Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
237
BADIIY TARJIMA VA ERKIN TARJIMA O‘RTASIDAGI
FARQLAR
Komila Qodiova
Tarjima nazariyasi va amaliyoti yo‘nalishi O‘zbekistom Milliy Universiteti
Annotatsiya: Tarjima nazariyasi turli yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi va
tarjima uslublari matn turiga qarab farqlanadi. Tarjimashunoslikda badiiy tarjima
va erkin tarjima eng ko‘p muhokama qilinadigan mavzulardan biridir. Badiiy
tarjima asarning estetik va emotsional jihatlarini saqlashga harakat qilsa, erkin
tarjima matn mazmunini asosiy e’tiborga oladi va uni tushunarli shaklda
yetkazishga intiladi. Ushbu maqolada ushbu ikki turdagi tarjima o‘rtasidagi
farqlar, ularning afzalliklari, kamchiliklari va qo‘llanilish doiralari haqida
batafsil so‘z yuritamiz.
Аннотация: Теория перевода охватывает различные области, а стили
перевода различаются в зависимости от типа текста. Художественный
перевод и вольный перевод являются одними из самых обсуждаемых тем в
переводоведении. В то время как литературный перевод стремится
сохранить эстетические и эмоциональные аспекты произведения, вольный
перевод фокусируется на содержании текста и стремится передать его в
понятной форме. В этой статье мы подробно рассмотрим различия между
этими двумя видами перевода, их преимущества, недостатки и области
применения.
Annotation: Translation theory encompasses various areas, and translation
styles vary depending on the type of text. Literary translation and free translation
are among the most discussed topics in translation studies. While literary
translation attempts to preserve the aesthetic and emotional aspects of the work,
free translation focuses on the content of the text and seeks to convey it in an
understandable form. In this article, we will discuss in detail the differences
between these two types of translation, their advantages, disadvantages, and areas
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
238
of application.
Kalit so‘zlar: Badiiy tarjima, erkin tarjima, so‘zma-so‘z tarjima, tarjimon,
tarjima, tarjimashunoslik.
Ключевые слова: Литературный перевод, свободный перевод,
дословный перевод, переводчик, перевод,
Keywords: Literary translation, free translation, word-for-word translation,
translator, translation,
Kirish:
Tarjima - bir tildagi yozma yoki og‘zaki ma’lumotlarni boshqa tilda
ifodalash sanatidir va u millatlararo, madaniyatlararo muloqotning eng muhim
koʻrinishlaridan biri hisoblanadi. Tarjima turli shakllarda, maqsadlarda
qo‘llaniladi. Shu sababdan tarjimashunoslikda, tarjimaning qay shaklda amalga
oshishiga ko‘ra bir qancha turlarini ajratish mumkin. Shulardan eng keng tarqalgan
turlari bu badiiy tarjima va erkin tarjimalardir va ular o‘rtasidagi farq eng ko‘p
muhokama etiladigan mavzulardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
: Badiiy tarjima - bu adabiy asarlarni, jumladan, roman, hikoya,
she’r, drama va boshqa badiiy janrlardagi matnlarni tarjima qilish jarayoni. Bunday
tarjimada faqatgina matnning ma’nosi emas, balki uning badiiy ruhi, ifoda uslubi,
obrazlilik, ritm va hissiy ta’siri ham muhim ahamiyat kasb etadi. Badiiy tarjimada
tarjimon nafaqat matnni so‘zma-so‘z tarjima qiladi, balki asarning badiiy
qadriyatini, uslubini va ma’nosini yangi tilga moslab, asarning asl mohiyatini
saqlab qolishga harakat qiladi. Asarning estetik xususiyatlarini asliyatdagidek
yetkazishga intiladi.
Shu o‘rinda badiiy tarjima to‘g‘risida Sotti Husayniyning fikrlarini eslab
o‘tmog‘imiz darkor. “Badiiy tarjima sohasida shunga erishmog‘imiz kerakki, har
bir yozuvchi biron bir badiiy asarni tarjimaga olar ekan, unga xuddi original asar
yozayotganday sevib kirishsin. Badiiy tarjima-badiiy sharafli ish bo‘lib, bilim va
san’atkorlik talab etadi.”
1
Sotti Husayn. Tanlangan asarlar. - T.: 1974. 89-bet.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
239
Badiiy tarjimaning asosiy tamoyillari.
1. Muallif uslubini saqlash – Asarning yozilish uslubi, ohangi, ritmi va badiiy
vositalari tarjimada ham aks ettirilishi lozim.
2. Matnning hissiy ta’sirini yetkazish – Tarjimon asarning emotsional rang-
barangligini saqlashi va o‘quvchida xuddi asl matndagidek hissiyot uyg‘otishi
kerak.
3. Obraz va badiiy vositalarni moslashtirish – Asliyatdagi metaforalar,
ramzlar va boshqa badiiy vositalar tarjimada mos keluvchi shaklda aks etishi lozim.
4. So‘zma-so‘z tarjimadan voz kechish – Ba’zi iboralar va jumlalar ma’nosini
to‘liq yetkazish uchun ularni erkinroq tarjima qilish talab etiladi.
Badiiy tarjima misollari.Masalan, Lev Tolstoyning “Urush va tinchlik”
romanini turli tillarga tarjima qilishda tarjimonlar muallifning o‘ziga xos uslubini
saqlab qolishga harakat qilishgan.
