Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
338
JAMIYATNING OGʻRIQLI NUQTASI
-OILAVIY
ZOʻRAVONLIK
NI BARTARAF ETISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
YECHIMLARI
Utegenova Sevara Zaynidinovna
Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani MMTB tasarrufidagi 3-sonli umumiy
o'rta-ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
:
Oilaviy zo‘ravonlik, ayollarga, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik
bo‘yicha bir qator qonunlar qabul qilinishiga qaramasdan zo‘ravonlikning bir
qator turlari hali-xanuz uchramoqda.
Ko‘pgina oilalar, odamlar oiladagi
zo‘ravonlikni oilaning muammosi sifatida tushunishadi.
Kalit so‘zlar :
tazyiq
, adolatsizlik, tajovuzkor, joniga qasd qilish hulqi, o‘z –
o‘zini vayron qilish, ayibdorlik hissi,
ruhiy bosim, korreksiya, profilaktika, hissiyot,
koʻnikma,zoʻrlik
.
KIRISH
Oilani kim boshqarishi kerakligi va jamoatchilikning munosabati, shubhasiz,
xotinlarga nisbatan zo‘ravonliklarning ko‘payishiga yordam beradi. Uzoq vaqt
davomida jamiyatda xotinlar erlariga bo‘ysunishi va juda cheklangan huquqlar
ga
ega bo‘lishi kerak deb hisoblar edi. O‘tgan asrlarda erlar o‘z xotinlarining xatti
-
harakatlarini deyarli cheksiz nazorat qilishlari mumkin edi.
Hozirgi vaqtda ayollarga nisbatan zo‘ravonlik asosiy ijtimoiy
mexanizmlardan biri bo‘lib, ular orqali ayollar erkaklarnikiga qaraganda
bo‘ysunuvchi pozitsiyani egallashga majbur. Ayollarga qaratilgan zo‘ravonlik
bo‘ysunish va hokimiyat tuzilishini, jinslar
orasidagi farqlarning chuqurligini aks
ettiradi.
Atrofimizda kuzatiladigan tajovuzkorlik holatlarining aksariyati qoniqarsiz
holatga bo‘lgan hissiy reaktsiyalardir. Bu yoki boshqa sabablarga ko‘ra o‘zlarini
baxtsiz his qilayotgan odamlarda asabiylashish va tajovuzga moyillik paydo
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
339
bo‘lishi mumkin. Berkovetsning ta’kidlashicha, er o‘z xotiniga va bolalariga
nisbatan zo‘ravonlik ishlatgan va yoki xotini unga hujum qilgan ko‘plab (lekin,
albatta, hammasi emas) vaziyatlar er yoki xotinning salbiy his -
tuyg’ularidan kelib
chiqqan hissiy portlashdan boshlanishi mumkin.
Biroq, zo‘ravonlikka olib
keladigan salbiy impuls ko‘pincha vaqtni kechiktirish bilan paydo bo‘ladi. Istisno
faqat odamning jiddiy tajovuzkor niyatlari bo‘lgan va uning kuch ishlatishga
bo‘lgan ichki cheklovlari zaif bo‘lgan hollarda kuzatiladi.
Shunisi qiziqki, ayolning bo‘ysunishi va zo‘ravonlik o‘rtasidagi
munosabatlar darajasi uning erkakka bog’liqligi va zo‘ravonlikning og’irligiga
qarab o‘zgaradi. Xotinning eriga psixologik qaramligi qanchalik baland bo‘lsa,
uning «mo‘tadil» zo‘ravonlik (zarbalar yoki yengil zarbalar) ob’ektiga aylanish
ehtimoli shuncha yuqori bo‘ladi. Boshqa tomondan, iqtisodiy qaramlik
zo‘ravonlikning yanada jiddiy namoyon bo‘lishi bilan bog’liq.
Ba’zida erkak zo‘ravonligi jismoniy kuch ishlatmasdan sodir bo‘ladi. Er
uyda o‘z qoidalarini o‘rnatadi, xotinining huquqlarini keskin cheklaydi, asossiz
da’volar qiladi. Bunday oilaviy diktatorda, birinchi navbatda, adolat tushunchasi
buzilgan («Men hamma narsani qila olaman»), ikkinchidan, o‘zini past baholaydi,
uchinchidan, bularning barchasi - hokimiyatga intilishdir. Va u bu kuchni faqat
qo‘rquv tufayli psixologik zo‘ravonlik usullari bilan oladi: u buni boshqa yo‘l bilan
qilolmasligi mumkin. Bundan tas
hqari, ko‘pincha bunday er xotiniga hech kimga
uning azob-
uqubatlari va xo‘rliklari haqida gapirishga ruxsat bermaydi:
birinchidan, chunki uning nuqtai nazaridan, xotiniga nisbatan bunday munosabat
mutlaqo adolatli, ikkinchidan, ongsiz ravishda boshqa kuch
bo‘lishi
mumkinligidan qo‘rqadi.
