Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
183
TESKARI SINF METODI ORQALI MAKTAB FIZIKA TA’LIMI
SIFATINI OSHIRISH YO'LLARI
NDU o
’
qituvchi
G.J.Kuralova.
NDU talabasi
U.S.YO’ldoshev
.
Аннотация.
В статье рассматриваются педагогические условия
эффективного внедрения метода перевернутого класса в процесс обучения
физике. Проанализированы теоретические основы метода, его преимущества
и вызовы, а также представлены конкретные примеры успешного
применения в школах. Особое внимание уделено роли учителя,
техническому оснащению и разработке качественных образовательных
материалов. В результате исследования сформулированы рекомендации по
оптимизации учебного процесса с использованием перевернутого класса.
Ключевые слова. П
еревернутый класс, активное обучение,
педагогические условия, цифровые технологии, физическое образование,
инновационные методики, интерактивное обучение, развитие критического
мышления.
Abstract.
The article examines the pedagogical conditions for the effective
implementation of the flipped classroom method in physics education. The
theoretical foundations of the method, its advantages, and challenges are analyzed,
along with specific examples of successful application in schools. Special attention
is given to the role of the teacher, technical infrastructure, and the development of
high-quality educational materials. As a result of the study, recommendations for
optimizing the learning process using the flipped classroom approach are
formulated.
Keywords.
Flipped classroom, active learning, pedagogical conditions,
digital technologies, physics education, innovative methods, interactive learning,
critical thinking development.
Annotatsiya.
Maqolada fizikani o‘qitish jarayonida teskari sinf usulini
samarali joriy etishning pedagogik shartlari ko‘rib chiqiladi. Ushbu usulning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
184
nazariy asoslari, afzalliklari va qiyinchiliklari tahlil qilinib, maktablarda
muvaffaqiyatli qo‘llash bo‘yicha aniq misollar keltirilgan. O‘qituvchining roli,
texnik ta’minot va sifatli ta’lim materiallarini ishlab chiqishga alohida e’tibor
qaratilgan. Tad
qiqot natijasida teskari sinf usulidan foydalanib o‘qitish jarayonini
optimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar shakllantirildi.
Kalit so‘zlar.
Teskari sinf, faol o‘qitish, pedagogik shartlar, raqamli
texnologiyalar, fizika ta’limi, innovatsion metodlar, interaktiv o‘qitish, tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish.
Kirish
Zamonaviy ta’lim muhiti axborot
-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy
etish va innovatsion pedagogik usullarni rivojlantirish bilan bog‘liq dinamik
o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi. Bunday metodikalardan biri teskari sinf metodi
bo‘lib, u materialni o‘rganishning an’anaviy ketma
-ketligini inversiyalashni
nazarda tutadi: nazariy asos o‘quvchilar tomonidan darsdan tashqari video
ma’ruzalar, elektron darsliklar va interaktiv topshiriqlar orqali o‘zlashtiriladi va
bevosita darslarda olingan bilimlarni tahlil qilish, muhokama qilish va amalda
qo‘llash amalga oshiriladi [1
-
4]. Bunday yondashuv o‘quv jarayonini rivojlantirish
uchun yangi istiqbollarni ochadi, ayniqsa, murakkab fan sohalarida, masalan,
fizikada, nazariy tushunchalarni chuqur tushunish ko‘pincha an’a
naviy
ma’ruzalarning passiv xususiyati tufayli qiyinlashadi [5
-7].