Badiiy tarjimada she’riy asarlar alohida o‘rin tutadi. Masalan, Alisher
Navoiyning quyidagi baytini olamiz:
“Ko‘ngil ohin bila tutqun aro mahbus bo‘lg‘aymu,
Ki jon qafas ichra mahzun, notavon mahbus bo‘lg‘aymu.”
Agar so‘zma-so‘z tarjima qilsak, bu baytning ta’sirchanligi yo‘qolishi
mumkin. Shu sababli tarjimon o‘ziga xos badiiy yondashuv orqali baytni boshqa
tilga moslashtirishi kerak.
Badiiy tarjima xususiyatlari:
•
Asliyatga sodiqlik saqlanadi, lekin ifoda tabiiy chiqishi uchun ba’zan
o‘zgarishlar kiritiladi.
•
Muallif uslubi va hissiyotiga e’tibor beriladi.
•
Metaforalar, iboralar va ta’sirli so‘zlash uslublari saqlanadi.
Misol:
Asliyatda: “Uning ko‘ngli bulutday g‘amgin edi.”
Badiiy tarjimada: “Uning qalbini qora bulutlar qoplagan edi.”
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
240
Erkin tarjima – matnning so‘zma-so‘z tarjimasi emas, balki uning mazmuni
va asosiy g‘oyasini tushunarli va mos shaklda yetkazishga qaratilgan tarjima
usulidir. Bu usul, ayniqsa, ommaviy axborot vositalari, texnik hujjatlar, reklama
matnlari va og‘zaki nutq tarjimalarida keng qo‘llaniladi. Erkin tarjimada asarning
asl matnlari takrorlanmasligi mumkin, lekin asosiy ma’no va xabar saqlanadi.
Erkin tarjimaning asosiy tamoyillari.
1. Matnning asosiy ma’nosini yetkazish - Tarjimon matn mohiyatini saqlagan
holda uni o‘quvchilar uchun tushunarli shaklda qayta ifodalaydi.
2. Lug‘aviy moslashuv - Matndagi iboralar va so‘zlarni tarjima qilingan tilga
mos ravishda o‘zgartirish mumkin.
3. Jumlalar tuzilishini o‘zgartirish - Ba’zan grammatik jihatdan moslashtirish
talab etiladi.
4. Kontekstga moslik - Tarjima qilinayotgan til va madaniyatga mos
kelmaydigan elementlar almashtirilishi mumkin.
Erkin tarjima misollari: Misol uchun, ingliz tilidagi “Break a leg!” iborasi
so‘zma-so‘z tarjima qilinganda “Oyog‘ingni sindir!” degan ma’no chiqadi. Biroq,
bu iboraning asl ma’nosi “Omad tilayman!” bo‘lib, erkin tarjimada shunday
moslashtirilishi kerak.
Erkin tarjima xususiyatlari:
➢
Matn mohiyatiga e’tibor beriladi, lekin ifoda shakli o‘zgarishi
mumkin.
➢
O‘quvchiga tushunarli va qulay bo‘lishi uchun matn qayta
tuzilishi mumkin.
➢
Asl matnga to‘liq sodiqlik talab qilinmaydi.
Misol:
Asliyatda: “Uning ko‘ngli bulutday g‘amgin edi.”
Erkin tarjimada: “Uning kayfiyati juda yomon edi.”
Badiiy tarjima va erkin tarjimaning afzalliklari va kamchiliklari
Badiiy tarjima afzalliklari:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
241
•
Muallif uslubini saqlaydi.
•
Matnning emotsional va badiiy ta’sirini yetkazadi.
•
O‘quvchiga asl matn bilan yaqin aloqada bo‘lish imkonini beradi.
Kamchiliklari:
1.
So‘zma-so‘z tarjima qilish qiyin.
2.
Har doim ham aniq tarjima bo‘lavermaydi.
3.
Ba’zan original matnning ma’nosi noaniq qolishi mumkin.
4.
Erkin tarjima
Afzalliklari:
1.
Ma’noni aniq va tushunarli yetkazadi.
2.
Turli madaniyatlarga moslashtirish imkonini beradi.
3.
Texnik va informatsion matnlar uchun mos keladi.
Badiiy tarjima va erkin tarjima tarjimonning yondashuvi va matn turiga
bog‘liq ravishda farqlanadi. Agar asarning estetik qimmati va hissiy ta’siri muhim
bo‘lsa, badiiy tarjima ishlatiladi. Agar asosiy maqsad ma’noni tushunarli va aniq
yetkazish bo‘lsa, erkin tarjima qo‘llaniladi. Har ikkala usul tarjimaning ajralmas
qismi bo‘lib, ularni to‘g‘ri tanlash tarjimon mahorati va matnning vazifasiga
bog‘liq. Shu sababli, tarjima jarayonida qaysi yondashuvni qo‘llash eng mos
kelishini aniqlash muhim hisoblanadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Vahob Rahmonov. Sheroz bulbuli navolari. “Tarjima
san’ati”. Toʻrtinchi kitob. Toshkent, 1978.
2.
Google hamda ijtimoiy tarmoqlar bazaviy ma’lumotilar.
3.
Sotti Husayn. Tanlangan asarlar. - T.: 1974
.
4.
Gʻaybulla Salomov. Tarjima nazariyasi asoslari.
“Oʻqituvchi” nashriyoti, 1983.
