Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
119
ZAMONAVIY TA'LIM TIZIMIDA PEDAGOGIK EMPATIYANING
ROLI VA RIVOJLANTIRISH YO'LLARI
Mambetkarimova Indira
Nukus davlat pedagogika instituti 1-kurs doktoranti
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy ta'lim paradigmasida pedagogik
empatiyaning roli va ahamiyati tahlil qilingan. Empatik kompetensiyalar
pedagogning kasbiy mahoratining ajralmas qismi sifatida ko'rib chiqilgan.
Tadqiqotda empatiyaning nazariy asoslari, strukturaviy komponentlari va
pedagogik amaliyotdagi namoyon bo'lish shakllari o'rganilgan. Zamonaviy raqamli
texnologiyalar va O'zbekiston ta'lim tizimi kontekstida empatik kompetensiyalarni
rivojlantirishning samarali yo'llari taklif etilgan. Maqolada pedagogik empatiyani
baholash va monitoring qilishning ilmiy asoslangan usullari hamda milliy
qadriyatlar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar sintezi asosida tizimli
rivojlantirish strategiyasi ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar:
pedagogik empatiya, empatik kompetensiyalar, zamonaviy
ta'lim, hissiy intellekt, pedagogik mahorat, raqamli texnologiyalar, professional
rivojlanish, milliy qadriyatlar, ta'lim sifati, o'qituvchi tayyorlash
Аннотация
: В статье анализируется роль и значение педагогической
эмпатии в современной образовательной парадигме. Эмпатические
компетенции рассматриваются как неотъемлемая часть профессионального
мастерства педагога. В исследовании изучены теоретические основы
эмпатии, её структурные компоненты и формы проявления в педагогической
практике. Предложены эффективные пути развития эмпатических
компетенций с использованием современных цифровых технологий в
контексте образовательной системы Узбекистана. В статье разработаны
научно обоснованные методы оценки и мониторинга педагогической
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
120
эмпатии, а также стратегия системного развития на основе синтеза
национальных ценностей и современных педагогических подходов.
Ключевые слова:
педагогическая эмпатия, эмпатические компетенции,
современное образование, эмоциональный интеллект, педагогическое
мастерство,
цифровые
технологии,
профессиональное
развитие,
национальные ценности, качество образования, подготовка учителей
Annotation
:
The article analyzes the role and significance of pedagogical
empathy in the modern educational paradigm. Empathic competencies are
considered as an integral part of a teacher's professional skills. The study examines
the theoretical foundations of empathy, its structural components, and forms of
manifestation in pedagogical practice. Effective ways of developing empathic
competencies using modern digital technologies in the context of Uzbekistan's
educational system are proposed. The article develops scientifically grounded
methods for assessing and monitoring pedagogical empathy, as well as a systematic
development strategy based on the synthesis of national values and modern
pedagogical approaches.
Keywords
:
pedagogical empathy, empathic competencies, modern
education, emotional intelligence, pedagogical skills, digital technologies,
professional development, national values, education quality, teacher training
Kirish
XXI asr ta'lim tizimida empatik kompetensiyalar pedagogning kasbiy
mahoratining asosiy tarkibiy qismi sifatida tan olinmoqda. Bu tendensiya tasodifiy
emas - zamonaviy jamiyat tez o'zgaruvchan sharoitlarda nafaqat bilimli, balki
hissiy jihatdan etuk, ijtimoiy javobgar va insonparvar shaxslarni tarbiyalashni talab
qilmoqda.
V.A. Suxomlinskiy
(1977) pedagogik merosida empatiyaning
ahamiyatini quyidagicha ifodalagan:
"Bolaning yuragiga yo'l - bu uning his-
tuyg'ularini tushunish va ularga hurmat bilan munosabat bildirish orqali
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
121
ochiladi"
. Pedagogikaning asl maqsadi bu bolani yetaklash, uni shaxs sifatida
kamol toptirish ekan bu yo’lda bolani hissiy tushinish va hurmat qozonish uni
tarbiyalashning asosiy vositasi hisoblanadi.
"Hissiy intellekt - bu akademik bilimdan ko'ra hayotda muvaffaqiyat
qozonishning muhimroq omilidir"- deya ta'kidlaydi amerikalik psixolog,
yozuvchi va ilmiy jurnalist Daniel Goleman. Bu xulosaning ahamiyati pedagogik
faoliyat kontekstida yanada oshadi, chunki o'qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki
tarbiyachi, maslahatchi va o'quvchining shaxsiy rivojlanishiga yordam beruvchi
sifatida faoliyat yuritadi.
Empatik kompetensiyalar deganda pedagogning quyidagi qobiliyatlari
tushuniladi:
1.
O'quvchilarning hissiy holatini to'g'ri anglash va tushunish
2.
