Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
257
BOLALARDA AGRESSIV XULQ-ATVORNING PAYDO
BO’LISHI VA UNI YOʻQ QILISHNING
PSIXOLOGIK
USULLARI
O'rolov Lazizbek Kamol o'g'li
Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumani 24-
sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Bugungi kunda agressiv xarakterli bolalar maktab
o’quvchilari orasida soni ortib borayotganligi psixologiyadagi dolzarb
muammolar qatoridan joy egallashiga sabab bo‘ldi. Maktab bolalarida agressiv
xatti-
harakatlarning vujudga kelishi murakkab va ko‘pqirrali jarayon bo‘lib, u
nga
ko‘pgina omillar o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Agressiv xatti
-harakatlar oilada,
tengdoshlar guruhida, oilaviy axborot vositasi ta’sirida shakllanishi aniqlangan.
Kalit so'zlar:
tajovuz, ruhiy holat, tushkunlik, psixik jarayonlar, zarar,
g'azab, xulq-atvor, bosqinchi, zulm, haqorat, muloqot.
KIRISH
Bolalardagi agressiv xatti-
harakatlar yuqorida ta’kidlab o’tilgan omillardan
paydo bo’lishini aniqlangan. Nosog’lom oila muhiti bolaning agressiv xatti
-
harakatlarning paydo bo’lishinig asosiy sababidir. Chunki ta’lim va tarbiya doimo
oiladan boshlanadi. Oiladagi ota-onaning munosabatlari urush-janjallari orqali
bolalarda qo’rquv shakllanadi. Bu qo’rquv tufayli u o’ziga nisbatan ishonchsizlik
orttiradi, atrofdagilarga nisbatan qo’rquv orqali bola yolg’iz o’zi qolib ketadi,
kattta bo’lganda ham jamiyatda atrofdagilarga qo’shila olmaydi. Bolalardagi
agressi xatti-
harakatlar paydo bo’lmasligi uchun nosog’lom oila muhitini
to’g’irlash lozim. Yuqorida biz faqat nosog’lom oila muhitidagi bitta holatni ya’ni
oiladagi nosog’lom munosabatlar orqali bolada qanday agres
siv xatti-harakatlar
bo’lishi va kelajagidagi ta’sirini o’rganib chiqdik xolos. Bolada agressiv xatti
-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
258
harakatlarni oldini olish uchun ota-onalarga maslahatlar.Birinchidan oila muhitini
to’g’irlash urush
-janjallarni kamaytirish.Ikkinchidan ota-onaning farzandiga
bo’lgan
munosabatini,
ishonchini
oshirish,
bolaga
imkon
yaratib
berish.Uchinchidan ota-onalarga
bolalari orqali o’zlarining bolalik damlarini
eslatib, farzandidagi talab darajasining yuqoriligini, injiqlik, sho’xliklarini qabul
qilishni o’rgatish kerak.
Bolalardagi agressiv xatti-harakatlarni korreksiyalash uchun
➢
Bolalardagi agressiv xatti-harakatlarni bartaraf etish uchun
kelib chiqish sababini o’rganish.
➢
Har bir bola bilan individual psixolog-
pedagog shug’ullanish.
➢
Bolaga ta’sir etadigan agressiv omillarni kamaytirish uni
ko’rishiga yo’l qo’ymaslik.
➢
Psixologlarning yakka tartibda faqat bola bilan emas uziviy
ravishda ota-
ona tarbiyachilar bilan shug’ullanish.
➢
Agressiv xatti-harakatlarni bartaraf etish uchun bolaga
atrofdagi mo’jizalarni, ko’rsatish.
➢
Bolada muloqot ko’nikmalarini shakllantirish.
➢
Atrofdagilarga nisbatan iliq munosabatlarni paydo qilish.
➢
Ota-
onalariga nisbatan ishonch tuyg’usi yaxshi ko’rish sevilish
tuyg’usini shakllantirish.
