Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
290
QASHQADARYO VILOYATIDA KICHIK SANOAT ZONALARINI
HUDUDIY JOYLASHTIRISHGA TA’ SIR KO‘RSATUVCHI OMILLAR
Abdiholiqova G.A.
Qarshi davlat universiteti
Annotatsiya. Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyatida kichik sanoat
zonalarini hududiy joylashtirishga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar tizimli tahlil
qilingan. Viloyatning tabiiy-resurs salohiyati, transport-logistika infratuzilmasi,
mehnat resurslari, ekologik va iqlimiy xususiyatlari hamda institutsional
sharoitlari nuqtayi nazaridan kichik sanoat zonalarining optimal joylashuvi uchun
asosiy mezonlar ko‘rib chiqilgan. Maqolada joylashtirishga doir muammolar va
ularni hal etish yo‘llari ham yoritilgan hamda amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar. Qashqadaryo viloyati, kichik sanoat zonalari, hududiy
joylashtirish, tabiiy resurslar, infratuzilma, mehnat bozori, ekologik omillar,
ixtisoslashuv, hududiy rivojlanish.
Abstract: This article systematically analyzes the main factors affecting the
territorial location of small industrial zones in the Kashkadarya region. The main
criteria for the optimal location of small industrial zones are considered in terms
of the region's natural resource potential, transport and logistics infrastructure,
labor resources, environmental and climatic characteristics, and institutional
conditions. The article also highlights the problems of location and ways to solve
them, and develops practical recommendations.
Keywords: Kashkadarya region, small industrial zones, territorial location,
natural resources, infrastructure, labor market, environmental factors,
specialization, territorial development.
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida kichik sanoat zonalari (KSZ) iqtisodiy
rivojlanishni jadallashtirishning samarali mexanizmi sifatida keng tatbiq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
291
etilmoqda. Xitoy, Hindiston, Turkiya kabi mamlakatlarda kichik sanoat zonalari
ishlab chiqarishni joylashtirish, ishsizlikni kamaytirish va eksport salohiyatini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Rivojlangan davlatlar bu zonalarni innovatsion
markazlar bilan bog‘lash orqali mahalliy korxonalarni global bozorga
integratsiyalashga erishmoqda. Hududiy ixtisoslashuv va resurslardan oqilona
foydalanish prinsipiga asoslangan bunday zonalar jahon iqtisodiyotida
raqobatbardoshlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi ham kichik sanoat zonalari tizimini iqtisodiy
islohotlar doirasida joriy etmoqda. Prezident qarorlari asosida respublika
miqyosida o‘nlab zonalar tashkil etilib, ularga yengilliklar, soliq imtiyozlari va yer
ajratish mexanizmlari belgilandi. Bu KSZlar kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-
quvvatlash, import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish va
eksportni rag‘batlantirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, ularni
joylashtirishda hududlarning iqtisodiy salohiyati, infratuzilma darajasi va ijtimoiy
ko‘rsatkichlari hisobga olinmoqda.
Qashqadaryo viloyati O‘zbekiston janubida joylashgan bo‘lib, tabiiy
resurslarga boyligi, ishchi kuchi salohiyati va transport-kommunikatsion
qulayliklari bilan ajralib turadi. Viloyatda kichik sanoat zonalarini hududiy
joylashtirishda neft-gaz, konchilik, qishloq xo‘jaligi, qurilish materiallari sanoati
va oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berish tarmoqlari yetakchi hisoblanadi.
Shuningdek, aholining demografik tarkibi, iqlim sharoitlari, ekologik cheklovlar
va logistika imkoniyatlari KSZlarning qanday va qayerda tashkil etilishi zarurligini
belgilovchi muhim omillardan sanaladi. Shu sababli, bu zonalarni samarali va
maqsadli joylashtirish masalasi chuqur tahlil va ilmiy yondashuvni talab qiladi.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, Qashqadaryo viloyatida sanoatning
hududiy jihatdan nomutanosib rivojlanishi, ayrim tumanlarda iqtisodiy faollikning
pastligi va mehnat resurslaridan to‘liq foydalanilmasligi mavjud muammolardan
biridir. Kichik sanoat zonalarini ilmiy asosda joylashtirish orqali ushbu
muammolarni bartaraf etish, hududlararo iqtisodiy tenglikni ta’minlash, yangi ish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
292
o‘rinlarini yaratish va mahalliy xomashyoni qayta ishlash imkoniyatlarini
kengaytirish mumkin. Shu bois, KSZlarning hududiy joylashuviga ta’sir qiluvchi
omillarni chuqur tahlil qilish viloyatning barqaror va muvozanatli rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy-resurs salohiyati.
