Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
255
OʻQITUVCHILARDA KASBIY STRESS VA
KASBIY
SOʻNISH
HOLATLARINI BARTARAF ETISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
VAZIFALARI
G'opurova Gulshoda Durdiboy qizi
Xorazm viloyati Hazorasp tumani 27-sonli maktab psixologi
Annotatsiya:
Kasbiy stress - bu kasbiy faoliyat bilan bog'liq bo'lgan hissiy-
salbiy va ekstremal omillarning uzoq muddatli intensiv ta'siri natijasida xodimda
yuzaga keladigan stress holati. Kasbiy stress ish samaradorligining pasayishi,
ichki noqulaylikning kuchayishi, pedagogik faoliyat bilan bog'liq ijtimoiy
motivlarning yo'qolishi, o'z-o'zidan va faoliyatdan norozilik, psixosomatik
kasalliklar va depressiv holatlarda namoyon bo'ladi.
Kalit so'zlar:
Kasbiy stress, pedagog, stressor,psixokorreksiya, pedagogik
amaliyot, pedagogik jamoa,psixik jarayonlar, ruhiyat, agressiya,
kuyish,soʻnish
KIRISH
Pedagogika kasbi o'z-o'zini nazorat qilish va boshqarishni talab qiladigan
stressogen omillarga moyil bo'lgan kasblardan biridir. Pedagogik faoliyatga
qo'yiladigan talablarning doimiy o'zgarishi, yangi ma'lumotlarning kirib kelishi va
uni o'zlashtirish uchun vaqtning etishmasligi, pedagogik faoliyatdagi hissiy va
ijtimoiy stress, kasbiy faoliyat shartlarini murakkablashtiradi va o'qituvchilarda
stressni kuchaytiradi. Shularni hisobga olgan holda biz o‘z oldimizga
o‘qituvchilarda kasbiy stressning ko‘rinishlarini aniqlashni maqsad qilib
qo‘ydik.Biz o‘z tadqiqotimizda pedagoglarda kasbiy zo‘riqishning shakllanishiga
ta’sir etuvchi psixologik omillarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini ishlab
chiqishni tadqiqot maqsadi qilib oldik. Tadqiqot maqsadiga muvofiq, uni empirik
tekshirish uchun quyidagi algoritm asosida ilmiy tadqiqot tashkil etildi:
1)
respondentlarning kasbiy stressga moyillik darajasi tekshirildi;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
256
2)
respondentlarning ruhiy va hissiy farovonligi, jamiyatdagi ijtimoiy-
psixologik muhit, o'qituvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasi bo'yicha
ko'rsatkichlar aniqlandi;
3)
professional stress va respondentlarning ruhiy, emotsional
charchashi, jamoadagi ijtimoiypsixologik muhit, o'qituvchilarning kasbiy
tayyorgarlik darajasi o'rtasidagi bog'liqlik ko'rsatkichlari hisoblab chiqilgan
(K.Pirsonning r-chiziqli korrelyatsiya koeffitsientini hisoblash usuli); 4)
Pedagoglarda kasbiy stressning psixologik mexanizmlari tahlil qilindi.
Tadqiqotimizda biz determinizm, strukturalizm tamoyillariga yondashish
orqali ishimizni tashkil qildik. Ma’lumki, determinizm (lot.determinare
-
determination, talab) tamoyili moddiy va ma’naviy olam hodisalarining ob’ektiv
huquqiy jihatdan o’zaro bog’liqligini va o’zaro bog’liqligini nazarda tutadi. Ushbu
tamoyilga asoslanib, sabab-oqibat g'oyasi turli hodisalar o'rtasidagi shunday
bog'liqlikdirki, bunday munosabat holatida tegishli shartlar mavjud bo'lganda bir
hodisa doimiy ravishda boshqa hodisani keltirib chiqaradi, degan fikr. Bizning
dissertatsiyamizdagi determinizm tamoyilini amalga oshirish kasbiy stressning
o'ziga xos mexanizmiga asoslanadi va uning ma'lum bir shaklda namoyon bo'lishi
har doim ijtimoiy, kognitiv va affektiv omillarning ma'lum darajadagi ta'siri
natijasidir, deb faraz qilamiz.
Ilmiy tadqiqotning metodologik printsipi sifatida tizimlashtirish printsipi
o'rganilayotgan ob'ektlarni tizim sifatida o'rganishni talab qiladi, bu hodisalarning
xususiyatlarini ularni tashkil etuvchi elementlarning o'zaro ta'siri xususiyatlari
bilan izohlaydi. Bu tamoyil ilmiy tadqiqot predmetini tizim sifatida tashkil etuvchi
elementlarni va ular orasidagi tizimli funksional munosabatlarni farqlash, tizim
darajalari va tizimni tashkil etuvchi omillarni asoslash uchun tahlil qilishni talab
qiladi. Tizimlashtirish printsipi o'qituvchilar tomonidan kasbiy stressning
namoyon bo'lish mexanizmini tizimli uyg'unlik nuqtai nazaridan tushunish orqali
amalga oshirilishi ko'zda tutilgan. Bundan tashqari, bizning tadqiqotimiz doirasida
o'tkazilgan eksperimental sinovlar natijalari kasbiy stressning namoyon
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
257
bo'lishining uyg'un holatini aniq ko'rsatib turibdi.
