Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
28
5-SINF ONA TILI DARSLIKLARIDA SHEVA SO'ZLARINI
O'QITISH.
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyot universiteti
Olimova Durdona
Oʻzbek tili va adabiyoti ta'lim fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolada 5-sinf ona tili darsliklarida sheva so‘zlarini
o‘qitish masalasi yoritilgan. Unda sheva so‘zlarning o‘quvchilarning til boyligini
rivojlantirishdagi o‘rni, adabiy til va sheva o‘rtasidagi farqni anglashga
ko‘maklashuvchi vosita sifatidagi ahamiyati tahlil qilingan. Maqolada,
shuningdek, dars jarayonida sheva so‘zlardan foydalanishning uslubiy jihatlari,
metodik tavsiyalar va bu jarayon orqali o‘quvchilarda milliy qadriyat va
madaniyatga hurmat tuyg‘usini shakllantirish yo‘llari muhokama qilinadi.
Abstract: This article discusses the issue of teaching dialect words in 5th
grade native language textbooks. It analyzes the role of dialect words in the
development of students' language skills, their importance as a tool to help them
understand the difference between literary language and dialect. The article also
discusses the methodological aspects of using dialect words in the lesson,
methodological recommendations, and ways to form a sense of respect for national
values and culture in students through this process.
Kalit so‘zlar: Til, so‘zlar, so‘z bo‘laklar, lug‘at, til boyligi, o‘quv
darslik,xarflar.
Keywords: Language, words, word segments, dictionary, language skills,
textbook, letters.
Ma’lumki, jamiyatda til kishilar o'rtasidagi aloqaning zaruriy vositasidir.
Tilning aloqa vositasi sifatidagi ahamiyati uzluksiz ortib boradi. Til borliqni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
29
oqilona, mantiqiy bilish vositasidir. Til birliklari yordam idagina bilish jarayonida
umumlashtirish, tushunchani m uhokam a va xulosa bilan bog'lash amalga oshadi.
Til va nutq tafakkur bilan uzviy bog'lanadi. Tilni egallash va nutq o'stirish
bilan o'quvchining fikrlash qobiliyati ham o‘sib boradi. M aktabning vazifasi tilni
kishilar orasidagi m unosabatning rivojlangan nozik quroliga aylantirish
hisoblanadi.
Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan ta ’limni tubdan isloh qilish davlat
siyosatining asosiy yo'nalishiga aylandi. „Ta’lim to'g'risida“gi qonun va shu asosda
yaratilgan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" buning yorqin dalilidir.
„Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ da ta’lim sohasini tubdan isloh qilish,
rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak m a’naviy va axloqiy
talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini
yaratish asosiy maqsad qilib olingan.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va m
a’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog'liq bo'lgan uzluksiz ta’lim
tizimi orqali har tomonlam a barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda tutadi.
Ona tili o'qitish metodikasi fani ham ta ’lim jarayonini tashkil etish
shakllarini va usullarini ishlab chiqishda yuqoridagi maqsadlar asosida ish yuritadi.
Ko'pchilik tilni so'z deb biladi. So'zlar kichik, qulay birliklar bo'lib, ayniqsa
yozma ingliz tilida bo'shliqlar bilan ajratilgan. Lug'atlar bu fikrni
mustahkamlaganga o'xshaydi, chunki yozuvlar alifbo tartibida joylashgan so'zlar
ro'yxati sifatida joylashtirilgan. An'anaga ko'ra, tilshunoslar va o'qituvchilar
grammatikaga e'tibor berishgan va so'zlarni jumladagi mavjud grammatik
bo'shliqlarni to'ldiradigan o'ziga xos ma'no birliklari sifatida ko'rishgan. So‘nggi
paytlarda e’tibor grammatikadan leksikaga, so‘zlardan esa bo‘laklarga o‘tdi. Lug'at
bosh so'zlari foydalanuvchi uchun qulay kirish nuqtasidir, ammo zamonaviy lug'at
yozuvlari odatda bo'laklarga tegishli, chunki ma'nolar ko'pincha qiladi, alohida
1
O'zbekiston Respublikasining „Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi".// Barkamol avlod — O'zbekiston
taraqqiyotining poydevori. — Toshkent: „Sharq", 1997.39-bet.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
30
so‘zlardan emas, balki so‘zlar kelgan bo‘laklardan kelib chiqadi. Korpus
tadqiqotlari shuni tasdiqlaydiki, ona tilida so'zlashuvchilar haqiqatda tilning
kattaroq "bo'laklari" bilan ishlaydi. Ushbu maqola o'qituvchilar va o'quvchilar
uchun tilga so'zlarni emas, balki bo'laklar sifatida qarashni ko'rsatadi.