Turli madaniy va ijtimoiy muhitdan kelgan o'quvchilar bilan
samarali muloqot o'rnatish
3.
O'quvchilarning individual ehtiyojlarini his qilish va ularga
mos ta'lim yondashuvini tanlash
4.
Stress va konflikt holatlarida muvozanatli qaror qabul qilish
5.
O'quvchilar
bilan
ishonchli
va
qo'llab-quvvatlovchi
munosabatlar o'rnatish
Zamonaviy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, empatik kompetensiyalarga ega
o'qituvchilar o'quvchilarning akademik yutuqlariga ijobiy ta'sir ko'rsatish bilan
birga, ularning o'ziga ishonchi, motivatsiyasi va ijtimoiy moslashuvini ham
yaxshilaydi. Bu esa ta'lim samaradorligini oshirishning muhim omili hisoblanadi.
Empatik sifatlarning pedagogik ahamiyati
Pedagogikada shaxsga yo'naltirilgan ta'lim nazariyasida ta'kidlanganidek:
"Haqiqiy ta'lim faqat o'qituvchi va o'quvchi o'rtasida empatik tushunish mavjud
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
122
bo'lgandagina ro'y beradi"
. Bu fikr zamonaviy ta'lim psixologiyasining asosiy
prinsiplaridan biriga aylangan. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar esa bu
empatik sifatlarni samarali rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda.
Virtual reallik, sun'iy intellekt asosidagi simulyatsiyalar, interaktiv platformalar va
raqamli ta'lim vositalaridan foydalanish pedagoglarning empatik ko'nikmalarini
amaliy jihatdan rivojlantirishga yordam beradi. Shuningdek, onlayn hamjamiyatlar
va professional tarmoqlar orqali tajriba almashish, refleksiya va o'zaro baholash
imkoniyatlari ham kengaymoqda.
Empatiya - bu boshqa insonning hissiyotlarini, his-tuyg'ularini va ichki
holatini tushunish, sezish hamda ularga mos ravishda javob berish qobiliyatidir. Bu
atama yunon tilidan kelib chiqqan bo'lib, "ichiga kirish" ma'nosini anglatadi.
"Empatiya - bu insonning ijtimoiy-hissiy rivojlanishining asosiy mexanizmi bo'lib,
u ta'lim jarayonida maxsus rivojlantirilishi kerak"
.
Pedagogikada empatiyaning ahamiyati:
•
O'quvchi bilan aloqa
- har bir bolaning noyob ehtiyojlarini anglash
•
Muhit yaratish
- xavfsiz va qo'llab-quvvatlovchi ta'lim muhitini
shakllantirish
•
Motivatsiya
- o'quvchilarning ichki turtkilarini tushunish va
rag'batlantirish
•
Muammolarni hal qilish
- konflikt va qiyinchiliklarni empatik
yondashuv bilan yechish
•
Shaxsiy rivojlanish
- har bir o'quvchining individual o'sishiga hissa
qo'shish
Empatiya - bu faqat "rahm-shafqat" emas, balki professional pedagogik
kompetensiyaning muhim qismidir, chunki u o'qituvchiga o'quvchilarning
ehtiyojlarini to'g'ri baholash va ularga mos ta'lim yondashuvini tanlash imkonini
beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
123
Hozirgi talim tizimida empatiyani rivojlantirish bo’yicha ayrim ishlar
qilinmoqda, ammo ba’zi muammolar ham mavjud. Bular talim tizimida
an'anaviy
yondashuv
- o'qituvchilar asosan bilim berish funksiyasiga e'tibor qaratadi bu esa
faqat bir tomonlama passiv bilim berish hisoblanib bolalarga ta’sir darajasi juda
past hisoblanadi.
Empatik kompetensiyalarning baholanmasligi
- pedagogik
sertifikatlashtirish jarayonida empatiya darajasi hisobga olinmaydi. Aslida esa bu
pedagognin kompetentligini baholashda asoaiy
mezon bo’lishi kerak.
Amaliy
tajriba tanqisligi
- empatik ko'nikmalarni rivojlantirish bo'yicha konkret
metodikalar kam qo'llaniladi va bu oqituvchilarda empatiyaning ko’nikma sifatida
rivojlanishiga to’sqinlik qiladi.
Empatik kompetensiyalar pedagogik faoliyatning barcha sohalarida o'zining
ijobiy ta'sirini ko'rsatadi:
Dars jarayonida
empatik pedagog o'quvchilarning tushunmaslik holatlarini
tezda sezadi va o'qitish uslubini o'quvchilarning hissiy holatiga mos ravishda
moslashtiradi. Maria Montessori (1912) ta'kidlaganidek, "Bolani kuzatish va uning
ehtiyojlarini his qilish - bu pedagogning asosiy malakasi".
Tarbiyaviy ishda
empatiya o'quvchilarning ijtimoiy-hissiy rivojlanishiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Empatik pedagog har bir bolaning noyob holatini hisobga olgan holda individual
yondashuvni amalga oshiradi.