Mamlakatimizda
ham
mehnatkashlar,
ayniqsa,
kelajak
avlod
tarbiyachilarining psixologik-
ijtimoiy salomatligi masalasiga katta e’tibor
qaratilmoqda. Xususan, ijtimoiy sog‘lom muhitni shakllantirish, yoshlar
tarbiyasining samarali mexanizmlarini joriy etish,
shaxsning ma’naviy kamolotini
psixologik qo‘llab
-quvvatlash, mutaxassislarning psixologik bilim va
ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan qator me’yoriy
-
me’yoriy hujjatlar
buning yorqin dalilidir. bu. Shunday ekan, “o‘qituvchilik” kasbining o‘zi shaxs
zimmasiga bir qancha mas’uliyat va vazifalarni yuklaydi. Bu holat
o‘qituvchilarning psixologik
-
ijtimoiy salomatligini ta’minlash, pedagogik
jamoada ijtimoiy psixologik muhitni yaxshilash, o‘qituvchilarning kasbiy stressga
konstruktiv munosabatini yaxshilash, turli psixologik mexanizmlar asosida
ularning stressga chidamliligini oshirishni taqozo etadi.
Yuqoridagi mulohazalardan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak, pedagoglarda
stress va uning psixologik jihatlarini o‘rganish eng dolzarb masalalardan biridir.
Kasbiy stress - bu kasbiy faoliyat bilan bog'liq bo'lgan hissiy-salbiy va
ekstremal omillarning uzoq muddatli intensiv ta'siri natijasida xodimda yuzaga
keladigan stress holati. Kasbiy stress ish samaradorligining pasayishi, ichki
noqulaylikning kuchayishi, pedagogik faoliyat bilan bog'liq ijtimoiy motivlarning
yo'qolishi, o'z-o'zidan va faoliyatdan norozilik, psixosomatik kasalliklar va
depressiv holatlarda namoyon bo'ladi. Bugungi kunda pedagoglar faoliyati
psixogen, intellektual, hissiy tarangliklarga boy. Chunki, kundalik hisobotlar,
murabbiylik faoliyati bilan bog‘liq masalalar, pedagogik jamoadagi rahbar
-xodim
munosabatlaridagi muammolar pedagoglarning pedagogik ijod bilan
shug‘ullanishiga vaqt qoldirmaydi, bu ham ruhiy, ham jismoniy charchoq,
zo‘riqis
hlarga olib keladi.
Pedagogik faoliyatda namoyon bo'ladigan kasbiy stress omillarini shartli
ravishda quyidagi guruhlarga bo'lish mumkin: mehnat faoliyati bilan bog'liq
omillar: ortiqcha ish yuki, yomon mehnat sharoitlari, vaqt etishmasligi;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
258
pedagogning pedagogik jamoadagi o‘rni bilan bog‘liq stress omillari: kasbiy
mas’uliyatni bajara olmaslik, jamoada e’tirof etmaslik, barcha mas’uliyatni o‘z
zimmasiga olish, ish yukini adolatsiz taqsimlash natijasida yuzaga keladigan
noaniqlik, jamoa oldida
gi mas’uliyatning o‘ta pastligi, ishtirokining pastligi.
jamiyat hayotida; pedagogik jamoada shaxslararo munosabatlar bilan bog'liq
omillar: rahbar, hamkasblar, o'quvchilar, ota-onalar bilan buzg'unchi
munosabatlar, muloqot muammolari; Pedagogik martaba bilan bog'liq omillar:
kasbiy "muvaffaqiyatsizlik", pensiyaga chiqish qo'rquvi, kasbiy bilimning
etishmasligi; kasbiy faoliyatdan tashqari omillar: oilaviy muammolar, surunkali
kasalliklar va boshqalar
Pedagogik xodimlarning salomatligi va ularning pedagogik faoliyatining
samaradorligi ko'plab kasbiy sohalarda bo'lgani kabi, mehnat sharoitlari,
jamoadagi muhit kasbiy funktsional majburiyatlarga bog'liq. Biroq, ko'plab
tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, so'nggi o'n yillikda pedagogik faoliyat bilan bog'liq
stress omillari soni ortib bormoqda. Bugungi kunda o'qituvchilarning ishi
psixogen, intellektual, hissiy tarangliklarga to'la. Darhaqiqat, kundalik hisobotlar,
murabbiylik faoliyati bilan bog‘liq masalalar,
jamoat ishlariga jalb etish,
pedagogik
jamoadagi
rahbar-xodim
munosabatlaridagi
muammolar
pedagoglarning pedagogik ijod bilan shug‘ullanishiga vaqt qoldirmaydi, ularning
ham ruhiy, ham jismoniy charchashiga sabab bo‘ladi. Britaniyalik olimlar stressga
moyillik va kasbiy faoliyat o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganganlarida, ular eng
stressogen omillarga moyil bo'lgan 22 ta kasbni sanab o'tdilar.
