Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
231
MUSTAQILLIKNING BIRINCHI YILLARI (1991-1996)
QDTU SHahrisabz oziq-ovqat muhandisligi fakulteti.
Bak. Jamolova Munisa Jovli qizi
Anotatsiya.Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasining mustaqillikka
erishgan ilk yillari 1991 yildan 1996 yilgacha bo‘lgan davrni tahlil qiladi.
Maqolada davlat tuzilishi va konstitutsiyaviy jarayonlar, siyosiy islohotlar,
iqtisodiy va ijtimoiy muammolar hamda tashqi siyosatning dastlabki bosqichlari
yoritiladi. Bundan tashqari, asosiysi, mustaqillik konsepsiyasining shakllanishi,
yangi qonunlar qabul qilinishi va milliy identitetni mustahkamlashga qaratilgan
choralar batafsil ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonning yangi konstitutsiyaviy tizimi va
suverenitetni mustahkamlash uchun olib borilgan siyosat tahlil etiladi.
Iqtisodiy islohotlar, jumladan, milliy valyutaning joriy etilishi, bank tizimi va
iqtisodiyotning markazlashgan rejasidan bozor iqtisodiyotiga o‘tish kabi
masalalar yoritiladi. O‘zbekistonning xalqaro maydonda mustaqil tashqi siyosat
olib borishi, BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lishi orqali o‘z
suverenitetini tanitish jarayonlari ham ko‘rib chiqiladi. Maqola tarixiy
voqealarning ahamiyatini va ularning mamlakatning bugungi taraqqiyoti uchun
qanday muhim o‘rin tutishini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi.
Kalit
so’zlar.Mustaqillik,
siyosiy
islohotlar,
iqtisodiy
taraqqiyot,
konstitutsiya, xalqaro hamkorlik, milliy qadriyatlar.
Kirish:
1990-yillarning boshida sobiq Sovet Ittifoqi parchalanishi
markaziy Osiyoda ham tubinqirozlarni boshidan kechirdi. O‘zbekiston aholisi
uzoq yillar davomida yagona partiyali sovet tizimida yashab, markaziy
rejalashtirish asosida iqtisodiy vaijtimoiy hayot kechirdi. Shu sababli, mustaqillik
nashidasini qo‘llab-quvvatlash uchun bir necha o‘n yillik iste’dod va tajriba zarur
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
232
bo‘ldi. 1991 yil 31 avgustdao‘tkazilgan referendumda qatnashgan fuqarolarning
98,3 % dan ortiq ovozi "ha" bo‘lib, O‘zbekiston mustaqil respublika sifatida e’lon
qilindi.Bu tarixiy on mamlakatda yangi siyosiy madaniyat va milliy huquqiy
tizimni yaratish zarurligini anglatdi. Shu bilan birga, xalqaro tan olinuvchilik
jarayonlari: BMTga a’zo bo‘lish, MDH tuzilmasiga kirish va diplomatik aloqalarni
o‘rnatish ustuvor vazifa sifatida belgilandi Bu bosqichda ustuvor vazifalari
sifatida: suverenitetni mustahkamlash va konistitutsiyaviy asosni yaratish: yangi
ijtimoiy-iqtisodiy modelni shakllantirish: milliy madaniyat, til va tarixniqayta
tiklash choralari ko‘rilishi: milliymadaniyat, til va tarixni qayta tiklash choralari
ko‘rilishi:xalqaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish; ketma-ketligi belgilanib,
mamlakatning mustaqil rivoj yo‘li boshlanib ketdi. Quyidagi bo‘limda biz ushbu
jarayonlarning har birini batafsil tahlil qilib, O‘zbekistonning 1991–1996
yillardagi tarixiy yo‘nalishlarini ochib beramiz.
Asosiy qism:
[1] 1991-yil 1-sentabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi
oʻzining davlat mustaqilligini eʼlon qildi. Mustaqillikning dastlabki yillari
murakkab siyosiyva iqtisodiy sharoitlarda kechdi.
Siyosiy islohotlar
[2] 1992-yil 8-dekabrda O‘zbekiston RespublikasiningKonstitutsiyasi qabul
qilindi. Ushbu hujjat davlatning demokratik, huquqiy, dunyoviy asoslarini belgilab
berdi va fuqaro huquqlarini himoya qilish,boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish
uchun
mustahkam
poydevor
yaratdi.
