Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
70
5-7-SINFLARDA LUG'ATLAR BILAN ISHLASH
Oʻroqova Sevinch Zafar qizi
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Annotatsiya Ushbu maqola 5-7-sinflarda o‘quvchilarning lug‘at boyligini
oshirishda lug‘atlar bilan ishlashning samarali usullarini ko‘rib chiqadi. Kichik
sinflarda so‘z boyligini rivojlantirish o‘quvchilarning o‘qish, yozish va muloqot
qobiliyatlarini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Maqolada lug‘atlar
bilan ishlashning interaktiv usullari, masalan, o‘yinlar, kontekstual tahlil va ijodiy
topshiriqlar orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshirish strategiyalari muhokama
qilinadi. O‘qituvchilar uchun lug‘at darslarini qiziqarli va samarali tashkil qilish
bo‘yicha amaliy maslahatlar beriladi. O‘zbekiston ta’lim tizimining xususiyatlari
va o‘quvchilarning yoshiga mos metodlar asosida tuzilgan ushbu maqola
o‘qituvchilar, metodistlar va ta’lim sohasidagi mutaxassislar uchun foydali manba
bo‘la oladi. Maqola aniq misollar va zamonaviy pedagogik yondashuvlarga
tayangan holda yozilgan.
Annotation This article considers fruitful ways of working with dictionaries
in increasing the dictionary in grades 5-7. Development of vocabulary in small
classes is important in strengthening the reading, writing and communication skills
of students. The article discusses strategies for students to increase the interest of
students through dictionaries, such as games, contextual analysis and creative
assignments. Teachers are provided with practical advice on interesting and
effective organization of dictionary classes. This article can be a useful source for
teachers, methodistists and education professionals on the basis of features of the
education system of Uzbekistan and the age of students. The article is written on
specific examples and modern pedagogical approaches.
Аннотация В этой статье рассматриваются плодотворные способы
работы с словарями в увеличении словаря в 5-7 классах. Разработка словаря
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
71
в небольших классах важно для укрепления навыков чтения, письма и
общения студентов. В статье обсуждаются стратегии для учащихся,
чтобы повысить интерес студентов через словарей, такие как игры,
контекстуальный анализ и творческие задания. Учителям предоставляется
практические советы по интересной и эффективной организации словарных
классов. Эта статья может быть полезным источником для учителей,
методистов и специалистов в области образования на основе функций
системы образования Узбекистана и эпохи студентов. Статья написана по
конкретным примерам и современным педагогическим подходам.
Kalit so‘zlar Lug‘atlar bilan ishlash Kichik sinflar So‘z boyligi Kichik
sinflarda Ta’lim usullari Interaktiv darslar O‘zbek tilini o‘qitish O‘quvchilarning
leksikasi Pedagogik strategiyalar O‘yin usullari Kontekstual o‘rganish
O‘qituvchi maslahatlari
Keywords Marking Small Class Wards 5-7 LEARNING METHODS OF THE
LEQUAL LEASS OF METHODS OF METHODS OF METHODS OF METHODS
OF METHODS OF METHODS OF METHODS OF METHODS OF METHODS
OF METHODS OF METHODS OF THE Dictionary Lessons Teaching
Dictionaries
Ключевые слова, отмечающие небольшие классовые палаты 5-7
Методы обучения летальных арендных условий методов методов методов
методов методов методов методов методов методов словарных словарей
в словар
Kirish
O‘zbek tili – nafaqat muloqot vositasi, balki xalqimizning boy madaniyati,
tarixi va dunyoqarashini aks ettiruvchi bebaho xazina. Ushbu xazinani yosh
avlodga yetkazishda so‘z boyligini rivojlantirish muhim o‘rin tutadi, chunki tilning
nozik jihatlarini anglash va uni ijodiy qo‘llash o‘quvchilarning o‘qish, yozish va
muloqot qobiliyatlarini oshiradi. Kichik sinflarda sinflar bu jarayonda o‘ziga xos
bosqich bo‘lib, bu davrda o‘quvchilar nafaqat yangi so‘zlarni o‘rganadi, balki
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
72
ularni turli kontekstlarda qo‘llash, adabiy matnlarni tahlil qilish va o‘z fikrlarini
ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘zbekiston ta’lim tizimida o‘zbek
tili va adabiyoti darslariga katta e’tibor qaratilgan bo‘lsa-da, ko‘pincha lug‘atlar
bilan ishlashda an’anaviy usullar – so‘zlarni yodlash yoki oddiy mashqlar –
o‘quvchilarning qiziqishini to‘liq uyg‘ota olmaydi. Natijada, o‘quvchilar so‘zlarni
faqat nazariy bilib qoladi, ammo ularni amalda ishlatishda qiynaladi. Zamonaviy
pedagogika esa lug‘at darslarini yanada samarali va qiziqarli qilish uchun
interaktiv o‘yinlar, kontekstual o‘rganish, ijodiy topshiriqlar va raqamli
texnologiyalardan foydalanishni taklif etadi. Kichik sinflarda lug‘atlar bilan
ishlashning eng samarali usullarini tahlil qiladi, O‘zbekiston ta’lim standartlariga
mos amaliy strategiyalarni taklif etadi va o‘qituvchilarga o‘quvchilarning so‘z
boyligini oshirishda yordam beradigan aniq maslahatlar beradi. Maqola nafaqat
o‘qituvchilar, balki metodistlar, ta’lim sohasidagi mutaxassislar va ota-onalar
uchun ham foydali yo‘l-yo‘riq bo‘lib xizmat qiladi, chunki u global tajribalar va
mahalliy ta’lim xususiyatlariga asoslangan holda tayyorlangan.