Erkaklarning fikricha, oilaga tushgan kelin barcha masalada eriga va uning
oila a’zolariga buysunish kerak deb, ta’kidlashadi.Shuning uchun ko‘pgina
erkaklar zo‘ravonlik o‘tkazadi, ular zo‘ravonlikni odatiy hol deb qabul qiladi.
Ayollarning faol bo‘lmaganligi natijasida hamma muammolar boshqa oila a’zolari,
ya’ni eri va qaynonasi tomonidan hal qilinadi. Ko‘pgina uydagi zo‘ravonlik,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
340
shunchaki uydagi janjal-
oilaning ichki ishlari deb qabul qilinadi.O‘zbek ayollari
asosan uydagi zo‘ravonlik to‘g’risida huquqni himoya qiluvchi idoralarga juda
kam murojaat qiladilar, ular atrofdagi salbiy fikrlari va gap so‘zlaridan
hadiksiraydilar. Ayollarga xos istak oilani, bolalar uchun oilani saqlab qolish
muhimdir. Eridan ajragan ayol yana oila qurib yaxshi hayot kechirishga ko‘zi
etmaydi, bolasini etim qolishini xohlamaydi. Oilada qiz bolalar itoatli, so‘zsiz
bo‘ysunuvchi, kattalarga hurmat ko‘rsatish ruhida tarbiyalanadilar, o‘g‘il bolalarga
esa alohida maqom beriladi, erkin o‘sadilar va zaif jins vakillariga nisbatan
ustunliklarini his qilib turadilar. Ayollar o‘z huquqlari, uydagi zo‘ravonliklar oldini
olishning huquqiy mexanizmi to‘g‘risida yetar
li axborotga ega emaslar.
Aslida, bu holda muammo ayollarga bo‘ysunishda yotadi va uning echimi
bu hodisaga qarshi kurashda. Buni ko‘plab tadqiqot ma’lumotlari tasdiqlaydi,
ularga ko‘ra, zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan ayollarning aksariyati o‘z oilasida
shunday ahamiyatsiz rol o‘ynaganki, ular o‘z oilalarida qaror qabul qilishga deyarli
ta’sir ko‘rsatmagan.
Jismoniy zo‘ravonlikka ko‘proq qishloq ayollari, ta’lim darajasi past bo‘lgan
ayollar, oliy ma’lumoti yo‘q ayollar, kam daromadli ayollar duchor bo‘ladilar.
Bunday xavf yoshga qarab ham ortadi.Jismoniy zo‘ravonlik
- oiladagi
zo‘ravonlikning eng keng tarqal
gan turi. Uning oqibatlari nafaqat jismoniy shikast,
doimiy bosh og’rig’i, uyqusizlik, balki jabrlanuvchida «kaltaklangan ayol
sindromi» ning shakllanishi kabilarni yuzaga keltiradi. Bunday holda, ayol o‘zini
zaif, ojiz, nazorat ostida, o‘z hayoti uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmaydi.
Ko‘pincha, jabrlanuvchi o‘ziga nisbatan qilingan zo‘ravonlik uchun o‘zini aybdor
his qiladi yoki ko‘pchilik oilalarda mavjudligiga o‘zini va boshqalarni ishontirib,
bunday haqiqatni inkor etadi.