Qashqadaryo viloyati tabiiy boyliklarga nihoyatda
boy bo‘lib, bu jihat kichik sanoat zonalarini tashkil etishning asosiy omillaridan
biri hisoblanadi. Neft-gaz konlari (Muborak, G‘uzor), tog‘-kon resurslari
(Dehqonobod, Kitob, Shahrisabz, Yakkabog‘), marmar, ohaktosh, kaolin, shag‘al
kabi qurilish materiallari konlari viloyatda mavjud bo‘lib, ularning sanoatga jalb
etilishi katta iqtisodiy samaradorlik keltiradi. Ayniqsa, Shahrisabz va Yakkabog‘
tumanlarida qurilish sanoatiga ixtisoslashgan zonalarni tashkil etish, ushbu
resurslarni joyida qayta ishlash orqali mahsulot tannarxini pasaytirish imkonini
beradi.
Bundan tashqari, Qarshi, Kasbi, Koson, Nishon, Mirishkor, Qamashi kabi
qishloq xo‘jaligi rivojlangan tumanlarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta
ishlovchi kichik sanoat zonalari ochilishi maqsadga muvofiqdir. Masalan, paxta,
go‘sht, sut, meva-sabzavot mahsulotlari qayta ishlanib, mahalliy va eksport
bozorlariga yetkazilishi mumkin. Bu esa, xomashyoga yaqin joyda ishlab chiqarish
tashkil etilishi hisobiga logistika xarajatlarini kamaytiradi va iqtisodiy
samaradorlikni oshiradi. Resurs salohiyatining mavjudligi – ishlab chiqarish
barqarorligi, mahsulot sifati va uzluksizligi uchun hal qiluvchi omildir.
Transport va logistika infratuzilmasi.
Kichik sanoat zonalarining
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan ularning transport va logistika
infratuzilmasi bilan ta’minlanganligiga bog‘liq. Qashqadaryo viloyati bu borada
nisbatan qulay joylashuvga ega bo‘lib, Qarshi–Termiz temir yo‘li, xalqaro
avtomobil yo‘llari (masalan, A-380), shuningdek, Qarshi xalqaro aeroporti
mavjudligi ishlab chiqarilgan mahsulotlarni ichki va tashqi bozorga tezda yetkazib
berish imkonini beradi. Transport tarmoqlari sanoat zonalarini eksport-import
yo‘nalishlari bilan integratsiya qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
293
Ayniqsa, Qarshi shahri va uning atrofida yirik logistika markazlarini tashkil
etish orqali nafaqat viloyat, balki janubiy mintaqaning butun sanoat salohiyatidan
samarali foydalanish mumkin. Ushbu logistika infratuzilmasi kichik sanoat
zonalarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarni Markaziy Osiyo bozorlariga
chiqarishda o‘ziga xos ko‘prik vazifasini bajaradi. Transport qulayligi bo‘lgan
joylarda sanoat faoliyatini yo‘lga qo‘yish tadbirkorlar uchun xarajatlarni
kamaytiradi, yetkazib berish muddatini qisqartiradi va raqobatbardoshlikni
oshiradi.
Aholi va mehnat resurslari taqsimoti.
Qashqadaryo viloyati aholisi 3
milliondan oshiq bo‘lib, ularning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdagilar
hisoblanadi. Ayniqsa, Muborak, Nishon, Kasbi kabi tumanlarda aholining zich
joylashuvi, mehnat resurslarining mavjudligi kichik sanoat zonalari uchun kadrlar
zaxirasini ta’minlaydi. Bu tumanlarda ishchi kuchi talab qiluvchi sohalarni (yengil
sanoat, qadoqlash, yig‘uv va qayta ishlash korxonalari) rivojlantirish nafaqat
iqtisodiy, balki ijtimoiy samaradorlik ham beradi — bandlik darajasi oshadi,
ijtimoiy keskinlik kamayadi.
Bundan tashqari, viloyatda Qarshi davlat universiteti, Qarshi muhandislik-
iqtisodiyot instituti, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalari mavjud bo‘lib,
bu yerda tayyorlanayotgan mutaxassislar sanoat zonalari uchun zarur kadrlar
bazasini
shakllantiradi.
Malakali
ishchi
kuchining
mavjudligi
yangi
texnologiyalarni joriy etish va zamonaviy ishlab chiqarish liniyalarini yo‘lga
qo‘yishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sifatli mehnat resurslari – ishlab chiqarish
quvvatlarining doimiy va samarali ishlash garovidir.
Iqlim va ekologik omillar.
Qashqadaryo viloyatining iqlimi keskin
kontinental bo‘lib, yozda issiq va qurg‘oqchil, qishda esa sovuq ob-havo hukm
suradi. Mirishkor, Nishon, Muborak tumanlarida suv tanqisligi muammosi mavjud
bo‘lib, bu zonalarda sanoat joylashtirishda ekologik va iqlimiy cheklovlarni
hisobga olish zarur. Suv resurslaridan tejamkor foydalanish, ayniqsa, ishlab
chiqarish tarmoqlari uchun suv tejovchi texnologiyalarni qo‘llash dolzarb
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
294
masalalardan biridir. Iqlimiy sharoitga moslashgan ishlab chiqarish shakllarini
tanlash – resurslardan samarali foydalanish demakdir.