Metod nazariy bilimlarni shunchaki o‘zlashtirish emas, balki bu bilimlarni
amalda qo‘llash qobiliyatini rivojlantirish zarur bo‘lgan fizika fanini o‘qitishda
alohida ahamiyat kasb etadi. Fizika o‘quvchilardan jarayonlarni chuqur anglashni,
tajribalar o‘tkazishni, tajriba ma’lumotlarini tahlil qilishni talab etadi. Teskari sinf
o‘quvchilarga nazariy material bilan oldindan tanishish, so‘ngra dars davomida
qiyin joylarni batafsil ko‘rib chiqish, yuzaga kelgan savollarni muhokama qilish va
olingan bilimlarni a
malda sinab ko‘rish imkoniyatini beradi. Bunday format
maktab o‘quvchilarini o‘quv jarayoniga faol jalb qilishga yordam beradi, ularning
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
185
motivatsiyasini oshiradi va an’anaviy passiv o‘zlashtirish bilan bog‘liq to‘siqlarni
yengishga yordam beradi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida innovatsion pedagogik texnologiyalardan
foydalanish
–
o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini oshirish va bilimlarni
chuqurroq egallashda muhim omillardan biridir. Ayniqsa, fizika kabi tabiiy
fanlarni o‘qitishda teskari sinf (flipped classroom) texnologiyasi o‘quvchilarning
mustaqil fikrlashi, muammoli vaziyatlarni hal qilish va amaliy ko‘nikmalarini
rivojlantirishda samarali vositadir.
Asosiy qism
Teskari sinf metodini fizika ta’limiga tatbiq etish –
ta’lim sifati,
o‘quvchilarning motivatsiyasi va fanlararo integratsiyani ta’minlovchi muhim
vositadir. Bu metod o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi interaktivlikni kuchaytirib,
zamonaviy ta’lim
talablariga mos kompetensiyalarni shakllantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Teskari sinf metodi faol ta’lim va konstruktivizm tamoyillariga asoslanadi,
ularga ko‘ra o‘quvchi o‘z tajribasi va ma’lumotlarni tushunish orqali bilimlarni
o‘zi shakllantiradi. Asosiy g‘oya an’anaviy dars ketma
-ketligini inversiya qilishdir:
nazariya uy sharoitida tayyorlangan video ma’ruzalar, elektron darsliklar va
interaktiv materiallar yordamida mustaqil ravishda
o‘zlashtiriladi va sinf vaqti
muhokama, amaliy mashg‘ulotlar va topshiriqlarni bajarishga ajratiladi. Bunday
yondashuv nafaqat murakkab fizik tushunchalarni chuqurroq tushunish, balki
tahliliy qobiliyatlarni, tanqidiy fikrlash va ma’lumotlarni mustaqil izl
ash
ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi.
Mazkur metodikani qo‘llash orqali o‘qituvchi sinfda ishni shunday tashkil
etadiki, bunda har bir o‘quvchi munozara jarayonida faol ishtirok etishi, savollar
berishi, muammoli holatlar bo‘yicha tushuntirishlar olishi mumkin. Bu bilimlar
yuqoridan emas, balk
i ta’lim jarayoni ishtirokchilarining birgalikdagi sa’y
-
harakatlari bilan quriladigan dialogik muhitni shakllantirishga yordam beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
186
Teskari sinfni samarali joriy etish bir qator asosiy shartlarni bajarishni talab
qiladi. O‘qituvchi nafaqat fizikadan chuqur bilimlarni, balki raqamli ta’lim
resurslarini yaratish va ulardan foydalanish uchun zarur bo‘lgan zamonaviy
texnologiyalarni ham o‘
zlashtirishi kerak.
Ikkinchi muhim jihat -
ta’lim muassasalarini texnik jihozlash. Zamonaviy
kompyuter sinflari, yuqori tezlikdagi internet va maxsus masofaviy ta’lim
platformalari nazariyani mustaqil o‘rganishni samarali tashkil etish va interaktiv
mashg‘ulotlar o‘tkazish im
konini beradi. Multimedia vositalari -
videoma’ruzalar,
interfaol testlar va taqdimotlardan foydalanish ta’lim jarayonini sezilarli darajada
boyitadi va uni maktab o‘quvchilari uchun yanada qiziqarli qiladi.
Fizika ta’limida bu metodni qo‘llashning bir necha afzalliklari mavjud:
1. Individual yondashuv
–
har bir o‘quvchi nazariy materialni o‘z tezligida
o‘zlashtirishi mumkin.
2. Faoliyatga asoslangan o‘qitish –
sinfda vaqt ko‘proq amaliy mashg‘ulotlarga
ajratiladi.
3. Kreativ va tanqidiy fikrlash rivoji
–
murakkab fizik masalalarni jamoaviy hal
qilish
orqali
o‘quvchilarning
fikrlash
ko‘nikmalari
shakllanadi.