Ota-onalar bilan ishlashda
empatik
kompetensiyalar oila va maktab o'rtasida ishonch ko'prigi vazifasini bajaradi.
Pedagog ota-onalarning tashvishlarini tushunish va ularga konstruktiv yechimlar
taklif qilish orqali ta'lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Xulosa
Pedagogik faoliyatda empatik kompetensiyalar XXI asr ta'lim tizimining
asosiy talablaridan biri bo'lib, zamonaviy pedagogning professional mahoratining
ajralmas
qismi
hisoblanadi.
Tadqiqot
natijalariga
ko'ra,
empatik
kompetensiyalarga ega pedagoglar nafaqat o'quvchilarning akademik yutuqlarini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
124
yaxshilaydi, balki ularning ijtimoiy-hissiy rivojlanishi, o'ziga ishonchi va hayotiy
muvaffaqiyatlariga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
V.A. Suxomlinskiy va Daniel Goleman kabi pedagogika va psixologiya
klassiklarinig ilmiy merosini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, empatiya - bu
pedagogning tabiiy fazilati emas, balki maxsus rivojlantirilishi kerak bo'lgan
professional kompetensiya. Zamonaviy neyroilm tadqiqotlari ham empatiyaning
o'rganilishi va rivojlantirilishi mumkin ekanligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi.
O'zbekiston ta'lim tizimi kontekstida empatik kompetensiyalarni
rivojlantirish milliy qadriyatlar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar sintezi
asosida amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir. "Mehr-oqibat", "Rahm-shafqat"
kabi an'anaviy qadriyatlar zamonaviy empatiya nazariyalari bilan uyg'unlashib,
o'zbek pedagogikasining o'ziga xos modelini yaratishi mumkin.
O'zbekiston ta'lim tizimida empatik kompetensiyalarni rivojlantirish milliy
qadriyatlar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar sintezi asosida amalga
oshirilishi lozim:
Abdulla Avloniy (1909) "Turkiy guliston yoxud axloq" asarida
ta'kidlaganidek, "Muallimning eng katta fazilati - bu o'quvchisining qalbiga nufuz
eta olishidir". O’quvchi yuragiga yo’l topa olmagan pedagog bolalar orasida
hurmat qozona olmaydi. Zamonaviy raqamli texnologiyalar - virtual reallik, sun'iy
intellekt, mobil ilovalar - empatik kompetensiyalarni rivojlantirishning yangi,
samarali usullarini taqdim etadi. Bular an'anaviy pedagogik usullar bilan birgalikda
ishlatilganda maksimal samara beradi.
Empatik kompetensiyalarni samarali rivojlantirish uchun tizimli yondashuv
zarur:
1.
Pedagogik ta'lim bosqichida
- maxsus fanlar, amaliy
mashg'ulotlar, mentorlik dasturlari orqali
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
125
2.
Professional faoliyat davomida
- malaka oshirish, o'z-o'zini
rivojlantirish, hamkasblar bilan tajriba almashish orqali
3.
Tizimli qo'llab-quvvatlash
- ilmiy tadqiqotlar, metodik
qo'llanmalar, baholash tizimlari orqali
Kelajakda pedagogik empatiya sohasida quyidagi yo'nalishlar bo'yicha
tadqiqotlar olib borish maqsadga muvofiqdir:
•
Milliy madaniy kontekstda empatiya rivojlantirish modellarini ishlab
chiqish
•
Raqamli texnologiyalar samaradorligini baholash
•
Empatik kompetensiyalar va o'quvchilar yutuqlari o'rtasidagi
bog'liqlikni chuqur o'rganish
•
Turli fan o'qituvchilari uchun maxsus empatiya rivojlantirish
dasturlarini yaratish
Pedagogik empatiya - bu nafaqat professional kompetensiya, balki insoniy
qadriyatlar va zamonaviy ta'lim talablarini birlashtiruvchi ko'prik vazifasini
bajaradi. Uning to'g'ri rivojlantirilishi O'zbekiston ta'lim tizimini yangi bosqichga
ko'tarishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar
1.
Goleman, D. (2020).
Emotional Intelligence: 25th Anniversary Edition
.
Bantam Books.
2.
Suxomlinskiy, V.A. (1977).
Yurak yurakni qanday tarbiyalaydi
. Toshkent:
O'qituvchi.
3.
Abdulla Avloniy (1909) "Turkiy guliston yoxud axloq"
4.
Abdullaeva B.S., Xoliqov A.A., Farsaxanova D.R., Muhammadiyeva S.V.,
Sheranova M.B. Umumiy peadgogika. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo. 2021
5.
B.X.Xodjayev umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti «Sano
-
standart»
nashriyoti Toshkent
–
2017