Afsuski, bunday zo‘ravonliklar har joyda uchrab
turadi, ya’ni ta’lim muassasalarida, korxona hamda tashkilotlarda ham salbiy
ta’sirini talaba qizlarga nisbatan yoki bo‘lmasam xodima ayollarga nisbatan
zoravonliklar o‘tkazilib kelingan. Ko‘pincha bunday zo‘ravonlikdan ayollar azob
chekadilar. Ayollar erkaklarga nisbatan zaifliklari va bir muncha yumshoqliklari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
341
tufayli zo‘ravon erkakning, tajovuzkorning zo‘ravonligiga juda uzoq vaqt bardosh
bera oladilar. Bunday vaziyatda nima qilish kerak? Zo‘ravon erkakni qayta
tarbiyalash mumkinmi? Ayollarni turli hujum va zo‘ravonliklarlardan qanday
himoya qilish mumkin? Oila
dagi zo‘ravonlik nafaqat oila ichida jismoniy kuch
ishlatishdir. Zo‘ravonlik psixologik, jinsiy va hatto iqtisodiy bo‘lishi mumkin. Har
bir holatni alohida ko‘rib chiqaylik:
Ko‘p hollarda zo‘ravonlikka moyillik bolalikdan shakllanadi. Zolim
- bu
o‘ziga xos nevrotik psixotip. Nevrotik
-bu hissiy beqarorlik, chuqur ishonchsizlik,
qo‘rquv bilan tavsiflanadi, ular oxir
-oqibat boshqalarga nisbatan barqaror salbiy
holatga aylanadi. Bu psixotipning yana bir xarakterli xususiyati - odamlarni
boshqarish istagidir. Nevrolog bu uchun o‘z harakatlaridan maksimal darajada
foydalanishga tayyor. Lekin nima uchun odam shunday bo‘lib qoladi? Buning ham
bir qancha sabablari bor:
Oilaviy zo‘ravonlikka moyil odamni darhol tanib olib bo‘lmaydi. Bunday
odamlar ko‘pincha o‘zlarining salbiy xususiyatlarini faqat uyda ko‘rsatadilar.
Tashqi tomondan, ular beg’ubor ko‘rinadi. Oilaviy zolim ko‘pincha tashqi
ko‘rinishi va obro‘sini diqqat b
ilan kuzatib boradi. Istisno faqat ruhiy kasalligi
bo‘lgan odamlar (shu jumladan alkogolizm qonida paydo bo‘lganlar).
Zolimlikning o‘ziga xos xususiyati
- nazoratni bosqichma-bosqich oshirish.
Avvaliga jabrlanuvchiga qilingan bosim yetarlicha yumshoq bo‘ladi. Mojarodan
keyin zolim har doim mehribon va muloyim bo‘lib, har tomonlama tuzatishga
harakat qiladi. Biroq, asta-se
kin oilaviy zo‘ravonlikka moyillik tobora oshib
bormoqda. Qurbonlikka nisbatan salbiylik tobora ko‘payib bormoqda,
munosabatlarning keskin bosqichlari uzaymoqda va yarashish qisqa. Bunday xatti-
harakatlarning maqsadi jabrlanuvchining o‘ziga bo‘lgan hurmati
ni past darajada
pasaytirish, so‘zsiz bo‘ysunishga erishish, boshqacha qilib aytganda
qo‘rqitishdir.Xo‘sh oilani saqlab qolsa bo‘ladimi? Oiladagi zo‘ravon erkak bilan til
topishsa bo‘ladimi?
Shuni aytish kerakki, uy zolimini, ya’ni zo‘ravon erkakni qayta tarbiyalash
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
342
mumkin emas. Ammo, qulay munosabatlar o‘rnatish imkoniyati mavjud. Buning
uchun tajovuzkor o‘z muammosidan xabardor bo‘lishi va o‘z ustida ishlashni
xohlashi kerak. Afsuski, o‘zingizni «qayta tarbiyalash» mumkin emas. Bu yerda
sizga shaxsiy va oilaviy muammolarga ixtisoslashgan psixolog yordami kerak.
Ayrim bilimi va saviyasi past erkaklar eskirgan urf-
odatlarga amal qilib, o‘z
xotinlarini ishlashini, o‘qishini davom ettirishini taqiqlaydi, bunday “aqlsiz
xotinlarining aqli kirib qolish uchun” jismoniy zo‘
ravonlik hamda kuch
ishlatadilar. Aytgancha, jabrlanuvchi bilan ishlash shart. Axir, oilaviy yoki oilaviy
zo‘ravonlik ko‘pincha er
-
xotinning nevrotik bo‘lgan oilalarida ro‘y beradi. Oddiy
odam uzoq vaqt zolim bilan bog’lana olmaydi.
Qoida tariqasida nevrotik oilalar juda kuchli oilalar hisoblanadi. Aloqalar
yillar davomida, ba’zan esa butun umr davom etadi. Bo‘layotgan narsalarning
mantiqsiz va og’riqli bo‘lishiga qaramay, er
-xotinlar bir-birisiz yashay olmaydilar.
Patologik jozibadorlik bu erda haqiqiy sevgi va ehtiros sifatida qabul qilinadi.
Aslida, barcha azoblarga qaramay, qurbon va zolim bir-birini mukammal
tushunishadi. Ular sherikning xatti-harakatlari va his-
tuyg’ularini oldindan ko‘ra
olishadi, ular kutganidek munosabatda bo
‘lishadi. Bu oilada qandaydir birlik va
barqarorlik muhitini yaratadi.
