Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
50
TINGLAB TUSHUNISH KO‘NIKMASINING TIL O‘RGANISHDAGI
O‘RNI
Muxtorova Madinaxon Xislatjon qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
universiteti O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishi 3-kurs talabasi
madinaxonmuxtorova12@gmail.com
Tel: 88-411-71-33
Annotatsiya: Mazkur maqolada xorijiy til o‘rganish jarayonida tinglab
tushunish (listening comprehension) ko‘nikmasining ahamiyati tahlil qilinadi.
Ushbu ko‘nikmaning tabiiy til o‘rganishdagi roli, muloqotdagi o‘rni hamda til
muhitiga moslashishdagi funksiyasi ilmiy nuqtayi nazardan yoritiladi. Shuningdek,
bu ko‘nikmani shakllantirish usullari va uni rivojlantirishdagi metodik
yondashuvlar haqida fikr yuritiladi.
Maqola pedagoglar, filologlar va til o‘rganayotgan talabalar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar: tinglab tushunish, receptive skills, kommunikativ
kompetensiya, til muhiti, til o‘rganish, metodika, texnologiya, til muhiti.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida xorijiy til o‘rganish nafaqat ilmiy va
professional rivojlanish, balki shaxsiy taraqqiyot va xalqaro muloqot uchun ham
zaruriy omilga aylangan. Til o‘rganish jarayoni to‘rt asosiy ko‘nikmani: tinglash,
o‘qish, yozish va gapirishni o‘z ichiga oladi. Ushbu ko‘nikmalardan tinglab
tushunish — eng birinchi va tabiiy shakllanadigan ko‘nikmadir (Brown, 2001).
Odamlar ona tilini ham dastlab eshitish orqali o‘zlashtirishadi. Shu jihatdan, bu
ko‘nikma til o‘rganishda alohida o‘rin tutadi.
Masalan, bola tug‘ilganidan so‘ng dastlab atrofdagilarning so‘zlarini
eshitadi, ularni takrorlaydi va asta-sekin tilni o‘zlashtiradi. Xuddi shu jarayon
ikkinchi tilni o‘rganishda ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, til o‘rganishda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
51
tinglab tushunish nafaqat yordamchi, balki markaziy o‘ringa ega ko‘nikma
hisoblanadi.
1. Tinglab tushunish ko‘nikmasining tabiiy asoslari
Ona tilini o‘rganish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, inson avvalo eshitish orqali
tilni idrok qiladi. Tinglab tushunish ko‘nikmasi tilni ongli va faol o‘rganishga asos
yaratadi. Har bir til so‘z boyligi, fonetik tizimi va ohangdorligiga ega. Bu
elementlarni eshitish orqali idrok qilish esa tilning tabiiy o‘zlashtirilishiga zamin
yaratadi. Krashen (1982) tomonidan ilgari surilgan “Input Hypothesis”
nazariyasiga ko‘ra, inson tilda yuqori darajaga erishishi uchun uni muntazam va
kontekstda eshitib borishi lozim.
Brown (2001) esa tinglab tushunishni receptive skill deb ataydi va uni faol
nutqiy faoliyatning boshlanish nuqtasi deb ta’riflaydi. Bu ko‘nikma bo‘lmasa,
gapirish va yozish jarayoni qiyin kechadi, chunki inson qanday ifoda ishlatilishini
tinglash orqali o‘rganadi.
Tinglab tushunish ko‘nikmasi insonning til o‘rganish jarayonida dastlab
shakllanadigan ko‘nikmalardan biridir. Bu ko‘nikma orqali o‘rganuvchi tilning
fonetik, leksik va grammatik jihatlarini idrok etadi. O‘zbekistonlik olimlar,
jumladan, Kaziyeva T.T. tinglab tushunish ko‘nikmasini takomillashtirishda
texnik vositalardan foydalanishning samaradorligini o‘rganib, audio va video
materiallar orqali o‘quvchilarning eshitish qobiliyatini rivojlantirish mumkinligini
ta’kidlaydi.
2. Tinglab tushunish va kommunikativ kompetensiya
Tinglab tushunish kommunikativ kompetensiyaning muhim tarkibiy
qismidir. Chunki samarali muloqot bir tomonlama emas, balki ikki tomonlama
jarayondir. Suhbatdoshning fikrini to‘g‘ri tushunish va unga mos javob qaytarish
uchun yuqori darajada tinglab tushunish ko‘nikmasi talab etiladi. Z.R. Xapizova
o‘z tadqiqotida chet tillarini o‘rganishda tinglab tushunish ko‘nikmasi orqali
o‘rgatishning ahamiyatini yoritib, bu ko‘nikma til o‘rganuvchilarning muloqotdagi
ishtirokini oshirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
52
Tinglab tushunish — bu passiv ko‘nikma emas. Aksincha, u faol muloqot
uchun muhim bo‘lgan kommunikativ kompetensiyaning ajralmas qismidir. Chunki
inson suhbat davomida aytilayotgan gapni to‘liq anglamasdan to‘g‘ri javob qaytara
olmaydi.
Richards (2008) bu haqda shunday deydi:
“Til o‘rganuvchilar muloqotda passiv emas, balki faol tinglovchilar
bo‘lishlari kerak, chunki faqat tinglash orqali ular suhbatning mazmunini
tushunadilar va unga mos ravishda munosabat bildiradilar.”
Shunday qilib, tinglab tushunish nafaqat tushunish, balki suhbat davomida
fikrni qabul qilish, tahlil qilish va unga javob tayyorlash imkonini ham beradi.