➢
Qiziqish qobilyatlarini o’rganib chiqqan holda o’zi
shug’ullanishni o’zi bajarashni istagan mashg’uloti uchun imkoniyat yaratib
berish
➢
Bola
kayfiyatini
ko’taruvchi
musiqaterapiyasi,
izoterapiyalardan foydalanish, tavsiyya etiladi.
Agressiv bolalarning ota-onalariga tavsiyalar
1.
Farzandingiz bilan birga o’ynang
2.
Farzandingizni kamsitmang yaxshi muomalada bo’ling
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
259
3.
Farzandingizga haddan ziyod to’siqlar qo’ymang uni jismoniy
jazolamang
4.
Farzandingizni qo’rqitmang atrofdagilarga nisbatan qo’rquv
paydo qilmang
5.
Farzandingiz bilan o’rtangizda kelishmovchilik chiqqanda
g’azabingizni jilovlab, aziyatni to’gri tushuntiring
6.
Farzandingizga e’tiborli bo’ling atrofdagilarga nisbatan
g’amxo’rlik qilishi uchun imkon yarating, farzandingizni yaxshi
ko’rishingizni doimo eslating.
7.
Farzandingizni eshiting, qiziqishlari va savollariga javob
bering, eng asosiysi oiladagi agressiv munosabatlarni yakunlang.
Bugungi kunda agressiv xarakterli bolalar maktab o’quvchilari orasida soni
ortib borayotganligi psixologiyadagi dolzarb muammolar qatoridan joy
egallashiga sabab bo‘ldi. Maktab bolalarida agressiv xatti
-harakatlarning vujudga
kelishi murakkab va ko‘pqirrali jarayon bo‘lib, unga ko‘pgina omillar o‘z ta’sirini
o‘tkazadi. Agressiv xatti
-harakatlar oilada, tengdoshlar guruhida, oilaviy axborot
vositasi ta’sirida shakllanishi aniqlangan.
Maktab bolalarida agressiv xatti-harakat namunalarini quyidagi uch asosiy
manbaga asoslanib to'playdi:
1.
Nosog’lom oila muhiti. Ba’zi oilalarda ota
-ona bilan farzand
o‘rtasidagi munosabatning ijobiy psixologik iqlimda emasligi, farzandlar
o'rtasidagi
kelishmovchiliklar,
oiladagi
mojarolar,
nizolar,
oilaviy
hamohanglikning mavjud emasligi bolalarda agressiv xulq-atvorning
shakllanishiga olib keladi. Bolalardagi agressivlikning namoyon bo'lishi oilaviy
muhitning ta’sir darajasiga bog'liq hisoblanadi.
2.
Tengdoshlar guruhi. Bolalar oiladan tashqarida o‘z tengqurlari,
sinfdoshlari bilan bo'lgan munosabatda ham agressiv xatti-
harakatlarni o‘zlariga
singdiradilar. Ko‘pgina hollarda bolalar tengdosh do’stlarining xatti
-harakatlarini
kuzatgan tarzda o‘zlarini a
gressiv tutishga urinadilar. Haddan tashqari agressiv
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
260
bolalar esa o‘z tengdoshlari orasidan siqib chiqariladi. Bunday bolalar o‘zini
xo‘rlangandek his qilib, o‘zi kabi agressiv bolalar guruhidan joy topadilar.
Bu esa
muammo ustiga muammo tug‘dirmasdan qolmaydi.
3.
Ommaviy axborot vositalari
—
bugungi kunda bolalarning
agressivligini kuchaytirishga ta’sir etayotgan eng kuchli quroldir, degan fikr
keyingi paytlarda ko'pchilik tomonidan e’tirof etilmoqda. Shu o‘rinda oynai jahon
orqali namoyish etiláyotgan turli jangari filmlar, ko‘rsatuvlar ham bolalarda
agressiv xususiyatlarning tarkib topishiga ta’sir qilayotganligi mutaxassislar
tomonidan qayd etilmoqda.