Konstitutsiya,
shuningdek,
[3]
O‘zbekistonning suverenitetini mustahkamlashga,milliy qadriyatlarni tiklashga, va
xalqaro aloqalarni rivojlantirishga yo‘l ochdi. Prezidentning hokimiyatni amalga
oshirishdagi roli aniq belgilandi, shuningdek, parlament va sud tizimining
mustaqilligini ta’minlash uchun tegishli islohotlar amalga oshirildi.
Iqtisodiy islohotlar
[4] Mustaqillikning dastlabki yillarida O‘zbekiston iqtisodiyotining
markazlashgan reja iqtisodiyotidan bozor iqtisodiyotigao‘tishi bosqichi boshlandi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
233
Bu jarayon murakkab va uzoq muddatli bo‘lib, o‘zida chuqur iqtisodiy islohotlarni
talab qildi. [5] 1993-yilda milliy valyuta so‘m muomalaga kiritildi. Ushbu
qadamba-qadam islohotlar mamlakatning bozor iqtisodiyotiga o‘tishiga, yirik
davlat korxonalarining xususiylashtirilishiga, yangi biznes va tadbirkorlik
muhitining shakllanishiga zamin yaratdi. Shuningdek, bank-moliya tizimi isloh
qilindi va davlatning iqtisodiy boshqaruviyangi sharoitga moslashtirildi.
Ijtimoiy islohotlar
[6] Mustaqillikning dastlabki yillarida ijtimoiy sohada ham ko‘plab islohotlar
amalga oshirildi.Yangi ta’lim tizimi, sog‘liqni saqlash va madaniyat sohasidagi
islohotlar davlatning ijtimoiy siyosatini zamon talablariga moslashtirishga
qaratildi.Xalq ta’limi tizimi yangi standartlar asosida qayta shakllantirildi,
kasalliklarning oldini olish va sog‘liqni saqlash sohasida islohotlar boshlangan.
Milliy qadriyatlarni tiklash va madaniyatni rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratildi. Xalqaroaloqalar va tashqi siyosat: Mustaqillikka erishganidan so‘ng,
O‘zbekiston o‘z tashqi siyosatini mustaqil ravishda olib borishga kirishdi. [7]
1992-yildaO‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘lib, xalqaro
aloqalarini mustahkamladi. Mustaqil davlat sifatida xalqaro maydonda o‘z o‘rnini
topishuchun [8] O‘zbekiston bir qator xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘ldi.
Shuningdek, mamlakatning suverenitetini tan olish jarayoni boshlandi.
O‘zbekistonningtashqi siyosatida neytral, mustaqil va o‘z manfaatlariga xizmat
qiladigan prinsiplar asos bo‘lib, yaqin qo‘shni davlatlar bilan hamkorlik aloqalari
rivojlandi.
Tashqi siyosat va xalqaro aloqalar.
[9]1992-yilda O‘zbekiston Birlashgan
Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘ldi. Shundan so‘ng mamlakat xalqaro maydonda
o‘zining mustaqil tashqi siyosatini shakllantirishga kirishdi. Tashqi siyosatda
O‘zbekiston “ochiq eshiklar” tamoyiliga amal qilib, barcha davlatlar bilan teng
huquqli va o‘zaro manfaatli aloqalarni rivojlantirdi. [10] Ko‘plab xalqaro
tashkilotlarga a’zo bo‘lib, mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy hamkorlik va madaniy
almashinuv sohalarida faol ishtirok etmoqda. Yaqin va uzoq xorij davlatlari bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
234
diplomatik aloqalar o‘rnatilib, O‘zbekistonning xalqaro obro‘si mustahkamlana
boshladi
Muhokama qismi
1991–1996-yillar oraligʻi Oʻzbekiston tarixida eng
muhim burilish davri boʻldi. Mustaqillik e’lon qilinganidan so‘ng, mamlakat
suveren davlat sifatida o‘zining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy yo‘lini mustaqil
ravishda belgilay boshladi. Bu jarayon, tabiiyki, muammolar va qiyinchiliklar bilan
kechdi, biroq boshlangan islohotlar xalq manfaatlariga xizmat qiluvchi barqaror
davlat qurish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. Siyosiy sohada amalga oshirilgan
islohotlar ayniqsa, 1992-yilda Konstitutsiyaning qabul qilinishi demokratik davlat
barpo etish yo‘lida tarixiy ahamiyat kasb etdi. Prezident instituti, parlament va sud
tizimining mustaqilligi aniq belgilandi, bu esa hokimiyatlar bo‘linishi prinsipining
joriy etilishiga olib keldi. Iqtisodiy islohotlar ham chuqur va izchil olib borildi.