3. Tinglash ko‘nikmasining til muhiti bilan aloqasi
Til o‘rganish jarayonida “sun’iy” bilimlardan ko‘ra “tabiiy” til muhiti orqali
o‘rganish samaraliroq hisoblanadi. Podkastlar, kino va seriallar, audio kitoblar,
interv’yular tinglash orqali o‘rganuvchini real til muhitiga olib kiradi. Bu esa
quyidagi afzalliklarni beradi:
Tabiiy talaffuz va ohanglarni eshitish orqali fonetik sezgirlik ortadi.
So‘zlarning kontekstda qanday ishlatilishini anglash osonlashadi.
Nutq tezligi, urg‘u va pauzalarni tushunish shakllanadi.
Passiv so‘z boyligi faol so‘z boyligiga aylanadi.
Field (2008) o‘z tadqiqotlarida eshitish orqali o‘rganilgan so‘zlar miyada
mustahkamroq saqlanishini ilmiy jihatdan asoslagan. Shu boisdan tinglab
tushunish – uzoq muddatli til kompetensiyasining asosi hisoblanadi.
4. Tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish usullari
Zamonaviy til o‘qitish metodikalarida tinglab tushunish ko‘nikmasini
rivojlantirish uchun quyidagi metodlar qo‘llaniladi:
Pre-listening (tinglashdan oldingi) – mavzu bilan tanishtirish, asosiy so‘zlar,
kontekstni tushuntirish.
While-listening (tinglash paytida) – asosiy g‘oyani aniqlash, tafsilotlarni
eslab qolish, savollarga javob berish.
Post-listening (tinglashdan keyin) – muhokama, mulohaza bildirish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
53
o‘rganilgan so‘zlar bilan mashq bajarish.
Shuningdek, “dictogloss”, “information gap”, “interactive listening” kabi
mashq turlari ham tinglab tushunishni samarali rivojlantirishga xizmat qiladi.
5. Tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirishdagi muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari
Tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish jarayonida o‘quvchilar
quyidagi muammolarga duch keladilar:
Notanish so‘zlar va talaffuzlar.
Tez nutq.
Turli urg‘ular.
Diqqatni jamlay olmaslik.
Bu muammolarni yengish uchun bosqichma-bosqich metodika qo‘llaniladi:
avval sekin nutqli materiallar, so‘ng asta-sekin murakkab audio manbalarga
o‘tiladi. Shuningdek, bir audio materialni bir necha bor tinglash ham yaxshi
natijalar beradi. Farangiz Avazova o‘z tadqiqotida tinglab tushunish
ko‘nikmasining maqsadi va muammolarini o‘rganib, ularni bartaraf etish uchun
samarali strategiyalarni taklif etadi. Shuningdek, tanqidiy tinglab tushunish
ko‘nikmasini rivojlantirishda o‘qituvchining kreativlik mahorati ham muhim omil
hisoblanadi.
Xulosa
Tinglab tushunish ko‘nikmasi xorijiy til o‘rganish jarayonida asosiy va
poydevor ahamiyatiga ega bo‘lgan ko‘nikmalardan biri hisoblanadi. Tilni
o‘rganayotgan shaxs avvalo eshitgan nutqni anglay olishi, uni to‘g‘ri tushunishi va
unga munosib ravishda javob qaytara olishi orqali haqiqiy muloqotga kirishadi. Bu
esa nafaqat so‘z boyligini oshirishga, balki grammatik bilimlarni real vaziyatlarda
qo‘llay olishga ham imkon yaratadi. Tinglab tushunish orqali o‘quvchi til muhitiga
yaqinlashadi, muloqot jarayonida faol ishtirok etadi hamda o‘zining lisoniy
malakasini amaliy tarzda mustahkamlab boradi.
Zamonaviy til o‘rgatish metodikalari tinglab tushunish ko‘nikmasini
shakllantirish va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratadi. Audiovizual materiallar,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
54
interaktiv mashg‘ulotlar, dialog va suhbatlar orqali bu ko‘nikmani chuqurlashtirish
mumkin. Shu bilan birga, O‘zbekistonlik va xorijlik tilshunos olimlar tomonidan
olib borilgan tadqiqotlar ham tinglab tushunish til o‘rganishdagi muvaffaqiyat
kalitlaridan biri ekanligini ta’kidlaydi.
Shunday ekan, til o‘rganishga bel bog‘lagan har bir o‘quvchi ushbu
ko‘nikmaga jiddiy e’tibor qaratishi, mashg‘ulotlarda faol ishtirok etishi va
zamonaviy metodik vositalardan unumli foydalanishi lozim. Bu esa nafaqat chet
tilini o‘zlashtirish darajasini oshiradi, balki uni real hayotda erkin va samarali
tarzda qo‘llash imkoniyatini ham kengaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Brown, H. D. (2001). Teaching by Principles: An Interactive Approach to
Language Pedagogy. Longman.
Krashen, S. D. (1982). Principles and Practice in Second Language
Acquisition. Pergamon Press.
Richards, J. C. (2008). Teaching Listening and Speaking: From Theory to
Practice. Cambridge University Press.
Field, J. (2008). Listening in the Language Classroom. Cambridge
University Press.
Eshmuradov U.X. (2023). Importance of listening in language learning and
listening comprehension problems: the experience of language learners. Qarshi
davlat universiteti.
Kaziyeva T.T. (2023). Tinglab tushunish ko‘nikmasini takomillashtirishning
texnik vositalari. Andijon davlat pedagogika instituti.
Xapizova Z.R. (2022). Chet tillarini tinglab tushunish ko‘nikmasi orqali
o‘rgatish. Andijon davlat chet tillar instituti.
Avazova F. (2024). Tinglab tushunish ko‘nikmasining maqsadi va
muammolari. Samarqand davlat universiteti.
