Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
304
OʻZBEKISTONDA INKLYUZIV OLIY TAʼLIMNI TASHKIL ETISH VA
UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
Islomova Iroda Erkin qizi
Toshkent davlat yuridik universitetining magistratura bosqichi talabasi
Zamonaviy taʼlim tizimi inson huquqlarini taʼminlash,
ijtimoiy adolat va
tenglik prinsiplariga asoslanib shakllanmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida har bir shaxs taʼlim olish huquqiga
egaligi qatʼiy belgilab qoʻyilgan. Soʻnggi yillarda global taʼlim siyosatid
a
inklyuziv taʼlim konsepsiyasi ustuvor yoʻnalishlardan biri sifatida ilgari
surilmoqda. Inklyuziv taʼlim –
bu barcha taʼlim oluvchilarning, jumladan,
jismoniy, aqliy yoki boshqa turdagi cheklovlarga vaqtincha yoki doimiy ravishda
ega boʻlgan shaxslarning taʼlim muassasalarida teng va sifatli taʼlim olish huquqini
roʻyobga chiqarishga yoʻnaltirilgan pedagogik va huquqiy yondashuvdir.
Inklyuziv taʼlim olish huquqini taʼminlashning tahskiliy
-huquqiy asoslarini
tahlil qilishni xalqaro standartlar asosida boshlashni maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz.
Huquqshunos J.Bokiyevning eʼtirof etishicha, nogironligi boʻlgan
shaxslarning huquqlariga oid xalqaro hujjatlarning tarixi 1971-yilda Birlashgan
Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan Aqliy zaif shaxslarning
huquqlari toʻgʻrisidagi deklaratsiya qabul qilingan paytdan boshlanadi
[1]. Mazkur
hujjatda aqqli zaif shaxslar, maksimal darajada, boshqa shaxslar bilan bir xil
huquqlarga egaligi belgilangan[2]
. Bu qoida inson huquqlarini taʼminlashda
tenglik prinsipining amalda taʼmilanishida muhim asoslardan biri hisoblanadi.
Shuningdek, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1975-
yil 9-dekabrdagi rezolyutsiyasi bilan tasdiqlangan Nogironlarning huquqlari
toʻgʻrisidagi deklaratsiya nogironligi boʻlgan shaxslarning qoniqarli hayotga
boʻlgan huquqini, shuningdek, b
archa fuqaroviy va siyosiy huquqlarni tan oladigan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
305
umumlashtirilgan xarakterdagi xalqaro huquqiy hujjat hisoblanadi[3]. Ushbu
deklaratsiya nogironlar uchun barcha fuqaroviy va siyosiy huquqlarning tan
olinishi va himoya qilinishini taʼminlovchi umumlashtirilgan xarakterga ega
xalqaro-huquqiy hujjat hisoblanadi. U barcha davlatlardan nogiron shaxslarning
teng huquqli ishtirokini kafolatlovchi qonunchilik va institutsional mexanizmlarni
shakllantirishni talab qiladi.
1993-
yilgacha qabul qilingan nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari
boʻyicha xalqaro huquqiy hujjatlar nogironligi boʻlgan shaxslarning individual
muammolarini hal qilgan boʻlsa
-
da, ularning huquqlarini toʻliq amalga oshirish va
ularni himoyasini qila olmadi.
Faqatgina 1993-
yilda nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari boʻyicha
asosiy kompleks hujjat
–
Nogironlar uchun imkoniyatlarni tenglashtirishning
standart qoidalari qabul qilindi[4]. Mazkur hujjatda keltirilgan 6-
qoida taʼlimga
bagʻishlangan boʻlib, unda Davlatlar integratsiyalashgan tuzilmalarda nogironligi
boʻlgan bolalar, yoshlar hamda kattalar uchun boshlangʻich, oʻrta va oliy taʼlimda
teng imkoniyatlar tamoyilini tan olishlari,
ularning taʼlimini umumiy taʼlim
tizimining ajralmas qismi boʻlishini taʼminlashlari kerakligi belgilandi.