4. Raqamli savodxonlikni oshirish
–
video, simulyatsiya va interaktiv
platformalardan foydalanish orqali raqamli texnologiyalardan foydalanish
madaniyati
shakllanadi
(Tune,
Sturek,
&
Basile,
2013).
O‘zbek maktablarida bu metodni joriy etishda quyidagilarga e’tibor qarat
ish lozim:
-
O‘qituvchilarni teskari sinf metodikasi bo‘yicha malakasini oshirish.
-
Video
darslar
va
raqamli
resurslar
bazasini
yaratish.
-
O‘quvchilarni
mas’uliyatli,
mustaqil
ta’limga
tayyorlash.
-
Onlayn
platformalarning
infratuzilmasini
takomillashtirish.
Teskari sinf metodida an’anaviy dars jarayoni o‘ziga xos tarzda o‘zgaradi:
nazariy bilimlar o‘quvchilar tomonidan uyda —
video darslar, interaktiv
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
187
materiallar yoki o‘quv qo‘llanmalar orqali o‘zlashtiriladi, dars esa asosan
muhokama, laboratoriya mashg‘ulotlari, tajribalar va jamoaviy ishlarga
bag‘ishlanadi. Bunday yondashuv o‘quvchilarni faol ta’lim ishtirokchisiga
aylantiradi, ularda o‘z
-
o‘zini boshqarish, vaqtni to‘g‘ri taqsimlash va mas’uliyat
hissini
shakllantiradi
(Bergmann
&
Sams,
2012).
Fizika o‘qitish jarayonida teskari sinf metodini muvaffaqiyatli qo‘llashning
aniq misolini ko‘rib chiqamiz.
Misol: Optikani eksperimental
tadqiqotlar orqali o‘rganish
Tadqiqotning tavsifi va maqsadi:
Ushbu misolda o‘qituvchi optikaning asosiy qonunlari
- qaytish va sinish
qonunlari, sindirish ko‘rsatkichi tushunchalari, yorug‘lik dispersiyasi, shuningdek,
difraksiya va
interferensiya bilan bog‘liq hodisalar batafsil tushuntirilgan bir qator
videomateriallarni tayyorlaydi. Nazariy asos linza va prizmalarning ishlash
prinsiplarini, yorug‘lik shaffof moddalardan o‘tganda spektr hosil bo‘lish
asoslarini tushuntirishni o‘z ic
higa oladi. Bunday yondashuvning maqsadi
o‘quvchilarni optikaning nazariy masalalari bilan tanishtirishgina emas, balki
sinfda tajribalar o‘tkazish yo‘li bilan bu qonunlarni amalda tasdiqlashga sharoit
yaratishdan iborat.
Tayyorgarlik bosqichi:
Nazariyani darsdan oldin o‘rganish:
o
O‘quvchilar yorug‘likning qaytishi, sinishi va dispersiyasi bo‘yicha tajribalar
ko‘rgazmali tarzda namoyish etiladigan videoma’ruzalarni oldindan ko‘radilar.
o Ular tushish burchagi, qaytish burchagi va sinish burchagi tushunchalari bilan
tanishadilar, shuningdek, turli muhitlarning burchaklari va sindirish
ko‘rsatkichlarini bog‘laydigan Snellius qonunining amaliy qo‘llanilishini
o‘rganadilar.
o Animatsiyalar va interaktiv simulyatsiyalar (masalan, PhET Interactive
Simulations) kabi qo‘shimcha materiallar asosiy optik hodisalar haqidagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
188
tushunchani mustahkamlashga yordam beradi.
Uskunalardan foydalanish bo‘yicha yo‘riqnoma:
o O‘qituvchi optik asboblar: lazer ko‘rsatkichlari, ko‘zgular, linzalar, prizmalar,
o‘lchash transportyorlari va tajribalarni o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan boshqa
asboblar bilan ishlash bo‘yicha yo‘riqnoma o‘tkazadi.
o Lazer uskunalari va intensiv yorug‘lik manbalari bilan ishlashda xavfsizlik
qoidalari ko‘rsatiladi.