Asosiy qism
O‘zbek tilini o‘qitishda lug‘atlar bilan ishlash o‘quvchilarning tilni chuqur
anglashi, adabiy matnlarni tushunishi va o‘z fikrlarini ravon ifodalashi uchun
muhim asos hisoblanadi. Kichik sinflarda o‘quvchilar o‘zbek tilining boy leksik
xazinasini o‘rganishda faol ishtirok etishi kerak, ammo bu jarayonni samarali
tashkil qilish o‘qituvchilar uchun katta mas’uliyat talab etadi. Lug‘atlar bilan
ishlashning an’anaviy usullari – so‘zlarni yodlash, ta’rif yozish yoki sinonim topish
– ko‘pincha o‘quvchilarning qiziqishini susaytiradi va ularni faqat nazariy bilim
bilan cheklaydi. Zamonaviy pedagogika esa o‘quvchilarning faolligini oshirish
uchun interaktiv va ijodiy yondashuvlarni taklif etadi. Ushbu qismda 5-7-sinflarda
lug‘atlar bilan ishlashning eng samarali usullari, ularning afzalliklari va
O‘zbekiston ta’lim tizimida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan amaliy strategiyalar
muhokama qilinadi. Kontekstual o‘rganish lug‘atlar bilan ishlashda muhim o‘rin
tutadi. O‘quvchilar yangi so‘zlarni oddiy ta’riflar orqali emas, balki adabiy
matnlar, hikoyalar yoki kundalik hayotdan olingan misollar orqali o‘rganishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
73
kerak. Masalan, Alisher Navoiyning “Xamsa” asaridagi parchalar yoki zamonaviy
o‘zbek adabiyotidagi qisqa hikoyalar o‘quvchilarga so‘zlarni kontekstda
tushunishga yordam beradi. O‘qituvchi matndan muayyan so‘zlarni ajratib,
ularning ma’nosini muhokama qilishi, sinonimlarini topishi yoki o‘quvchilardan
so‘z bilan bog‘liq jumlalar tuzishni so‘rashi mumkin. Bu usul o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlashini rivojlantiradi va so‘zlarni amalda qo‘llash ko‘nikmasini
shakllantiradi. O‘zbekiston ta’lim dasturlarida adabiy o‘qish darslari uchun
ajratilgan vaqtni samarali ishlatib, bunday mashqlarni muntazam ravishda
o‘tkazish mumkin.
Interaktiv o‘yinlar lug‘at darslarini yanada qiziqarli qiladi. Masalan, “So‘z
topish” o‘yini, unda o‘quvchilar guruhlarga bo‘linib, berilgan harf yoki mavzu
asosida so‘zlar tuzadi, yoki “Sinonimlar poygasi”, unda o‘quvchilar ma’lum bir
so‘z uchun imkon qadar ko‘proq sinonim topishga harakat qiladi. Bunday o‘yinlar
nafaqat o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi, balki ularning o‘zbek tilidagi so‘z
boyligini kengaytiradi. O‘zbek xalq o‘yinlari, masalan, “Alifbo o‘yini”ni
zamonaviy shaklda qo‘llash ham samarali bo‘ladi. O‘qituvchilar bunday o‘yinlarni
sinf xonasida oddiy vositalar – doska, kartochkalar yoki hatto raqamli platformalar
yordamida tashkil qilishi mumkin. O‘zbekiston maktablarida sinf jihozlarining
cheklanganligini hisobga olsak, arzon va oson tashkil qilinadigan o‘yinlar
o‘qituvchilar uchun qulay yechimdir. Ijodiy topshiriqlar o‘quvchilarning so‘zlarni
faol ishlatishini rag‘batlantiradi. Masalan, o‘quvchilardan yangi o‘rgangan so‘zlar
yordamida qisqa hikoya, she’r yoki maktub yozish so‘ralishi mumkin. Bu usul
o‘quvchilarning tasavvurini rivojlantiradi va o‘zbek tilining adabiy imkoniyatlarini
kashf etishga yordam beradi. O‘zbek adabiyotidagi namunalar, masalan, Abdulla
Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romanidagi uslub yoki xalq ertaklaridagi boy so‘z
birikmalarini o‘rganish orqali o‘quvchilar o‘z matnlarini yanada rang-barang
qilishi mumkin. O‘qituvchilar bu topshiriqlarni guruh ishi sifatida tashkil qilib,
o‘quvchilar o‘rtasida hamkorlikni mustahkamlashi mumkin. O‘zbekiston
maktablarida ijodiy yozishga kam vaqt ajratilgan bo‘lsa-da, haftada bir marta
bunday mashqlarni o‘tkazish o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini sezilarli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
74
darajada oshiradi. Raqamli texnologiyalardan foydalanish zamonaviy ta’limning
ajralmas qismiga aylandi. O‘zbekistonda internet va smartfonlarning keng
tarqalishi o‘qituvchilarga lug‘at darslarini raqamli platformalar orqali boyitish
imkonini beradi. Masalan, “Kahoot” yoki “Quizlet” kabi ilovalar yordamida
so‘zlar bo‘yicha viktorinalar tuzish, yoki o‘zbek tilidagi lug‘atlarni onlayn shaklda
o‘rganish mumkin. O‘zbek tiliga oid maxsus ilovalar, masalan, “O‘zbekcha lug‘at”
yoki “So‘z sehri” kabi resurslar o‘quvchilar uchun qulay va qiziqarli vosita bo‘la
oladi. O‘zbekistonning ba’zi maktablarida raqamli jihozlar yetishmasligi muammo
bo‘lsa-da, o‘qituvchilar o‘quvchilarning shaxsiy smartfonlaridan sinfda qisqa vaqt
foydalanishga ruxsat berish orqali bu muammoni hal qilishi mumkin. O‘zbekiston
ta’lim tizimining xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lib, ularni
sinf sharoitlariga moslashtirish o‘qituvchilarning ijodiy yondashuviga bog‘liq.
