Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
222
SO‘G‘ORISH NASOSLARINING ISHLASH PRINSIPLARI
Sobirjoniv Muhammadsobir Ilgʻorjon oʻgʻli
Ilmiy raxbar Ahmadaliyev Utkirbek
Mavzuning dolzarbligi:
Bugungi kunda dunyo aholisining o‘sib borishi va
iqlim o‘zgarishlarining ta’siri ostida qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga bo‘lgan talab
ortib bormoqda. Bu esa, o‘z navbatida, suv resurslaridan oqilona va samarali
foydalanishni taqozo etadi. So‘g‘orish qishloq xo‘jaligining ajralmas qismi bo‘lib,
ekinlarning normal o‘sishi va yuqori hosildorlikka erishish uchun zaruriy shart
hisoblanadi.
So‘g‘orish tizimlarining yuragi bo‘lgan so‘g‘orish nasoslari suvni manbadan
(daryo, kanal, quduq va boshqalar) ekin maydonlariga yetkazib berishda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Nasoslarning samarali ishlashi nafaqat suv resurslarining
tejalishiga, balki energiya xarajatlarining kamayishiga, dehqonchilikning iqtisodiy
rentabelligining oshishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
So‘g‘orish nasoslarining ishlash prinsipini chuqur tushunish, ularni to‘g‘ri
tanlash, ulardan foydalanish va ularga texnik xizmat ko‘rsatishda muhim
ahamiyatga ega. Zamonaviy so‘g‘orish texnologiyalarining rivojlanishi bilan turli
xil nasos turlari paydo bo‘lmoqda va ularning ishlash prinsiplarini bilish, mavjud
sharoitga eng mos keladigan nasosni tanlash imkonini beradi. Shu bois, so‘g‘orish
nasoslarining ishlash prinsipini o‘rganish qishloq xo‘jaligi mutaxassislari,
irrigatsiya injenerlari, talabalar va ushbu sohada faoliyat yuritayotgan barcha
shaxslar uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Maqsad:
Ushbu mavzuning asosiy maqsadi so‘g‘orish nasoslarining ishlash
prinsiplarini har tomonlama tushuntirish, ularning asosiy turlari, tuzilishi va ish
jarayonlarini ochib berishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish orqali quyidagi
vazifalar hal etiladi:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
223
•
So‘g‘orish nasosining ta’rifini berish va uning qishloq xo‘jaligidagi
o‘rnini aniqlash.
•
So‘g‘orish nasoslarining asosiy turlarini (markazdan qochma, o‘qli,
vintli, поршеньli va boshqalar) klassifikatsiya qilish va har bir turining
ishlash prinsipini batafsil tushuntirish.
•
Har bir nasos turining asosiy tuzilish elementlarini va ularning
vazifalarini ko‘rsatib berish.
•
Nasoslarning asosiy ish parametrlarini (suv sarfi, bosim, quvvat,
samaradorlik koeffitsienti) tushuntirish.
•
So‘g‘orish tizimlarida nasoslarni to‘g‘ri tanlash mezonlarini va
ularning samarali ishlash omillarini yoritish.
•
So‘g‘orish nasoslaridan foydalanish va ularga texnik xizmat
ko‘rsatish bo‘yicha asosiy tushunchalarni berish.
Ushbu maqsad va vazifalarni amalga oshirish orqali o‘quvchilar so‘g‘orish
nasoslarining ishlash prinsiplari haqida to‘liq va tizimli bilimga ega bo‘ladilar, bu
esa ularga amaliy faoliyatlarida ushbu uskunalardan samarali foydalanish imkonini
beradi.
Metodologiya :
Ushbu maqolada so'g'orish nasoslarining ishlash prinsiplari
tahliliy metod asosida o'rganildi. Mavjud texnik adabiyotlar, darsliklar, ilmiy
maqolalar va nasos ishlab chiqaruvchilarning kataloglari tahlil qilinib, so'g'orishda
qo'llaniladigan asosiy nasos turlari, ularning tuzilishi va ishlash prinsiplari
sistematizatsiya qilindi. Shuningdek, turli turdagi nasoslarning afzalliklari va
kamchiliklari qiyosiy tahlil qilindi.
