz qalbida milliy tafakkur va sog‘lom
dunyoqarash asoslarini mustahkamlash alohida ahamiyat kasb etadi. Faqat ana
shunday asosda yoshlarni o‘z fikriga ega, turli ma’naviy xurujlarga qarshi sobit
tura olishga qodir, mustahkam irodali va vatanparvar insonlar etib tarbiyalashga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
207
erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI :
1.
Abduazimov O. Ommaviy axborot vositalari – fuqarolik jamiyatini
barpo etish omili. –Toshkent: Akademiya, 2008 98 b.
2.
Kenjaboyev A.T. Axborotlashtirish milliy tizimini shakllantirish
muammolari. – Toshkent: Ibn-Sino, 2004. – 252 b.
3.
Yoqubova M. Axborot texnologiyalarining falsafiy asoslari. /Uslubiy
qo‘llanma. Toshkent: Star – Poligraf. 2008