Darsda tajriba o‘tkazish:
1. Aks ettirish bo‘yicha eksperiment:
o O‘quvchilar guruhlari burchak o‘lchash uchun transportirdan foydalanib, lazer
ko‘rsatkichi va ko‘zguni stol ustiga qo‘yadilar.
o Vazifa -
tushish burchagi va qaytish burchagini o‘lchash, shundan so‘ng tushish
burchagi qaytish burchagiga tengligiga ishonch hosil qilish.
o O‘quvchilar ma’lumotlarni yozib oladilar, ularni nazariy qiymatlar bilan
taqqoslaydilar va mumkin bo‘lgan o‘lchash xatoliklarini muhokama qiladilar.
2. Sinish tajribasi:
o
O‘quvchilar suvli shaffof akvarium yoki lazer nuri o‘tadigan shisha blokdan
foydalanadilar.
o
Tushish va sinish burchaklari o‘lchanadi, so‘ngra Snellius qonuni yordamida
suv yoki shishaning sindirish ko‘rsatkichi hisoblanadi.
o
Tajriba natijalari jadvallarda qayd etiladi, shundan so‘ng olingan
ma’lumotlar jamoaviy muhokama va tahlil qilinadi.
2. Dispersiya bo‘yicha tajriba:
o Prizma yordamida o‘quvchilar oq yorug‘likning spektral ranglarga bo‘linishini
ko‘rsatuvchi tajriba o‘tkazadilar.
o Turli to‘lqin uzunliklari turli burchak ostida singanda dispersiya nyuanslari
kuzatiladi.
o Ushbu effekt optik asboblarda (masalan, spektrometrlarda) qanday qo‘llaniladi
va u qanday amaliy qo‘llanilishlarni topadi degan savol bo‘yicha munozara olib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
189
boriladi.
Tahlil va muhokama:
o Har bir
guruh o‘z o‘lchov natijalarini taqdim etadi va tajriba ma’lumotlari nazariy
kutilmalarga qanchalik mos kelishini muhokama qiladi.
o Ehtimoliy xatoliklar manbalari muhokama qilinadi: o‘lchashlardagi noaniqliklar,
ishlatiladigan asboblarning nomukammalligi, tashqi omillarning ta’siri.
o O‘qituvchi nazariya va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlikka e’tibor qaratib,
eksperimental tadqiqotlar mavhum tushunchalarni chuqurroq anglashga yordam
berishini ta’kidlaydi.
Bunday yondashuvning afzalliklari:
o
Ko‘rgazmalilik va amaliy qo‘llanilishi: Amaliy tajriba o‘quvchilarga
optikaning nazariy qonunlari real sharoitlarda qanday amalga oshirilishini ko‘rish
imkonini beradi, bu esa materialni yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi.
o
Tajriba ko‘nikmalarini rivojlantirish: O‘quvchilar o‘lchash uskunalari bilan
ishlashni, ma’lumotlarni tahlil qilishni, xatoliklarni aniqlash va minimallashtirishni
o‘rganadilar.
Teskari sinf usuli nazariyani mustaqil o‘rganish va amaliy qismda faol ishtirok
etishni rag‘batlantiradi, bu esa fanga bo‘lgan motivatsiya va qiziqishni oshiradi.
Guruhda ishlash va natijalarni tahlil qilish esa kommunikativ ko‘nikmalarni
rivojlantirish va olingan ma’lumotlarni tanqidiy baholash qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradi.
Nazariy asosni oldindan
o‘rganib, o‘quvchilar darsga tayyorgarlik bilan
kelishadi, bu esa bilimlarni amalda qo‘llash va natijalarni muhokama qilishga
e’tibor qaratish imkonini beradi.
Xulosa
Maktab o‘quvchilarini fizika o‘qitish jarayoniga "teskari sinf" metodini
samarali joriy etishning pedagogik shart-
sharoitlarini ko‘rib chiqish natijalarini
umumlashtirib, shuni ta’kidlash mumkinki, ushbu innovatsion yondashuv nafaqat
an’anaviy o‘qitish shakllariga muqobil, balki bilimlarni chuqur o‘zlashtirish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
190
tahliliy fikrlashni rivojlantirish va o‘quvchilarda mustaqillikni shakllantirishning
samarali vositasi hamdir. Nazariy asoslar, tashkiliy talablar va amaliy misollarning
keng qamrovli tahlili shuni ko‘rsatdiki, teskari sinf usulini muvaffaqiyatli amalga
os
hirish bir qator asosiy omillarga bevosita bog‘liq: o‘qituvchilarning yuqori
malakasi, ta’lim muassasalarining zamonaviy texnik jihozlanishi, sifatli interaktiv
o‘quv materiallarini ishlab chiqish va rag‘batlantiruvchi ta’lim muhitini yaratish.
