Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
193
TEJAMKOR SUV TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti;
Muradaliyev Rustambek Ramazon o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Suv - hayot manbai. Uning qiymati dunyo globallashuvi
jarayonida yanada yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Zero, suv tiriklik evolyusiyasiga
ham, atrof muhit, iqlim o‘zgarishlariga ham million yillardan buyon beqiyos ta’sir
ko‘rsatib keladi. Shunday ekan, insoniyat uni ko‘z qorachig‘idek asrashi shart.
BMT Bosh Assambleyasining 1993 yil 22 fevraldagi qarori bilan 22 mart -
Butunjahon suv resurslari kuni deb e’lon qilingan. Darhaqiqat, keskin iqlim
o‘zgarishlari bugun insoniyatni jiddiy xovatirga solmoqda. Shu ma’noda, bugungi
kunda dunyoda ro‘y berayotgan ekologik holatni keng jamoatchilikka yetkazish
har qachongidan ham muhim hisoblanadi. Maqolada shu mavzuga oid zarur
manbalar o‘rin olgan.
Kalit so‘zlar: Butunjahon suv resurslari kuni, globallashuv jarayoni, iqlim
o‘zgarishlari. ekologik holat, suv tanqisligi,innovatsion texnologiyayalar,
tomchilatib sug‘orish, suv tejaydigan texnologiyalar, kanalizatsiya, ariqlarni
betonlashtirish.
Abstract: Water is the source of life. Its value is becoming more evident in
the process of world globalization. After all, water has been exerting an
incomparable influence on the evolution of life, environment, and climate changes
for millions of years. Therefore, humanity must protect it like the apple of an eye.
By the decision of the UN General Assembly on February 22, 1993, March 22 was
declared as World Water Resources Day. In fact, drastic climate changes are
seriously worrying humanity today. In this sense, it is more important than ever to
communicate the current environmental situation in the world to the general
public. The article contains the necessary resources on this topic.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
194
Key words: World Water Day, globalization process, climate change.
environmental condition, water shortage, innovative technologies, drip irrigation,
water-saving technologies, sewerage, concreting of ditches.
Аннотация: Вода – источник жизни. Ее ценность становится все
более очевидной в процессе мировой глобализации. Ведь вода на протяжении
миллионов лет оказывает ни с чем не сравнимое влияние на эволюцию жизни,
окружающую среду и изменение климата. Поэтому человечество должно
беречь его как зеницу ока. Решением Генеральной Ассамблеи ООН от 22
февраля 1993 года 22 марта было объявлено Всемирным днем водных
ресурсов. На самом деле, резкие изменения климата сегодня серьезно
беспокоят человечество. В этом смысле как никогда важно доводить до
сведения широкой общественности текущую экологическую ситуацию в
мире. Статья содержит необходимые ресурсы по этой теме.
Ключевые слова: Всемирный день воды, процесс глобализации,
изменение климата. состояние окружающей среды, дефицит воды,
инновационные технологии, капельное орошение, водосберегающие
технологии, канализация, бетонирование канав.
Markaziy Osiyoda suv azaldan aziz ne’mat va hayot manbai, mintaqada
istiqomat qiluvchi barcha xalqlar uchun rivojlanish va farovonlik asosi bo‘lib
kelgan. Shu bois asosiy suv manbalarimiz hisoblangan Amudaryo va Sirdaryo suv
resurslarini boshqarish tizimini takomillashtirish, yurtimiz aholisining toza
ichimlik suv ta’minoti bilan bog‘liq masalaga oqilona yondoshuvi hozirgi davrning
asosiy talablaridan bo‘lib turibdi. Bugun foydalanilayotgan suvlar umumiy
miqdori o‘tgan asrning 80-yillariga nisbatan yiliga 64 milliard metr kubdan
o‘rtacha 51 milliard metr kubgacha kamaydi. Suv manbalaridan bir gektar
sug‘oriladigan maydonga 90-yillarda 18 ming metr kub ishlatilgan bo‘lsa, hozirda
bu ko‘rsatgich 10,5 ming metr kubni tashkil qilmoqda. Tan olish joizki, hozir jahon
mamlakatlarini birdek o‘ylantirayotgan, ta’bir joiz bo‘lsa, jiddiy tashvishga
solayotgan global muammolardan biri suv tanqisligi masalasi bo‘lib turibdi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
195
To‘g‘ri, mazkur muammo o‘tgan asrlarda ham insoniyatni o‘ylantirgan, ammo
bizning davrimizga kelib, masala yanada keskinlashdi. Bunday olib qaraganda, bir
tomonda iqlim o‘zgarishlarining oqibatlari va global isish xavfi ham insoniyatni
chuqur tashvishga solayotgani sir emas. Ochig‘ini aytganda, mavjud suv zaxiralari
