Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
60
BOSHLAN
G‘
ICH SINF
O‘
QUVCHILARINING TABIIY FANLARGA
OID TASAVVUR VA TUSHUNCHALARINI SHAKLLANTIRISH
HAMDA RIVOJLANTIRISHNING USLUBIY ASOSLARI
Bobonazarova Nasiba Zokirjon qizi
UrDPI, Pedagogika fakulteti, “Maktabgacha ta’lim va tabiiy fanlar”
kafedrasi
o‘
qituvchi-stajyor
e-mail:
nasibabobonazarova262@gmail.com
Annotatsiya:
boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining tabiiy fanlarga oid tasavvur
va tushunchalarini shakllantirish hamda rivojlantirishning uslubiy asoslari,
shuningdek, ushbu jarayonni t
o‘g‘
ri tashkil etishda
o‘
qituvchining roli t
o‘g‘
risida
fikr yuritilgan.
Abstract:
the methodological foundations of the formation and development
of primary school students' ideas and concepts about natural sciences and the role
of the teacher in the proper organization of this process are discussed.
Аннотация:
o
свещены методические основы формирования и развития
представлений и понятий о естественнонаучных дисциплинах у учащихся
начальных классов, а также роль учителя в правильной организации данного
процесса.
Kalit so
‘
zlar:
ilmiy dunyoqarash, ekologik tafakkur, tasavvur, tushuncha,
ekologik mas
’
uliyat, ijtimoiy mas
’
uliyat, ko
‘
rgazma, amaliy ish, tajriba, kuzatuv,
integratsiya.
Key words:
scientific worldview, ecological thinking, imagination,
understanding, ecological responsibility, social responsibility, exhibition,
practical work, experience, observation, integration.
Ключевые слова:
научное мировоззрение, экологическое мышление,
воображение, понимание, экологическая ответственность, социальная
ответственность, выставка, практическая работа, опыт, наблюдение,
интеграция.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
61
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘
quvchilarning ilmiy dunyoqarashini
shakllantirish, tabiatga ongli munosabatda b
o‘
lishga y
o‘
naltirish va ekologik
tafakkurni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshlan
g‘
ich
sinf bosqichi bu jarayonda asosiy poydevor vazifasini bajaradi. Chunki bolalik
davrida
o‘
zlashtirilgan tushuncha va tasavvurlar keyinchalik chuqurroq
bilimlarning shakllanishiga zamin yaratadi. Tabiiy fanlar
o‘
quvchilarda olamni
kuzatish, tahlil qilish, sabab-oqibat aloqalarini tushunish kabi k
o‘
nikmalarni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Boshlan
g‘
ich sinf yoshidagi
o‘
quvchilar bilan ishlash jarayonida, albatta,
ularning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olish zarur. Bu
o‘
quvchilar
faol idrok etish, qiziqish asosida
o‘
rganish, amaliy faoliyat orqali bilim olish kabi
xususiyatlarga ega. Ular uchun abstrakt tushunchalardan k
o‘
ra, real voqelik, tajriba
asosida tushuniladigan hodisalar muhimroqdir. Shu bois tabiiy fanlarni
o‘
qitishda
k
o‘
proq k
o‘
rgazmalilik, eksperimentlar,
o‘
yinli metodlardan foydalanish
samaradorlikni yanada oshiradi.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilari tabiiy fanlarni
o‘
qish jarayonida quyidagi
asosiy y
o‘
nalishlardagi bilimlarni
o‘
zlashtiradilar: tirik va noorganik tabiat
hodisalari,
o‘
simlik va hayvonot olami haqida umumiy tushunchalar, odam va
uning salomatligi, ob-havo, fasllar, tabiatdagi
o‘
zgarishlar, ekologik ong va
tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabat.
Bu tushunchalarni shakllantirish jarayoni faqat faktlarni yodlash emas, balki
o‘
quvchining kuzatish, tahlil, umumlashtirish kabi fikrlash k
o‘
nikmalarini
rivojlantirishni ham
o‘
z ichiga oladi.
Boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarining tabiiy fanlarga oid tasavvur va
tushunchalarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonida tushunchalarni
tasavvurlardan farq qila bilish kerak.
Tasavvur sezgi organlar faoliyatining, xotiraning yoki tasavvur qilishning
mahsulidir. Tushuncha tafakkur mahsuloti hisoblanadi. Tushunchalar qabul
qilinadigan va tasavvur etiladigan narsalar ustida fikr yuritish natijasida vujudga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
62
keladi. Masalan, qushni tasavvur qilish uchun unga qarash kifoya.
O‘
sha qush
t
o‘g‘
risida tushuncha hosil qilish uchun esa aniq bilimlar va ularn tizimlashtirish
b
o‘
yicha fikrlash kerak b
o‘
ladi.
Qabul qilish va tasavvurlar ayrim narsalarning qiyofasidir. Tushunchalar esa
o‘
zida butun narsalar sinfiga taalluqli umumlashgan mazmunni aks ettiradi.