Maqolada keltirilgan amaliy misollar shuni ko‘rsatadiki, barcha zarur
pedagogik shartlarga rioya qilinganda, to‘ntarilgan sinf ta’lim sifatini sezilarli
darajada yaxshilashga yordam beradi. Materialni mustaqil o‘rganish orqali darsga
tayyorlangan o‘quvchil
ar muhokamalarda faolroq ishtirok etadilar, murakkab fizik
tushunchalarni yaxshiroq o‘zlashtiradilar va yuqori darajadagi ijodiy faollikni
namoyish etadilar. Bunday dars shakli nafaqat o‘zlashtirishni oshiradi, balki
maktab o‘quvchilarida tanqidiy fikrlash
va tahliliy yondashuv ko‘nikmalarini
shakllantiradi, bu ayniqsa kelajakda muvaffaqiyatli kasbiy faoliyat uchun
muhimdir.
Shunday qilib, fizika o‘qitish jarayoniga "teskari sinf" metodini joriy etish
istiqbolli yo‘nalish bo‘lib, kompleks va tizimli yondashuvni talab qiladi. Ushbu
maqolada ko‘rib chiqilgan pedagogik, texnik va tashkiliy chora
-tadbirlar majmui
shuni ko‘rsatadiki, innovatsion vositalardan to‘g‘ri foydalanilganda ta’lim sifatini
sezilarli darajada oshirish, maktab o‘quvchilarining tanqidiy fikrlashi va ijodiy
salohiyatini rivojlantirishni rag‘batlantirish hamda kelajakda raqobatbardosh
ustunliklarni ta’minlash mum
kin.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Воронина М. В. " Перевёрнутый" класс–инновационная модель обучения
//Открытое образование. –
2018.
–
Т. 22. –
№. 5. –
С. 40
-51.
2.
Жуплей И. В. Инновационная педагогическая технология" перевернутый
класс" как эффективное средство активизации познавательной деятельности
в высшей школе //Вопросы образования и науки: теоретический и
методический аспекты. –
2015.
–
С. 35
-37.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
191
3.
M. Ibadullayeva. "The
«flipped» classroom is an innovative learning model"
Academic research in educational sciences, vol. 5, no. CSPU Conference 1 Part 2,
2024, pp. 680-684.
4.
Berdiyeva I. X. O‘qitishning “flipped classroom” modeli: mazmuni, qo‘llash
talablari va imkoniyatlari// Academic research in educational sciences, vol. 2, no.
9, 2021, pp. 1145-1150.
5.
Ларченкова Л. А., Кравченко В. В. Технология" перевернутый класс" в
обучении физике в школе
//Инновационные технологии в медиаобразовании.
–
2016.
–
С. 97
-103.
6.
Осадчий В. А., Клеветова Т. В. Реализация модели «перевёрнутый класс»
при решении физических задач в основной школе //Проблемы и перспективы
развития России: Молодежный взгляд в будущее. –
2023.
–
С. 243
-249.
7.
Усольцева Е. О. Технология Перевёрнутый класс и её применение на
уроках физики при изучении раздела Кинематика //Вопросы педагогики. –
2022.
–
№. 3
-2.
–
С. 238
-242.
8.
Bergmann, J., & Sams, A. (2012). Flip Your Classroom: Reach Every Student
in Every Class Every Day. International Society for Technology in Education.
Tune, J. D., Sturek, M., & Basile, D. P. (2013). Flipped classroom model improves
graduate student performance in cardiovascular, respiratory, and renal physiology.
Advances
in
Physiology
Education,
37(4),
316
–
320.
https://doi.org/10.1152/advan.00091.2013