Shu bilan birga, ekologik xavfsizlik masalasi ham KSZlarni joylashtirishda
e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Atmosfera havosiga chiqariladigan chiqindilar,
yer resurslarining degradatsiyasi va chiqindilarni utilizatsiya qilish kabi masalalar
har bir zonada ekologik monitoring tizimini joriy etishni talab qiladi. Hududiy
joylashtirishda yashil iqtisodiyot tamoyillarini inobatga olgan holda, ekologik
muvozanatni saqlash KSZlarning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
Iqtisodiy va institutsional omillar.
Kichik sanoat zonalarini joylashtirish va
rivojlantirishga iqtisodiy va institutsional omillar sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ba’zi
hollarda yer ajratishdagi byurokratik to‘siqlar, infratuzilmaning zaifligi,
kommunikatsiya tarmoqlarining yetishmasligi investorlar faoliyatiga salbiy ta’sir
qiladi. Moliyaviy resurslarga cheklov, uzoq muddatli kreditlar va subsidiyalar
tizimining to‘liq ishlamasligi yangi ishlab chiqarish korxonalarini tashkil etishda
to‘siq bo‘lib qolmoqda. Bu muammolarni bartaraf etish uchun tizimli yondashuv
talab etiladi.
Shu munosabat bilan, har bir tuman uchun iqtisodiy ixtisoslashuv asosida
ishlab chiqilgan sanoat rivojlanish strategiyasi muhim ahamiyat kasb etadi.
“Yagona darcha” tamoyili asosida ruxsatnomalarni elektron tarzda olish
imkoniyatini kengaytirish, davlat-xususiy sheriklik asosida infratuzilma yaratish,
investitsion xavflarni kamaytirish bo‘yicha kafolatlar berish orqali bu tizimning
samaradorligini oshirish mumkin. Shuningdek, hududiy KSZlar uchun soliq
imtiyozlari, bojxona yengilliklari kabi rag‘batlantiruvchi choralarni joriy etish
investorlar oqimini oshiradi.
Qashqadaryo viloyatida kichik sanoat zonalarining hududiy joylashuvi bir
qator tabiiy-geografik, iqtisodiy va ijtimoiy omillar bilan chambarchas bog‘liq.
Xususan, transport infratuzilmasining rivojlanganligi, xom ashyo manbalariga
yaqinlik, ishchi kuchi mavjudligi va hududning tabiiy-iqlim sharoitlari sanoat
zonalarini samarali tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, mavjud
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
295
infratuzilma salohiyati va bozor talabining yuqoriligi kichik sanoat subyektlari
uchun qulay muhit yaratadi.
Bundan tashqari, davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan institutsional qo‘llab-
quvvatlov, soliq imtiyozlari va kredit imkoniyatlari kichik sanoat zonalarining
hududiy rivojlanishini jadallashtirmoqda. Viloyatning turli tumanlarida bu omillar
turlicha namoyon bo‘lib, joylashuvda differensial yondashuv zaruratini yuzaga
keltiradi. Shu boisdan, kichik sanoat zonalarini joylashtirishda kompleks hududiy
tahlil va uzoq muddatli strategik rejalashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Колосовский Н.Н. Избранные труды. – Смоленск: Ойкумена, 2006. –
336 с.
2. Садыков А.М. Основы регионального развития: теория,
методология, практика. –Т.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2005. – 280 с.
3. Саушкин Ю.Г. Географическое мышление. – Смоленск: Ойкумена,
2011. – 218 с.
4. Солиев А. Иқтисодий география: назария, методика ваамалиёт. – Т:
Камалак, 2013. – 184 б.
5. Krugman, Paul. Geography and Trade. MIT Press, 1991.
6. Porter, Michael E. The Competitive Advantage of Nations. Free Press,
1990.
7. United Nations Industrial Development Organization (UNIDO).
Industrial Development Report 2023: Global Value Chains and Development.
8. Abdiholiqova Gulnovruzkhon. Scientific-theoretical bases of regional
location of industrial sectors // International multidisciplinary journal for research
& development. India, Volume 10, issue 12 (2023)
9. Abdikholiqova G.A. The main characteristics of the development of
Uzbekistan
industry
networks
//
Электронное научно-практическое
периодическое издание. Экономика и социум. №2 (117), 2024.
10. Abdiholiqova G.A. Scientific-methodical basis of industrial geography
of Uzbekistan // Proceedings of International Conference on Modern Science and
Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date: 19th December, 2023
ISSN: 2835-3730