Masalan, “barg”
tushunchasi daraxt, buta,
o‘
t-
o‘
simliklarda
o‘
sadigan hamma
barglarga taalluqlidir.
Tasavvurlar tushunchalarning sezgili asosi hisoblanadi, biroq tasavvurlar bilan
tushunchalar
o‘
rtasida keskin chegara y
o‘
q.
Tasavvurlar narsalarning muhim xususiyatlarini tobora k
o‘
proq aks ettirib
borishi bilan umumlashadi hamda tushunchalarga aylanadi. Ayni vaqtda tushuncha
o‘
z-
o‘
zidan vujudga kelmaydi.
U yoki bu narsa yoxud tabiat ob’
ektlari t
o‘g‘
risida
tasavvurlarning b
o‘
lishi ular t
o‘g‘
risidagi tushunchadan dalolat bermaydi.
Tushuncha k
o‘
pgina ayrim hodisalarning muhim belgilarini umumlashishi sifatida
hosil b
o‘
ladi.
Tabiiy fanlarni
o‘
qir ekan,
o‘
quvchilar quyi sinflarda dastlab tabiiy fanlarga oid
tushunchalarga ega b
o‘
ladilar. Keyingi sinflarda esa
ular tajribalar oʻtkazish,
kuzatishlar olib borish, ekskursiyalar va amaliy ishlar davomida tabiat t
o‘g‘
risida
aniq tushunchalarga ega b
o‘
ladilar.
Boshlan
g‘ich ta’limda quyidagi uslubiy yondashuvlar tabiiy fanlar bo‘
yicha
tasavvurlarni rivojlantirishda samarali hisoblanadi:
-
k
o‘rgazmali ta’lim: suratlar, maketlar, tabiiy ob’
ektlar orqali mavzuni
tushuntirish.
-
tajriba va kuzatuvlar: oddiy tajribalar
o‘
tkazish orqali hodisalarning
mohiyatini tushunish.
-
integratsiyalashgan yondashuv: boshqa fanlar bilan bo
g‘
lab
o‘
rganish
(masalan, matematika va atrof-muhit).
-
o‘
yinli metodlar: rolli
o‘
yinlar, topishmoqlar, savol-javoblar orqali faollikni
oshirish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
3-son Iyun 2025
63
Shuningdek, STEAM yondashuvi, ya’ni
ilm-
fan, texnologiya, muhandislik, san’at
va matematika elementlarini uy
g‘
unlashtirish vositasida dars mash
g‘
ulotlarini
tashkil etish ham yanada ta’sirchan xarakterga ega bo‘
ladi.
Bu jarayonda
o‘
qituvchining roli eng muhim va rad etib b
o‘
lmas ahamiyat kasb
etadi.
O‘
qituvchi bu jarayonda nafaqat bilim beruvchi, balki y
o‘
naltiruvchi,
ra
g‘
batlantiruvchi, fikrlashga undovchi shaxs sifatida ishtirok etadi. Savol
berishga, kuzatishga, tahlil qilishga undaydigan muhit yaratish orqali
o‘
qituvchi
o‘
quvchilarda mustaqil fikrlash k
o‘
nikmalarini shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, boshlan
g‘
ich sinf
o‘
quvchilarida tabiiy fanlarga oid
tasavvur va tushunchalarni shakllantirish va rivojlantirish
—
bu izchil, tizimli
yondashuvni talab etadigan jarayon.
O‘
qituvchining yondashuvi, metodik
uslublarni t
o‘g‘
ri tanlashi,
o‘
quvchilarning yosh xususiyatlariga mos ravishda dars
tashkil etishi bu jarayonning muvaffaqiyatli b
o‘lishini ta’minlaydi.
Natijada,
bolalarda ilmiy dunyoqarash, tabiatga ongli munosabat va ekologik mas’uliyat
shakllanadi. Bu esa, kelajakda ongli, ijtimoiy mas’uliyatli avlodni tarbiyalashda
muhim omildir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yxati:
1. M.I.Nuriddinova
–
Tabiatshunoslikni o
‘
qitish metodikasi
–
o
‘
quv
qo
‘
llanma, Toshkent-2005.
2. X.B. Norbo
‘
tayev, Boshlang
‘
ich sinf tabiatshunoslik darslarida
innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanish metodikasi //
Zamonaviy ta
’
lim.
–
Toshkent, 2016. -
№ 6. –
S. 34
–
39
3. Y.V.Malikova, Tabiiy fanlar, o
‘
rta umumiy ta
’
lim maktablarining
4-sinfi uchun darslik,
–
Toshkent.
“Novda Edutainment”, 2023.–
136 b.
4.
O‘
zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali,
20.02.2023, 16-son, 403-412 betlar.
5. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, VOLUME 2 | ISSUE 2 ISSN 2181-1784 SJIF February 2022,
220-229 betlar.