Markazlashgan reja iqtisodiyotidan bozor munosabatlariga o‘tish jarayoni og’riqli
bo‘lsa-da, iqtisodiy mustaqillik sari qadamlar qo‘yildi. Milliy valyutaning joriy
etilishi, xususiylashtirish va bank tizimi islohotlari bozor iqtisodiyoti uchun zamin
yaratdi. Ijtimoiy sohada esa ta’lim, sog’liqni saqlash, madaniyat kabi
yo‘nalishlarda islohotlar orqali aholining hayot sifati oshirishga harakat qilindi.
Ayniqsa, milliy qadriyatlarning tiklanishi va xalqning ma’naviy o‘zligini
anglashga qaratilgan siyosat xalqni ruhlantirdi. Shuningdek, tashqi siyosatda
mustaqil yo‘l tanlanganligi va xalqaro tashkilotlarga a’zolik orqali mamlakatning
suvereniteti tan olindi. Qo‘shni davlatlar bilan hamkorlik aloqalari yo‘lga
qo‘yilishi barqaror tashqi siyosat asosini mustahkamladi. Umuman olganda,
mustaqillikning birinchi yillarida amalga oshirilgan islohotlar zamonaviy
O‘zbekiston davlatining shakllanishi uchun mustahkam poydevor bo’lib xizmat
qildi. Har bir sohadagi qat’iyatli va ehtiyotkorlik bilan olib borilgan o‘zgarishlar
kelajakdagi rivojlanishning asosi bo‘ldi.
Xulosa:
O‘zbekistonningmustaqillikka erishishi va uning dastlabki
yillarida amalga oshirilgan islohotlar xalqaro hamjamiyatda O‘zbekistonning
mustaqil va suveren davlatsifatida o‘z o‘rnini topishiga xizmat qildi. Siyosiy,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
235
iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda olib borilgan islohotlar nafaqat mamlakatning ichki
rivojlanishini ta’minlash,balki uning xalqaro aloqalarini mustahkamlashga ham
yordam berdi. 1991–1996 yillar O‘zbekiston tarixida juda muhim davrni tashkil
etadi, chunki bu yillardamustaqillikka erishish jarayoni va davlat qurilishi
bosqichlari amalga oshirildi. Mustaqillikning dastlabki yillari davomida milliy
qadriyatlar vaan’analar tiklanib, yangi demokratik tuzum asoslari yaratilgan va
xalqaro maydonda O‘zbekistonning suvereniteti tan olingan. Ushbu davrning
tarixi,bugungi kunda mamlakatni rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi va uning
kelgusi taraqqiyoti uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Ajimirzayev E., Baxtiyarov B. M. Внешняя политика Узбекистана в
годынезависимости – Содружество Независимых Государств. Образование,
наука
и
инновационные
идеи
в
мире,
2024.
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.11243
2.Rakhmonova
Z. S. НезависимостьУзбекистана: исторический,
политический и экономический анализ. Журнал международных научных
https://doi.org/10.5281/zenodo.276
3.Ochilova K. I. Развитиесценического искусства, кино и телевидения в
Узбекистане в первые годы независимости. XXI век: инновационные
технологии,
наука
и
образование,
2023.DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.6479
4.Pardaeva Z. J. Узбекский роман периода независимости: вопросы
художественного и научного мышления. Журналлитературоведения, 2023.
https://doi.org/10.5281/zenodo.3658
5.Xudoyberdiyeva
M. S., Kurbanova M. Развитие узбекского
музыкального искусства в годы независимости. OrientalArt and Culture, 2024.
https://doi.org/10.5281/zenodo.1863
6.Akbaraliyev Sh. A. Реформы в системе образования независимого
Узбекистана
(1991–2016
годы).
2023.
DOI:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
236
https://doi.org/10.5281/zenodo.1456
7.Maxsumova U. НезависимостьРеспублики Узбекистан: исторические
основы, социально-экономические изменения и международные отношения.
Worldly Knowledge Conference, 2024. DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.5124
8.Ortiqov O. Анализсоциально-философских исследований в период
независимости (1990–1994 годы). Научный журнал Ферганского
государственного
университета,
2024.
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.3658
9.Xolbekova
B.
Развитие
узбекскогонародного
прикладного
декоративного искусства в годы независимости. Курсовая работа, 2012. DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.3738
. Изменения в сфере образования в
Республике Узбекистан в годы независимости. Журнал инноваций нового
https://doi.org/10.5281/zenodo.14463