Shu munosabat bilan, 1994-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assambleyasi nogironlar uchun Butunjahon harakat dasturini kelgusida amalga
oshirish boʻyicha uzoq muddatli strategiyani maʼqulladi. Uning asosiy maqsadi
barcha xilma-xil inson resurslari
va har bir insonga oʻzining maksimal salohiyatini
rivojlantirishga imkon berishga qaratilgan
–
“barcha uchun” jamiyatini yaratish
deb eʼlon qilindi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning taʼlim olish huquqini taʼminlashning
huquqiy asoslarini xalqaro doirada takomillashitirishda 1994-yil 7-10-iyun kunlari
alohida ahimiyatga ega. Sababi ushbu kunlarda Ispaniyaning Salamanka shahrida
boʻlib oʻtgan “Alohida ehtiyojli shaxslar uchun taʼlim: taʼlim olish imkoniyati va
sifati” boʻyicha Butunjahon konferensiyasida Salamanka deklaratsiyasi va
“Alohida ehtiyojli shaxslarning taʼlim olishi boʻyicha harakatlar asoslari” qabul
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
306
qilindi[5]. Unda barcha davlatlar hukumatlari quyidagilarni amalga oshirishga
chaqirildi:
–
taʼlim tizimini inklyuziv qilish zarurligiga ustuvor ahamiyat berish;
–
huquqiy yoki siyosiy tizimning tarkibiy qismi sifatida inklyuziv taʼlim
tamoyilini kiritish;
–
koʻrgazmali loyihalarni ishlab chiqish;
–
inklyuziv taʼlim faoliyati sohasida tajribaga ega davlatlar bilan hamkorlik
va tajriba almashinuvni rivojlantirish;
–
bolalar va kattalar taʼlimini rejalashtirish, monitoring qilish hamda
baholash usullarini ishlab chiqish;
–
nogironlarning ota-onalari va nogironlik tashkilotlarining ishtirokini
ragʻbatlantirish va koʻmaklashish;
–
erta tashxis va erta aralashuv strategiyasini moliyalashtirish;
–
inklyuziv taʼlimning kasbiy jihatlarini rivojlantirishni moliyalashtirish;
–
oʻqituvchilarni tayyorlash boʻyicha tegishli dasturlar mavjudligini
taʼminlash.
Shuningdek, “Alohida ehtiyojli shaxslarning taʼlim olishi boʻyicha
harakatlar asoslari” alohida ehtiyojlar uchun taʼlimga yangi yondashuvlarning
umumiy tavsifini, shuningdek, milliy, mintaqaviy va xalqaro miqyosdagi
harakatlarning asosiy yoʻnalishlarini taqdim etadi.
Bugungi kunda nogironligi boʻlgan shaxslar huquqlarini himoya qilish
sohasidagi eng muhim xalqaro hujjat hisoblanadigan Nogironlarning huquqlari
toʻgʻrisidagi
konvensiya
BMT
Bosh
Assambleyasining
2006
-yil
13-dekabrdagi 61/106-sonli rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan[6].
Konvensiyaning 24-moddasida shunday deyiladi:
“Ishtirok etuvchi davlatlar nogironlarning taʼlim olish huquqini eʼtirof etadi.
Ishtirok etuvchi davlatlar ushbu huquqni kamsitmasdan, imkoniyatlar tengligi
asosida amalga oshirish maqsadlarida barcha darajalarda inklyuziv taʼlimni va
butun umri davomida o
ʻqitilishlarini taʼminlaydi, bunda quyidagilarga harakat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
307
qiladi:
a) inson salohiyatini, shuningdek, qadr-
qimmat va oʻzini hurmat qilish
hissini toʻla rivojlantirish, inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilishni
kuchaytirish;
b)
nogironlarning shaxsini, isteʼdodini va ijodini, shuningdek, aqliy va
jismoniy qobiliyatlarini toʻla hajmda rivojlantirish;
d) nogironlarga jamiyat hayotida samarali va erkin ishtirok etish
imkoniyatini yaratish”.
