Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
55
ONA TILI LEKSIK TIZIMIDAGI MA‘NO KO‘CHISH
HODISALARI: TURLARI, SHAKLLANISH MEXANIZMLARI VA
FUNKSIONAL XUSUSIYATLARI
Mamadiyeva Ra’no Shavkat qizi
ToshDO‘TAU 3-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek tilining leksik tizimida ma’no ko‘chish
hodisalari, ularning turlari, shakllanish mexanizmlari va funksional xususiyatlari
haqida fikr yuritiladi. Ma’no ko‘chishi tildagi semantik taraqqiyotning asosiy
omillaridan biri sifatida talqin etilib, metafora, metonimiya va sinekdoxa kabi
ko‘chma ma’no turlari misollar bilan tahlil qilinadi. Mazkur hodisalarning
kommunikativ va estetik funksiyalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar: ma’no ko‘chishi, metafora, metonimiya, sinekdoxa, leksik tizim,
semantik taraqqiyot, funksional xususiyatlari.
Har bir tabiiy til doimiy harakatda, rivojlanishda bo‘ladi. Tilning leksik
qatlamidagi o‘zgarishlar, xususan, so‘z ma’nosining kengayishi, torayishi yoki
ko‘chishi – bu til taraqqiyotining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Ushbu
maqolada ma’no ko‘chishi hodisasining tabiati, uning turlari va o‘zbek tilidagi
ifoda vositalari yoritiladi. Bundan tashqari, Ma’no ko‘chish turlarining ona tili
fanida tutgan o‘rniva ahamiyati haqida fikr-mulohazalar bayon etiladi.
Ma’no ko‘chish hodisasi va uning mohiyati
Ma’no ko‘chishi (semantik transfert) – bu biror so‘zning asosiy (to‘g‘ri)
ma’nosidan boshqa, lekin unga bog‘liq bo‘lgan yangi (ko‘chma) ma’no hosil
qilishi jarayonidir. Bu hodisa tilning semantik boyishiga, obrazlilik va
ifodaviylikning oshishiga olib keladi. Bir predmet yoki hodisaga nisbatan
ishlatilish tajribasi asosida boshqa predmet yoki hodisani ham ifodalashga o'tishi.
Bu o'zgarishlar asosan o'xshashlik (metafora) va yaqinlik (metonimiya) asosida
yuz beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
56
Ma’no ko‘chishning turlari
O‘zbek tilshunosligida ma’no ko‘chish odatda quyidagi asosiy turlarga
ajratiladi:
1.
Metafora – tasviriylik asosida yuzaga keladigan ko‘chma ma’no. Bu
jarayonda
ikki
narsa
o‘xshashlik
asosida
bog‘lanadi:
－
Masalan: Ko‘z – “ko‘z” (tanadagi a’zo) va “buloq ko‘zi”, “ignaning ko‘zi”.
－
Metafora tilda obrazlilik va poetik ifodaning kuchayishiga xizmat qiladi.
2.
Metonimiya – yaqinlik, aloqadorlik asosidagi ma’no ko‘chish:
－
Masalan: stakan ichdim – aslida “stakandagi suyuqlikni ichdim”.
－
Metonimiya ko‘pincha kundalik nutq va ijtimoiy kontekstda qo‘llanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
57
3.
Sinekdoxa – butun o‘rniga qism yoki qism o‘rniga butun orqali ifodalash:
－
Masalan: Yuz bosh qo‘y (butun hayvon o‘rniga faqat bosh qismi orqali).
－
Bu usul ko‘proq san’atkorona tilda, publitsistikada uchraydi.
Ma’no ko‘chishning shakllanish mexanizmlari
Ma’no ko‘chish quyidagi tilshunoslik va psixologik omillar orqali yuzaga
keladi:
－
Tasosufiy tafakkur: inson miyasida o‘xshash hodisalarni umumlashtirish
intilishi.
－
Ekspressivlik zarurati: gapga obrazlilik kiritish ehtiyoji.
－
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: yangi texnologiyalar, ijtimoiy hodisalar tilga yangi
ko‘chma ma’nolarni olib kiradi.
Masalan, “kompyuter qotib qoldi” degan iborada “qotmoq” fe’lining yangi
ko‘chma ma’nosi texnik muammoga nisbatan ishlatiladi.
Funksional xususiyatlari
Ma’no ko‘chishlar:
－
Kommunikativ funksiyani kuchaytiradi: tinglovchi yoki o‘quvchiga ko‘proq
ta’sir qilish imkonini beradi.
－
Estetik funksiyani bajaradi: adabiyotda badiiylikni oshiradi.
－
Nomlash funksiyasi: yangi tushunchalarni ifodalash imkonini beradi.
Xulosa
Ma’no ko‘chishi – o‘zbek tili leksik tizimining rivojlanishida muhim rol
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
58
o‘ynaydigan semantik hodisa bo‘lib, u tilning obrazlilik, ifodaviylik, tushunarlilik
va yangilanish xususiyatlarini oshiradi. Metafora, metonimiya va sinekdoxa kabi
turlari til boyligini namoyon etadi. Bu hodisalar nafaqat tilshunoslik nazariyasi
uchun, balki adabiy asarlarni tahlil qilishda, tarjimada ham muhim ahamiyatga ega.
Maʼno koʻchish jarayonlarini chuqur o‘rganish, til boyliklarini anglash, ulardan
to‘g‘ri va samarali foydalanishga yordam beradi. Shu bois, bu mavzuni o‘rganish
tilshunoslikda dolzarb va istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qayumov A. "O‘zbek tilining semantikasi", Toshkent-2008.
2. G‘anieva M. "Leksikologiya va semasiologiya asoslari", Toshkent,2016.
3.
Sa’diyev
H.
"Tilshunoslikka
kirish",
Toshkent-
2019.
4.Mahmudov N, Rasulov S, “Zamonaviy o‘zbek adabiy tili”, Toshkent, 2018
5.Jo‘rayev A “O‘zbek tilshunosligiga kirish”, Toshkent-2019, “O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi”nashriyoti