O'qituvchilarning kasbiy stressini engish va stressga chidamliligini oshirish
uchun biz o'qituvchilarning eksperimental guruhida quyidagi xususiyatlarni ishlab
chiqdik: adekvat o'zini-o'zi baholash, ularning imkoniyatlarini to'g'ri baholash,
analitik fikrlash, psixo-ijtimoiy salomatlikka refleksiv munosabat, shaxslararo
munosabatlarda bag'rikenglik. munosabatlar, oqilona kun tartibiga rioya qilish,
hissiy aql, ijtimoiy aql, muvofiqlikka intilish hissi, vaziyatni adekvat baholash,
ijtimoiy idrok, his-tuyg'ularni o'z-o'zini boshqarish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
259
Yuqoridagi ma'lumotlarga asoslanib, quyidagi xulosalar chiqarish mumkin:
1.
Pedagogik faoliyat hamisha stressogen omillar bilan o‘ralgan, chunki
u ham intellektual, ham ijtimoiy, ham jismoniy faollikni talab qiluvchi “har
tomonlama faol” kasb hisoblanadi. Pedagoglarning kasbiy stressga moyillik
darajasi ish tajribasiga bog'liq eka
nligi aniqlandi. Unga ko‘ra, kasbiy stress
darajasi yuqori bo‘lganlar 15 yilgacha va 15 yildan ortiq ish stajiga ega
o‘qituvchilar, kasbiy stress darajasi past bo‘lganlar esa 5 va 10 yillik ish stajiga
ega o‘qituvchilar bo‘lgan.
2.
Shaxsda stressga chidamlilikni shakllantirishda sanogenik tafakkur,
gestalt terapiya, relaksatsiya, kognitiv terapiyadan foydalanish samaralidir.
3.
Psixokorreksiya dasturidan foydalanilgandan so‘ng o‘qituvchilarda
kasbiy stress darajasi pasayganligi, ularning o‘zini o‘zi qadrlashi, stressli
vaziyatlarni adekvat baholashi, o‘z his
-
tuyg‘ularini refleksli boshqarish qobiliyati,
konfliktlarda konstruktiv munosabatlarga intilish tendentsiyasi pasayganligi
aniqlandi. vaziyatlar.Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqqan holda, kasbiy stressni
oldini olish maqsadida o‘qituvchilarimiz kun davomida quyidagi tavsiyalarga
amal qilishlari kerak: kun tartibiga rioya qilish va axborot oqimini nazorat
qilish;
➢
kuniga bir marta dam olish mashqlaridan foydalaning;
➢
Bir kunlik aqliy mehnatdan so'ng, jismoniy mashqlar bilan tanadagi
charchoqdan xalos bo'ling;
➢
Ular oilaning dam olish va felitsitologik funktsiyalaridan
foydalanishlari va kun oxirida kulgi terapiyasini olishlari kerak.
XULOSA
Inson qaysi sohada ishlamasin, u kasbiy faoliyat bilan bog'liq stressogen
omillarga duchor bo'ladi. Pedagogika kasbi “inson
-
inson” tizimidagi faoliyat
sohasi bo‘lgani uchun kasbiy stress omillariga boy. Bu shuni ko'rsatadiki, stress
turli xil ruhiy kasalliklarni keltirib chiqaradi, natijada xodimlarning mehnat
qobiliyati pasayadi va ish samaradorligi pasayadi. Stressni boshqarish xalqaro
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son Iyun 2025
260
assotsiatsiyasi mutaxassislari ishdagi salbiy ruhiy stress, kasbiy charchoq,
surunkali charchoq, xodimlardagi emotsional va irodaviy jarayonlarning
buzilishi kasbiy stressning asosiy sabablari ekanligini ta'kidlaydilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI
:
1.
Bagnetova E.A Obraz jizni i prfessionalnve faktori riska zdorove
pedagoga.RIO Sur GPU, 2017. - 6 p.
2.
Barabanshchikova V.V. Professionalnye deformatsii v professiyax
innovatsionnoy sfery / avtor. Dis dock. Psixol n., M., 2016.- 36 p.
3.
Bodrov V. A. Psychological stress: development of learning and
modern problems. M .: Izd-
vo «Institute of Psychology RAN». 1995.
- 136 p.
4.
Leonova, A.B. Psychoprophylaxis of stress / A.B. Leonova, A.S.
Kuznetsova. - M .: MGU, 2003. - 394 p.
5.
Lomov B.F. On the system approach to psychology // Questions of
psychology.-
Moscow, 1975. −№2 − S.31
-45
6.
Methodological and theoretical problems of psychology. M.,
«Nauka», 1969.
- 37