Lug‘atlar bilan ishlashda muvaffaqiyat kaliti – o‘quvchilarning faol ishtirokini
ta’minlash va darslarni iloji boricha qiziqarli qilishdir. Ushbu strategiyalar nafaqat
o‘quvchilarning so‘z boyligini oshiradi, balki ularning o‘zbek tiliga bo‘lgan
muhabbatini mustahkamlaydi.
Xulosa
Lug‘atlar bilan ishlash Kichik sinflarda o‘quvchilarning o‘zbek tiliga bo‘lgan
muhabbatini uyg‘otish va ularning so‘z boyligini oshirishda muhim vositadir.
Kontekstual o‘rganish, interaktiv o‘yinlar, ijodiy topshiriqlar va raqamli
texnologiyalar kabi zamonaviy usullar o‘quvchilarning nafaqat yangi so‘zlarni
o‘rganishiga, balki ularni hayotda faol qo‘llashiga yordam beradi. O‘zbekiston
ta’lim tizimida bu usullarni joriy qilish o‘qituvchilarning ijodiy yondashuvi va
darslarni qiziqarli tashkil qilishiga bog‘liq. Har bir o‘quvchi o‘zbek tilining boy
imkoniyatlarini kashf etishi uchun darslar faqat bilim berish bilan cheklanmasligi,
balki ilhomlantirishi kerak. O‘qituvchilar sinf sharoitlariga mos oddiy o‘yinlar,
adabiy matnlardan misollar yoki raqamli vositalardan foydalanish orqali bu
maqsadga erisha oladi. Ushbu strategiyalar nafaqat o‘quvchilarning leksik
bilimlarini mustahkamlaydi, balki ularning tanqidiy fikrlash, ijodiy yozish va
muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradi. O‘zbek tilini o‘qitishda yangi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
75
yondashuvlarni sinab ko‘rishdan qo‘rqmang, chunki har bir yangi so‘z
o‘quvchining dunyoqarashini kengaytiradi va milliy madaniyatimizga
yaqinlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abdullaev, A. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi. Toshkent O‘qituvchi, 2018.
– 240 b.
2. Alimova, D. Kichik sinflarda o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari.
Toshkent Fan va texnologiya, 2020. – 180 b.
3. Goziyev, E. G. Umumiy psixologiya. Toshkent O‘zbekiston Milliy
Universiteti, 2015. – 320 b.
4. Karimov, I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent
Ma’naviyat, 2008. – 176 b.
5. Mamatov, M. M. O‘spirin psixologiyasi. Toshkent O‘zbekiston Milliy
Universiteti, 1992. – 200 b.
6. Mirzayoev, T. O‘zbek tili darsliklari: kichik sinflar uchun metodik
qo‘llanma. Toshkent Sharq, 2019. – 150 b.
7. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni. Toshkent Adolat,
1992. – 48 b.
8. Rahmonova, S. O‘zbek tilida so‘z boyligini oshirish usullari. Toshkent
Cho‘lpon, 2022. – 160 b.
9. Saidov, A. Interaktiv ta’lim texnologiyalari. Toshkent Fan, 2017. – 210 b.
10. Umarova, N. O‘zbek adabiyotidagi leksik boylik va uni o‘qitish. Toshkent
O‘zbekiston, 2021. – 190 b.
11. Xaydarov, F., Xalilova, N. Psixologiya fanlarini o‘qitish metodikasi.
Toshkent Aloqachi, 2007. – 230 b.
12. Yusupova, M. Kichik sinflarda lug‘at ishi: amaliy qo‘llanma. Toshkent
Yangi asr avlodi, 2023. – 140 b.
Veb-saytlar
1.
2.
3.