Ba’zi vaqtlarda erkaklarning qo‘pol harakati chegaradan chiqib ketadi, ya’ni
qonunga xilof darajaga yetadi. Bunday vaqtda erkak bilan kurashish, uning bunday
harakatlarini yo‘qotishga urinish befoyda. Bunday vaziyatda ayol tajovuzkorga
qarshi tura olmaslig
ini anglashi, ya’ni yordam so‘rash vaqti kelganini bilishi kerak.
Jabrlanuvchi ya’ni ayollar, huquqni muhofaza qilish organlariga ariza bilan
murojaat qilishi yoki maxsus inqiroz markazlardan psixologik va huquqiy yordam
olish mumkin.
Statistikaga ko‘ra, oiladagi zo‘ravonlik qurbonlarining hammasi ertami
-
kechmi zolim bilan munosabatlarni uzishga qaror qilishadi. Biroq, ko‘pincha
bunday urinishlar yaxshi tugamaydi.Gap shundaki, jabrlanuvchi ayollar har doim
ham jismoniy, ham hissiy jiha
tdan turmush o‘rtog’iga chuqur bog’liqdir (aynan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
343
tajovuzkor buni xohlaydi). Shuning uchun, bir muncha vaqt o‘tgach, u oilaga
qaytadi. Odatda asosiy sabab -
boshqa yashash joyining yo‘qligi, shoshilib qochish
(hujjatlarsiz va shaxsiy narsalarsiz), yangi hayot boshlashdan qo‘rqish, tajovuzkor
o‘zini tuzati
shiga umid qilishadi.
Lekin, bunday yo‘l tutish noto‘g’ri. Bu bizning madaniyatimizga to‘g’ri
kelmaydi. Qolaversa “Chiqqan qiz –
chig’iriqdan nari” degan ota
-bobolarimizdan
qolgan ko‘p ma’noga ega maqol bor. O‘zbek ayollari unga amal qiladilar. Lekin
yuqoridagi chegaradan chiqish holatlarida oilalar ajrashadilar. Buni birdaniga
amalga oshirib bo‘lmaydi. Zolimga u bilan bo‘lishni xohlayotganini bildirish
havfli. Lekin birga yashash ham ko‘p hollarda yomon yakun topadi. Ayollarga
nisbatan zo‘ravonliklarning eng ko‘p uchraydigan shakllariga ularni birga
yashashga, fohishalik qilishiga majburlash, nomusiga tegish, spirtli ichimlik,
giyohvandlik moddalar iste’mol qildirish, muntazam hurlash va ruhiy ta’sir
ko‘rsatish, bu er
- xotinlardan birining, hatto undan ham yomoni, bolalarning
o‘ldirilishi yoki nogironligi bilan tugaydi.
Shuni ta’kidlash joizki, oiladagi zo‘ravonlik har bir bola, kattalar bir
-birini
hurmat qiladigan, qadrlaydigan va sevadigan baxtli oilada tarbiyalanganidagina
tugatiladi.
Jismoniy zo‘ravonlik jinsiy zo‘ravonlik bilan chambarchas bog’liq va jinsiy
zo‘ravonlik qanchalik og’ir bo‘lsa, bu aloqa shunchalik mustahkam bo‘ladi.
Jinsiy zo‘ravonlik
-
o‘zaro roziligisiz, xohishga qarshi, jismoniy kuch
ishlatib, tahdid qilish, qo‘rqitish, majburiy jinsiy aloqada bo‘lish, kaltaklagandan
so‘ng, jinsiy aloqa qilish, kamsitish va haqorat qilish vositasi sifatida namoyon
bo‘ladi. Bu erkak
ning kuch ishlatishi yoki uning tinimsiz bosimi tufayli jinsiy
aloqani nazarda tutadi; bu ayolning irodasiga qarshi jinsiy xatti -harakatlar,
shuningdek, sherikni jinsiy aloqa qilish usullariga majburlashdir. Bu bemor ayol
yoki nogiron bilan, bosim ostida yoki spirtli ichimliklar yoki giyohvandlik bilan
mast bo‘lish natijasida sodir bo‘lgan muvaffaqiyatsiz jinsiy aloqa.