Koʻrib turganimizdek, mazkur konvensiyada nogironlarning taʼlim olish
huquqlarini taʼminlashga qaratilgan asosiy qoidalar va yoʻnalishlar nazarda
tutilgan boʻlib, Oʻzbekiston mazkur konvensiyani 2009
-
yilda imzolagan boʻlsa
[7],
Oʻzbekiston Respublikasining 2021
-yil 7-
iyundagi OʻRQ–
695-son qonuni bilan
ratifikatsiya qilgan[8].
Oʻzbekistonda ham 2017
-
yildan boshlab nogironligi boʻlgan shaxslarni
qoʻllab
-
quvvatlashning yangi tizimi joriy etildi. Xususan, Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning tashabbusi bilan sohaga oid alohida
normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Oʻzbekiston
Respublikasi
Prezidentining
2017
-yil
1-dekabrdagi
“Nogironligi boʻlgan shaxslarni davlat tomonidan qoʻllab
-quvvatlash tizimini
tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PF–
5270-son Farmoni
bilan Nogironligi boʻlgan shaxslarni qoʻ
llab-quvvatlash tizimini yanada
takomillashtirish hamda ularning huquq va erkinliklarini himoya qilish
kafolatlarini kuchaytirish boʻyicha kompleks chora
-tadbirlar dasturi qabul qilinib,
unda 50 dan ortiq muhim vazifalar belgilandi[9].
Ushbu chora-tadbirlar doirasida, xususan, maxsus dasturlar ishlab
chiqilishini hisobga olgan holda, taʼlim muassasalariga jismoniy yetib borish
imkoniyatiga ega boʻlmagan nogironligi boʻlgan shaxslar uchun masofaviy taʼlim
imkoniyatlarini yaratish, shuningdek, 2018/2019-
oʻquv yilidan boshlab oliy
taʼlimga qabul qilinayotgan abituriyentlar umumiy sonining ustiga qoʻshimcha
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
308
tarzda ular uchun 2 foizlik kvota ajratish tartibini joriy etish koʻzda tutilgan edi.
Yuqorida tahlil qilingan Salamanka deklaratsiyasi bugungi kunda keng
qoʻllanayotgan va ushbu paragrafda amalga oshirilayotgan tadqiqotimizning
asosiy mavzusi boʻlgan inklyuzivlik tushunchasining paydo boʻlishiga sabab
boʻlgan. Inklyuzivlik tushunchasi ingliz tilidagi “inclusive” soʻzidan olingan
boʻlib, qamrab olish, oʻz ichiga olish kabi maʼnolarni bildiradi. Umuman olganda,
inklyuzivlik atamasi biror narsaning bir qismi sifatida qoʻshilish, ishtirok etish yoki
uning tarkibiga kirishni anglatadi.
G.Hornby va J.Kauffman imkoniyati cheklangan shaxslar uchun
moʻljallangan maxsus taʼlim boshlanishi Yevropada XVIII asr oxiri va XIX asr
boshlariga toʻgʻri kelishini, XIX asrning boshlari va oʻrtalarida Qoʻshma
Shtatlarda koʻr yoki kar va ogʻir intellektual yoki boshqa aqliy nuqsonlari boʻlgan
bolalar uchun maxsus maktablar tashkil etilganligini qayd etishadi. Ularning
fikricha, inlkyuziv taʼlim nuqsonli shaxslar uchun moʻljallangan maxsus taʼlim
hisoblanadi[10]
. Bizning fikrimizcha esa, inklyuziv taʼlimda
gi asosiy jihat bu faqat
nogironligi boʻlgan shaxslar uchun moʻljallangan taʼlim emas, balki imkoniyatlar
nuqtayi nazaridan (jismoniy yoki aqliy) yuzaga kelgan farqlarni (doimiy yoki
vaqtincha) bartaraf etishni va bu farqlarni taʼlim jarayonlariga taʼsir q
ilmasligini
taʼminlaydigan taʼlim tamoyilidir.
Yuqorida keltirilgan nazariy qarashlarni tahlil qilgan holda “inklyuziv
taʼlim” tushunchasiga nisbatan quyidagicha mualliflik taʼrifi ishlab chiqildi:
“Inklyuziv taʼlim –
barcha taʼlim oluvchilarga –
ham sogʻlom, ham nogironligi
boʻlgan taʼlim oluvchilarga
moslashtirilgan, barcha taʼlim oluvchilarning taʼlimga
boʻlgan oʻz huquqlaridan hech qanday toʻsqinliklarsiz foydalanishiga asoslangan
taʼlim tizimidir”.
Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchiligida inklyuziv taʼlim
olish huquqi boʻyicha bir qator normalar belgilanganligini koʻrishimiz mumkin.
2023-yil 30-
aprel kuni oʻtkazilgan Oʻzbekiston Respublikasi referendumida
umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan yangi tahrirdagi Oʻzbekiston
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
309
Respublikasi Konstitutsiyasida inklyuziv taʼlimga boʻlgan huquq ham belgilab
qoʻyildi. Zero, Konstitutsiyaning 50
-
moddasiga koʻra taʼlim tashkilotlarida alohida
taʼlim ehtiyojlariga ega boʻlgan bolalar uchun inklyuziv taʼlim va tarbiya
taʼminlanadi. Shu bi
lan birga, Konstitutsiyaning 57-moddasida davlat nogironligi
boʻlgan shaxslarning taʼlim olishiga koʻmaklashishi belgilandi.
Oʻzbekiston Respublikasining 2020
-yil 23-sentyabrda qabul qilingan yangi
tahrirdagi “Taʼlim toʻgʻrisida”gi OʻRQ–
637-
son Qonunida inklyuziv taʼlimga
taʼrif berildi. Ushbu qonunning 20
-
moddasiga muvofiq inklyuziv taʼlim alohida
taʼlim ehtiyojlari va individu
al imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga olgan
holda barcha taʼlim oluvchilar uchun taʼlim tashkilotlarida taʼlim olishga boʻlgan
teng imkoniyatlarni taʼminlashga qaratilgan taʼlim shakli.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.
Bokiyev J.N.,
O‘zbekistonda raqamlashitirish sharoitida ta’lim olishning
tashkiliy-
huquqiy asoslarini takomillashtirish (oliy ta’lim misolida)/ y.f.f.d,. –
T.,
2024, 15-b.
2.
Декларация о правах умственно отсталых лиц. Принята резолюцией 2856
(XXVI) Генеральной Ассамблеи от 20 декабря 1971 года. URL:
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/retarded.shtml
3.
Декларация о правах инвалидов. Принята резолюцией 3447 (XXX)
Генеральной
Ассамблеи
от
9
декабря
1975
года.
URL:
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/disabled.shtml
4.
Стандартные правила обеспечения равных возможностей для инвалидов.
Приняты резолюцией 48/96 Генеральной Ассамблеи от 20 декабря 1993 года.
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/disabled.shtml
5.
«Саламанкская декларация» и «Рамки действий по образованию лиц с
особыми потребностями». Всемирная конференция по образованию лиц с
особыми потребностями: доступ и качество (Саламанка, Испания, 7–10 июня
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
310
1994
года).
URL:
https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/pdf/salamanka.pdf
6.
Nogironlar huquqlari toʻgʻrisida konvensiya (Nyu
-York, 2006-yil 13-dekabr).
Oʻzbekiston Respublikasi uchun 2021
-yil 28-iyuldan kuchga kirgan. URL:
7. https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-
15&chapter=4&clang=_en
8.
Ўзбекистон Республикасининг 2021 йил 7 июндаги “Ногиронлар
ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияни (Нью
-
Йорк, 2006 йил 13 декабрь)
ратификация қилиш ҳақида”ги ЎРҚ
-695-
сон Қонуни. Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 08.06.2021 й., 03/21/695/0536
-
сон.
9.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 1 декабрдаги
“Ногиронлиги бўлган шахсларни давлат томонидан қўллаб
-
қувватлаш
тизимини тубдан такомиллаштириш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги ПФ
-
5270-
сон Фармони. Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.11.2021
й.,
06/21/26/1111-
сон.
10. Hornby, G.; Kauffman, J.M. Inclusive Education, Intellectual Disabilities and
the
Demise
of
Full
Inclusion.
J.
Intell.
2024,
12,
20.
https://doi.org/10.3390/jintelligence12020020