kamayib, borgan sayin taqchillik ortib bormoqda. Bu holat esa o‘z vaqtida
barchaning oldiga jiddiy choralar ko‘rish vazifasini qo‘ymoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assasbleyasining 78-sessiyasida so‘zlagan nutqida jumladan shunday deydi:
“Keyingi 30 yilda mintaqamizda havo harorati bir yarim gradusga ko‘tarildi. Bu -
dunyodagi o‘rtacha isishdan ikki kara ko‘pdir. Oqibatda muzliklar umumiy
maydonining qariyb uchdan bir qismi yo‘qolib ketdi. Ushbu tendensiya saqlanib
qolsa, yaqin yigirma yilda mintaqamizdagi ikkita yirik daryo Amudaryo va
Sirdaryo oqimi 15 foizga qisqarishi mumkin. Jon boshiga suv bilan ta’minlash
darajasi 25 foizga, qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligi esa 40 foizga kamayishi
kutilmoqda. Agar o‘z vaqtida ta’sirchan choralarni ko‘rmasak, ushbu muammolar
oqibatlari mintaqamizdagi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka jiddiy putur yetkazadi.
Bu vaziyatdan kelib chiqqan holda, biz Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
kotibining Suv resurslari bo‘yicha maxsus vakili lavozimi ta’sis etilishini qo‘llab-
quvvatlaymiz. Markaziy Osiyo suvni tejaydigan texnologiyalar platformasini
yaratish jarayonida “Birlashgan Millatlar Tashkiloti - suv resurslari” mexanizmini
ishga solib, eng ilg‘or texnologiyalarni jalb etish va tatbiq qilish tarafdorimiz”.
Iqtisodi asosan qishloq xo‘jaligiga moslashgan Markaziy Osiyo mamlakatlarida
suv tanqisligi allaqachon sezila boshlagan. Buning oqibatida cho‘llanish,
sho‘rlanish va tuz shamollari kabi hodisalar ko‘paymoqda. Kelajakda iqlimning
tobora isib borishi va cho‘l hududlarining kengayishi oziq-ovqat mahsulotlari
yetishtirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi borasida xulosalar ham yo‘q emas.
Ma’lumotlarga ko‘ra, so‘ngi yillarda mintaqa davlatlari, xususan O‘zbekistonda
suv kam bo‘lgan yillar har 6-8 yillarda suv taqchilligi kuzatilgan bo‘lsa, oxirgi
vaqtlarda bu holat har 3-4 yilga to‘g‘ri kelayapti. Ekspertlarning suv resurslari
tejamkorlik bilan boshqarilmasa, 2050 yillarga borib, O‘zbekiston uchun ham suv
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
196
taqchilligi yuzaga kelishi mumkin, degan taxminlari bor. Buning ta’siri esa o‘z
vaqtida barcha sohalarda sezilishi turgan gap. Bundan ayniqsa, mamlakatimiz
qishloq xo‘jaligi jiddiy zarar ko‘radi. Boisi, yurtimizda suv eng ko‘p talab
qilinadigan soha agrar tarmoq bo‘lib, iqtisodiyot tarmoqlarida ishlatiladigan
suvning 90 foizi aynan shu soha ulushiga to‘g‘ri keladi. Olingan ma’lumotlarga
ko‘ra, mamlakatimizda jami 4,3 million gektar sug‘oriladigan yer maydoni bo‘lib,
uning 44,7 foizi har xil darajada, jumladan, 31 foizi kuchsiz, 11,9 foizi o‘rtacha,
1,9 foizi esa kuchli sho‘rlangan. Bundan tashqari, keyingi paytda sug‘oriladigan
yerlarning nazoratsiz sug‘orilishi tufayli 38 ming gektar maydon ekinlari
yetishtirishga yaroqli joylar ro‘yxatidan chiqarilgan. “O‘zbekiston-2030”
strategisida suvdan foydalanish samaradorligini 25 foizga oshirish, qishloq
xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda suv tejaydigan texnologiyalar bilan qamrab olingan
yerlarning umumiy maydonini 2 million gektargacha, jumladan tomchilatib
sug‘orish texnologiyasini 600 ming gektargacha yetkazish belgilangan. Bu
boradagi aniq vazifalar Davlat dasturida ham ko‘zda tutilgan. Mavjud suv
resurslaridan tejat-tergab foydalanish dolzarblashib borayapti. Yurtimizda so‘ngi
yillarda 472 ming gektar yer tomchilatib va 48 ming gektari yomg‘irlatib
sug‘orishga o‘tkazilgani, 97 ming gektarda esa boshqa suv tejovchi texnologiyalari
joriy qilinganining ham boisi ham shunda. Davlatimiz rahbari shu yilning 4 yanvar
kuni qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan foydalnish samaradorligini oshirishga
qaratilgan takliflar taqdimoti bilan tanishar ekan, bu boradagi ko‘lamni yanada
kengaytirish zarurligini ta’kidladi. Ushbu yo‘nalishda yangi loyihalar, qo‘shimcha
imtiyozlar belgilangan. Suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy qilishdagi mavjud
kamchiliklarni bartaraf etish, suv tanqisligining salbiy ta’sirini yumshatish,
shuningdek, qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda suv resurslaridan yanada
samarali foydalanish maqsadida aniq chora- tadbirlar amaliyotga yo‘naltirilmoqda.