5-sinf ona tili darsliklarida Sheva so'zlarini o'qitish lisoniy bilim, leksik
kompetensiya va samarali o'qitish usullarini birlashtirgan nuansli yondashuvni o'z
ichiga oladi. Bu tilning tuzilishini chuqur tushunish va talabalarning so'z boyligini
oshirishda juda muhimdir.
Bir tilning faqat ma’lum hududiga xos bo`lib, boshqa joylarda o`zgacha nom
bilan yuritiladigan so`zlar shevaga xos so`zlar sanaladi.Bu so`zlardan bittasi
umumxalq tili bo‘lgan adabiy til uchun qabul qilinadi va ana shu so`z adabiy til
uchun me’yor sanaladi. M a s a 1 a n: do'ppi so`zi adabiy me’yor, kallapo'sh,
qalpoq,takya so‘zlari esa shevaga xos so‘zlardir.
O‘zbek shevalarida shunday so‘zlar borki, ular adabiy tilda yoki boshqa
shevalarda uchramaydi. Bunday so‘zlar qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, qarindosh
–urug‘,daraxt, gul, asbob-uskuna nomlari ichida faol qo`llaniladi.
M a s a 1 a n: Toshkentda — dovuchcha, Farg‘onada — g`o`ra; ada- biy tilda
— chumoli, Samarqand, Buxoroda — mo`cha, Xorazmda — qarindja; adabiy tilda
— tuxum , qipchoq shevalarida — mayak, Xorazmda — yumirta.
Yozma til “bo‘laklar” sifatida, Bolalar ona tilini o'rganganda, ularga birinchi
navbatda o'rganishdan oldin, masalan, o — — — n— — — a = "ona", n - "non",
o - - - t - - - a = "ota" va hokazo. Ammo ular so'z darajasiga ko'tarilgach, matnlarni
harfma-harf o'qish yoki yozishni davom ettirmaydilar, chunki bu qayta ishlashni
juda sekin va juda qiyin qiladi.
Harflar tilning asosiy birliklari, ammo ular tilni o'rganishning dastlabki
bosqichida tilni qayta ishlash uchun faqat operatsion birliklar hisoblanadi.
Ko'p odamlar uchun so'zlar tilning eng aniq birligidir. Yozma ingliz tilida bu
so'zlarning bo'sh joy bilan ajratilishi bilan ta'kidlanadi. Kurtus (2001) ta'kidlaydi:
"Ko'pchilik bir vaqtning o'zida bitta so'zni o'qiydi va bu so'zni o'ziga aytadi." Agar
biz haqiqatan ham tilni bir vaqtning o'zida bir so'z bilan qayta ishlagan bo'lsak,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
31
muloqot hali ham juda sekin va juda qiyin bo'lar edi, masalan: Emas — — —
uchun — — — — — — birinchi — — — vaqt — — — — — — an — — —
bahs — — — bor edi — — — singan — — — tashqarida — — —Agar biz ushbu
matnni bir vaqtning o'zida bir so'z bilan o'qib chiqsak, avvalo qayta ishlashimiz
kerak bo‘ladi.
Shuning uchun biz tilni ilg'or o'rganuvchilarga ham "bo'lak" darajasida
ishlashga yordam berishimiz kerak. "Bo'lak-bo'lak" bilan ishlov berish aloqani
tezroq, samaraliroq va o'zaro tushunishni osonlashtiradi.
Tilshunoslik bilimlarini ona tili o‘quv dasturiga kiritish, agar o‘quvchilar
tilning tuzilishi, qoliplari va shakllariga yo‘l topishlari uchun zarurdir .
Bu muloqot bizni ona tili sinfi doirasida leksik kompetentsiyani
rivojlantirishning pedagogik-didaktik kontekstiga joylashtirishga qaratilgan.