Jinsiy zavq, tabiatan, erkinlik va ixtiyoriylikni nazarda tutadi. Biroq, deyarli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
344
barcha insoniyat jamiyatlarida har doim jinsiy zo‘ravonlik va tajovuzning turli
shakllari mavjud. Bundan tashqari, bu rasmiy statistik ma’lumotlarga qaraganda
tez -
tez sodir bo‘ladi: qurbonlarning ko‘pchiligi huquq
-tartibot idoralariga
murojaat qilmaslikni
afzal ko‘rishadi, chunki oshkoralik ularning obro‘siga putur
yetkazishi mumkin. Majburlashning o‘ta og’ir shakli
-
bu jinsiy zo‘ravonlik:
zo‘rlash, ya’ni jismoniy zo‘ravonlik bilan yoki jabrlanuvchiga yoki boshqalarga
nisbatan tahdid qilish bilan, yoki jabrlanuvchining ojizligidan foydalanish yoki
boshqa zo‘ravonlik harakatlaridir. Jinsiy tajovuzning ijtimoiy va madaniy
sabablari, birinchi navbatda, jinsiy rollarning qattiq farqlanishidan kelib chiqadi.
Tarixiy va etnografik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
jinsiy zo‘ravonlik erkak va
ayol rollari keskin ajratilgan va hokimiyat erkaklarga tegishli bo‘lgan jamiyatlarda
ko‘proq uchraydi. Jinsiy munosabatlar teng bo‘lgan joyda zo‘ravonlik kam
uchraydi.
XULOSA
Afsuski, qat’iy oilaviy patriarxal tuzilishga ega bo‘lgan erkak, o‘z xotini
bilan jinsiy aloqada bo‘lishning shartsiz huquqiga va agar u rad etsa, jismoniy kuch
ishlatish huquqiga ega. Oilaviy zo‘rlash jinoyatdir, garchi zamonaviy jamiyatda
ham bu ko‘pinch
a jinoyat deb hisoblanmaydi, bu esa muammoni yanada
kuchaytiradi. Jinsiy zo‘ravonlik qurboni bo‘lgan ayol, ko‘pincha o‘zini
zo‘rlanganini to‘liq anglamaydi, garchi uning jismoniy va psixologik holati buni
yaqqol ko‘rsatib turgan bo‘lsada.Ayollarga nisbatan
jismoniy zo‘ravonlikdan
tashqari, ko‘pincha oilalarda kuzatiladigan psixologik zo‘ravonlikdir. Psixologik
zo‘ravonlik
-
bu ayolning ehtiyojlarini e’tiborsiz qoldirish va erkakning o‘z xotini
va bolasiga bo‘lgan mehrini, sevgisini va g’amxo‘rligini ifoda e
ta olmasligi, xotini
va bolasining xavfsiz muhitda, hissiy bog’lanish, qo‘llab
-quvvatlash ehtiyojlarini
e’tiborsiz qoldirishdir. Psixologik zo‘ravonlik nevropsikiyatrik kasalliklarga olib
keladi, ayollarning aqliy va jismoniy rivojlanishidan mahrum bo‘ladi
, hissiy
sohaning rivojlanishiga ayniqsa qattiq ta’sir ko‘rsatadi. Kuchli asab tizimiga ega
bo‘lgan ayolda hissiy karlik, hamdardlik tuyg’usining to‘liq yetishmasligi,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
345
tengdoshlariga, bolalarga, shuningdek hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik va
tajovuzkorlik paydo bo‘lishi mumkin. Zaif asab tizimiga ega bo‘lgan ayollar uchun
ruhiy zo‘ravonlikning natijasi
-
bu nevropsixik kasalliklardir (enurez, o‘z joniga
qasd qilishga u
rinish va boshqalar).Zo‘ravonlik qurbonlari holatlarini tavsiflash
uchun amerikalik psixolog G. Sallivan dissotsiatsiya (bo‘linish) atamasini
ishlatgan, ya’ni. omon qolishga qaratilgan xatti
-harakatlar, fikrlar, munosabat yoki
his-
tuyg’ularning uyg’unlashg
an majmuidir.
F
OYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Asanova M. Oiladagi zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha
ko‘rsatmalar / Ed. N.K..: Vlados, 2007.
- S. 218 ..
2.
Zdravomyslova O. Oiladagi zo‘ravonlik va an’anaviy tarbiya
tushunchasining inqirozi // Ijtimoiy pedagogika. - 2005. -
№ 1.
- S. 124
..
3.
Uktamova, U. (2020). АГРЕССИВНОЕ ПОВЕДЕНИЕ НА
РАЗВИТИЕ ВЗГЛЯДОВ ДЕВУШЕК. Архив Научных Публикаций
JSPI.
4.
Uktamova, U. (2020). ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИКНИНГ
КЕЛИБ ЧИ?ИШ САБАБЛАРИ. Журнал Педагогики и психологии в
современном образовании, (1).