Taxminiy natijalar jadvali (turli nasos turlarini qiyosiy tahlili):
Nasos turi Ishlash
prinsipi
Afzalliklari
Kamchiliklari
Qo'llanilish
sohalari
Markazdan
Aylanuvchi
Oddiy tuzilish, Bosimning
suv Katta
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
224
qochma
g'ildirak
(impeller)
yordamida
suyuqlikka
markazdan
qochma
kuch
berish
arzon,
yuqori
suv
sarfi,
nisbatan
past
bosim
sarfiga
bog'liqligi,
o'z-o'zidan
so'rish
qobiliyati past
maydonlarni
sug'orish, suvni
uzoq masofaga
yetkazish
(qo'shimcha
bosim bilan)
O'qli
(vintli)
Aylanuvchi
parraklar
(qanotlar)
yordamida
suyuqlikni
o'q
bo'ylab
harakatlantirish
Yuqori
suv
sarfi,
past
bosimga
mo'ljallangan,
samarali
Bosimni
oshirish
qiyin, qattiq zarralar
bo'lgan
suyuqlik
uchun mos emas
Past
balandlikdagi
suvni ko'tarish,
kanallardan suv
olish
Vintli
Aylanuvchi vint
yordamida
suyuqlikni siqish
va
harakatlantirish
Yuqori bosim,
o'z-o'zidan
so'rish qobiliyati
yaxshi,
qovushoq
suyuqliklar
uchun mos
Suv sarfi markazdan
qochmaga nisbatan
pastroq,
tuzilishi
murakkabroq,
qimmatroq
Chuqur
quduqlardan suv
olish,
bosimli
sug'orish
tizimlari
Porshenli
(porshenli)
Porshenning
qaytma-
ilgarilanma
harakati
yordamida
suyuqlikni so'rish
va haydash
Yuqori bosim,
aniq suv sarfi,
o'z-o'zidan
so'rish qobiliyati
yaxshi
Suv
sarfi
past,
pulsatsiyalanuvchi
oqim,
tezligi
cheklangan,
murakkab tuzilish
Kichik
maydonlarni
sug'orish,
dozalash
tizimlari
Xulosa
So‘g‘orish nasoslari qishloq xo‘jaligida ekinlarni suv bilan ta’minlashning
muhim vositasi hisoblanadi. Ularning samarali va to‘g‘ri ishlashi suv resurslaridan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
225
oqilona foydalanish, energiya xarajatlarini kamaytirish va dehqonchilikning
iqtisodiy rentabelligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada so‘g‘orishda qo‘llaniladigan asosiy nasos turlari –
markazdan qochma, o‘qli (vintli), vintli va поршеньli nasoslarning ishlash
prinsiplari, tuzilishi, afzalliklari, kamchiliklari va qo‘llanilish sohalari tahlil qilindi.
Har bir nasos turi suyuqlikni harakatlantirish uchun o‘ziga xos fizikaviy
prinsiplarga asoslanishi ko‘rsatib o‘tildi.
Markazdan qochma nasoslar yuqori suv sarfi va nisbatan past bosimi bilan
keng qo‘llanilsa, o‘qli nasoslar katta hajmdagi suvni past balandlikka ko‘tarishda
samarali hisoblanadi. Vintli nasoslar yuqori bosim va o‘z-o‘zidan so‘rish qobiliyati
bilan ajralib tursa, поршеньli nasoslar aniq suv sarfi va yuqori bosim talab
etiladigan sohalarda qo‘l keladi.
So‘g‘orish tizimida nasosni to‘g‘ri tanlash suv manbai, ekin maydonining
joylashuvi, talab etiladigan suv sarfi va bosimi kabi omillarga bog‘liqdir.
Nasoslarning samarali ishlashi uchun ulardan to‘g‘ri foydalanish va muntazam
texnik xizmat ko‘rsatish zarur.
Xulosa qilib aytganda, so‘g‘orish nasoslarining ishlash prinsiplarini chuqur
o‘rganish qishloq xo‘jaligi mutaxassislari va ushbu sohada faoliyat yuritayotgan
barcha shaxslar uchun muhim ahamiyatga ega. Bu bilimlar nasoslarni to‘g‘ri
tanlash, ulardan samarali foydalanish va suv resurslaridan oqilona foydalanishga
xizmat qiladi. Kelgusida so‘g‘orish nasoslarining energiya samaradorligini
oshirish va avtomatlashtirish bo‘yicha tadqiqotlar olib borish dolzarb hisoblanadi.