O'qituvchilar va o'qituvchilar kontseptual va leksik rivojlanish mexanizmlarini
bilishlari va sinfda xuddi shu rivojlanishga yordam beradigan vaziyatlarni
yaratishga undashlari juda muhimdir. Ma'ruzachilar sifatida bolalar so'zni
kontekstda qo'llash orqali so'z haqida bilimga ega bo'lishadi, ya'ni leksik boylik va
aniqlikka o'quvchilarning ijtimoiy-madaniy konteksti katta ta'sir ko'rsatadi. Atrof-
muhit tomonidan qat'iy belgilab qo'yilganligi sababli, lug'at jihati o'qituvchi
tomonidan o'quvchilarning ijtimoiy va madaniy nosimmetrikliklari asosida
farqlarni bartaraf etishga olib keladigan pedagogik munosabatdan foydalanishi
kerak.
So'zlar tilning asosiy vositalaridan biri; belgilarni tashkil etadi bizni o'rab
turgan dunyo haqiqatini aks ettirishga imkon beradi. Buning vakili haqiqat
haqiqatning o'zi emas, chunki u faqat uni ifodalaydi. Qaysidir ma'noda, vakillik
qilish - haqiqiy sovg'ani qilishdir. Haqiqiyni ifodalash bilan yakunlash mumkin
haqiqat haqiqatning o'zi emas, chunki u faqat uni ifodalaydi. Qaysidir ma'noda,
vakillik qilish - haqiqiy sovg'ani qilishdir. Haqiqiyni ifodalash bilan yakunlash
mumkin . Bu nomni ifodalovchi voqelikka nom berish jarayoni quyidagilarni
belgilaydi: agar tayinlash bo'yicha, so'z, biz ilgari ko'rganimizdek, vakillikdir bu
haqiqatning og'zaki. Sim-Simga ko'ra Biz asosiy tushunchalarning ko'rinadigan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
32
yuzi bo'lgan so'zlar orqali gapiramiz. Birinchi so‘zlarning hosil bo‘lishidan oldin
boshlanadigan leksik rivojlanish uzluksiz va ko‘zni qamashtiruvchi jarayon bo‘lib,
u sub’ektning butun hayoti davomida davom etadi va uning ta’siri, ayniqsa,
o‘qishni tushunishda bo‘lgani kabi, ijtimoiy o‘zaro munosabatlarda va maktab
o‘zlashtirishlarida ham namoyon bo‘ladi (Sim-Sim, 1998, 109-bet).
Ana Mariya Brito aytganidek, Faqat qattiq tayyorgarlik bilan o'qituvchi
"xato" yoki "o'qish" ni diqqat bilan va puxta o'ylashdan boshlashi mumkin, bunda
ijobiy va shunchaki qadrsizlantiruvchi munosabat bilan emas, balki og'zaki va
yozma qabul qilish va ifoda etishdagi kamchiliklarni bosqichma-bosqich bartaraf
etishga olib keladigan o'qitish strategiyasini ishlab chiqish va o'qitishning turli
sohalarini ifodalashga o'tish mumkin.
Asosiy ta'limni bolalarda , olti yoshida boshlaganda, bola keng ko'lamni
ko'rsatadi va o‘zi duchor bo‘lgan til tizimini o‘z-o‘zidan va tabiiy tarzda
moslashtiradi. O'zingizni ifoda etish va tilingizni og'zaki tushunish imkonini
beruvchi og'zaki malaka bu – Onalik. Shu ma'noda Sim-Sim va Ferraz
quyidagilarni himoya qiladi: Olti yoshli bolaning o'rtacha passiv so'z boyligi
taxminan 25 000 so'zni tashkil qiladi, garchi ular kundalik hayotida bu bilimlarning
taxminan o'ndan bir qismini ishlatsa ham, rivojlanishning ushbu davrida leksik
maydon bola ta'sir qiladigan lingvistik muhitning xususiyatlariga eng sezgir ta’siri
ro‘y beradi. (Sim-Sim va Ferraz, 1997, 44-bet).