Bu borada internetning ta’siri ham o'ziga xosligi inkor
etib bo'lmas haqiqatdir. Maktab bolalari internet orqali o‘zining yosh va
psixologik xususiyatlariga mos kelmaydigan ma’lumotlar bilan tanishmoqda,
jangarilikni, agressiyani targ'ib etuvchi, shakllantiruvchi turli xil o'yinlarni
o‘ynash orqali o'zlarining ongosti sohasida agressiv xulqning shakllanishiga sabab
bo‘lmoqdalar.
Bir qator psixologlarning ta’kidlashicha, oiladagi iqlim, ota
-
ona o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar, ota
-
ona bilan farzand o‘rtasidagi munosabatlar, oilaviy
hamohanglik yoki aksincha kelisha olmaslik, opa-singillar, aka-ukalar bilan
yaqinlik darajasi, farzan
d tomonidan qilingan noto‘g‘ri, yanglish xatti harakatlarga
nisbatan ota-onaning agressiv reaksiyasi
—
oilada shakllanib kelayotgan agressiv
xattiharakatlarini kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi omillar hisoblanadi. Maktab
o’quvchilari orasida agressiv hulq
-atvorning bartaraf etishda, avvalo shu narsa
ko’zga tashlanadiki har qanday holatda ham bolalarni be’etibor qoldirish kerak
emas, ayniqsa maktab o’quvchilarini, o’smir yoshlarni, chunki ular huddi endi
o’sib kelayotgan novda kabidir. Uni qaysi tomonga sha
kllantirsa shunday
shakllanib boradi.
XULOSA
O’quvchilarda agressiv hulq
-
atvorni yo’qotish yoki oldini olishdagi
birinchi mexanizm bu ota-
oan va maktab va o’qituvchi orasidagi to’g’ri yo’lga
qo’yilgan aloqalar mexanizmidir. Bu mexanizm yo’lga qo’yilsa bolalar hech bir
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
261
vaqt o’zlari bee’tibor qolishmaydi.keyingi mexanizm bu –
sog’lom muhit
mexanizmi. Bunda oiladagi muhit sog’lom bo’lishi kerak, bolalar bo’sh vaqtida
nima bilan band, o’rtoqlari kim, vaqtini kim bilan nimlarga sarflayabdi,
internetdan nimalar uchun foydalan
yabdi kabi savollarga oilad faqatgina sog’lom
muhit tarsi mavjud bo’lgandagina ota
-onalarimiz javob topa olishadi.Tadqiqotlar
natijasiga ko‘ra yana bir tendensiya ko'zga tashlanadiki, agressivligi yuqori
bo‘lgan o‘smirlar ko‘p hollarda ekstremal ravishda o‘z
-
o‘zini juda yuqori yoki
juda past baholash xususiyatiga ega. Noagressiv bolalarga esa o‘zini adekvat
baholash xarakterlidir.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Jurayev SH.S., Abu Ali ibn Sinoning falsafiy qarashlarida
baxt-saodat masalasi // Academic Research in Educational Sciences, 2
(Special Issue 1), 395-401 P.
2.
Saidov S.A., Ibn al-
Muqaffaning islom tarjima san’atiga
qo‘shgan hissasi. // “Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences” Scientific journal Volume 1, 2021.
332-336 P.
3.
Sulaymonov, J. Abdurahmon ibn Xaldunning tamaddun
taraqqiyoti haqidagi qarashlarida jamiyat tahlili
//Academic Research in
Educational Sciences,
Vol. 2 Special Issue 1, 2021. 451-455 R.
4.
Sulaymonov, J.Karimov N.Contribution of Abu Isa Tirmidhi
to the Science of Hadith //International Journal of Innovative Technology
and Exploring Engineering (IJITEE) ISSN: 2278-3075, Volume-9 Issue-1,
November, 2019. P. 593-599.
5.
Ziyo.net