So'zni o'zlashtirish bilan bog'liq turli xil bilimlarni ajratish mumkin,uchta
asosiy jihat: morfo-sintaktik, leksik-semantik va pragmatik-madaniy. Shu
ma'noda, interfeys ishining mahoratini ta'kidlab, Basílio shunday deb hisoblaydi:
an’anaviy tarzda morfologiya doirasini belgilab beruvchi so‘z tabiiy ravishda ko‘p
qirrali bo‘lib, shuning uchun uning ko‘p qirralari va bog‘lanishlariga e’tibor
qaratish zarur. Aniq misollar keltirish uchun, an'anaviy murakkab va munozarali
bo'lgan fleksiyon va hosila o'rtasidagi farq, boshqa mezonlar qatorida,
morfologiya/sintaksis interfeysi bilan amalga oshiriladi; fonologik va semantik
omillar so'z yasalish jarayonlarining mahsuldorligiga xalaqit beradi; lug'atni
2
Sim-sim,1998,109-bet
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
33
kesishishda fonologik omil muNutqni tushunish uchun eshitish kiritish leksikasi
ma'ruzachilar bo'ylab farq qiladigan yangi tovush naqshini tasniflashi kerak; so'zni
o'qish uchun vizual kiritish leksikasi yangi orfografik naqshni tan olishni o'rganishi
kerak (yoki alifbo tilida fonologiyaga kirish uchun grafemafonema moslashuvidan
foydalanishni o'rganish va shuning uchun eshitish kiritish leksikasidagi so'z bilan
mos kelish); so'zni aytish uchun nutqning chiqish leksikasi uning talaffuzi uchun
vosita dasturini sozlashi kerak va uni yozish uchun orfografik chiqish leksikasi
orfografik ketma-ketlik uchun spetsifikatsiyagBoshqa tomondan, ushbu
bo'linmalarning barchasi vaqtinchalik bo'lib, aniq bo'lmagan chegaralarga ega,
ularni hisobga olish va batafsilroq tekshirish kerak. Masalan, birikma orqali so‘z
yasalishi so‘z tuzilishi/ibora tuzilishini farqlashda aniq muammo tug‘diradi; Har
xil turdagi iboralar va iboralar morfologiya bilan cheklangan leksik elementlarning
an'anaviy tushunchalariga qarshi turadi (Basílio, 2009, 6-7-betlar).
Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, Bu muloqot bizni ona tili sinfi doirasida
leksik kompetentsiyani rivojlantirishning pedagogik-didaktik kontekstiga
joylashtirishga qaratilgan. O'qituvchilar va o'qituvchilar kontseptual va leksik
rivojlanish mexanizmlarini bilishlari va sinfda xuddi shu rivojlanishga yordam
beradigan vaziyatlarni yaratishga undashlari juda muhimdir. Ma'ruzachilar sifatida
bolalar so'zni kontekstda qo'llash orqali so'z haqida bilimga ega bo'lishadi, ya'ni
leksik boylik va aniqlikka o'quvchilarning ijtimoiy-madaniy konteksti katta ta'sir
ko'rsatadi. Atrof-muhit tomonidan qat'iy belgilab qo'yilganligi sababli, lug'at jihati
o'qituvchi tomonidan o'quvchilarning ijtimoiy va madaniy nosimmetrikliklari
asosida farqlarni bartaraf etishga olib keladigan pedagogik munosabatdan
foydalanishi kerak. Shu ma’noda, transdisiplinar bilim olish va o‘quvchilarning
uzviy rivojlanishini cheklovchi to‘siqlarni yengib o‘tish uchun ona tili darsida
so‘zlarga markaziy o‘rin berib, o‘quvchilarning leksik kompetensiyasini
rivojlantirishni tarbiyaviy maqsad qilib qo‘yish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Apotheloz, D. (2002). Françaisning qurilish lug'ati. Parij, Ofris.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
34
2. Sim-Sim, 1998, 109-bet
3. Basilio, Margarida MP Morfologiyasi: Margarida Basilio bilan suhbat.
ReVEL. jild. 7, n.12
4. Redux. Flood, Lapp, Jensen & Squire, tahrirlar. O'qitish bo'yicha
tadqiqotlar bo'yicha qo'llanma
5.
https://mover.uz/watch/x5mmEXcm
6.
https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2020/01/Ona-tili-oqitish-
7. Karina Qosimova O N A T I L I 0 ‘Q I T I S H M E T O D IK A S I B o s
h I a n g ‘ic h ta’lim fakulte Toshkent «NOSIR» nashriyoti 2009
8. O'zbekiston Respublikasining „Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi".//
Barkamol avlod — O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. — Toshkent: „Sharq",
1997.39-bet.