Chunonchi, 2019 yildan mamlakatimizda suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy
etishni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yangi tizim – subsidiya
ajratish mexanizmi yo‘lga qo‘yildi. 2022 yildan boshlab esa ushbu tizim
raqamlashtirildi. Ta’kidlash joizki, bugun barcha jabhada bo‘lgani kabi suv
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
197
xo‘jaligi sohasiga ham raqamli texnologiyalarni joriy qilishga jiddiy e’tibor
qaratilmoqda. Shu maqsadda 5479 ta “aqlli suv” nasos stansiyasiga 1446 ta onlayn
nazorat qurilmasi, shuningdek, meliortiv kuzatuv quduqlariga minerallashganlik
darajasini onlayn nazorat qiluvchi 5055 ta “Dayver” uskunasi o‘rnatildi. Amalga
oshirilgan chora-tadbirlar natijasida 3 milliard. kub metr suv iqtisod qilinib,
qo‘shimcha 400 ming gektar maydonda suv ta’minoti yaxshilandi. Suvni
boshqarish jarayoni avtomatlashtirish orqali yo‘qotishlar 10 foizgacha
kamaytirildi. Shuni alohida e’tirof etish kerakki, O‘zbekiston suv tejovchi
texnologiyalarni joriy qilish bo‘yicha Markaziy Osiyoda birinchi, MDH davlatlari
orasida ikkinchi, Osiyoda to‘rtinchi va dunyoda 13-o‘rinda ekani, albatta
quvonarli. Buni tizim faoliyatini yanada isloh qilishga qaratilgan chora-
tadbirlarning samarali ijrosi deyish mumkin. Natijalar. Tan olish joizki, yer
yuzidagi demografik o‘sish va iqlim o‘zgarishlari suv resurslaridan oqilona
foydalanishni global miqyosda muhokama qilishni, izchil choralar ko‘rishni taqozo
qilmoqda. Markaziy Osiyo mintaqasi tarixdan o‘zining mineral va vitaminlarga
to‘yingan mazali qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan dunyoga dong taratgan. Lekin
kiyingi yillarda mintaqa davlatlarida, asosan, mintaqaning qoq markazida
joylashgan O‘zbekiston Respublikasida ham suv bilan bog‘liq muammolar
o‘tkirlasha boshladi. Muhokama jarayonida shunday murakkab holatda ham
suvdan samarasiz foydalanayotganimiz, jami suv resursining 90 foizi qishloq
xo‘jaligida sarflanayotgani alohida ta’kidlandi. Berilgan ma’lumotlarga ko‘ra,
yurtimizda bir gektar paxta maydonini sug‘orish uchun yiliga 10-11 ming kub metr
suv sarflangani holda, iqlimi va yeri biznikiga o‘xshash mamlakatlarda bundan 2-
3 baravar kam suv ishlatilayotgani misol tariqasida keltirib o‘tildi. Shuningdek, suv
xo‘jaligiga har yili o‘rtacha davlat budjetidan 1 milliard dollar mablag‘
yo‘naltirilayotgani ta’kidlandi. E’tiborlisi, soha davlat budjetidan mablag‘ olish
bo‘yicha ta’lim, sog‘liqni saqlash va qishloq xo‘jaligidan keyin 4-o‘rinda turishi
aytib o‘tildi. Ammo tizimda hisob-kitob to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmagani, suv
resurslarini boshqarishda eskicha yondoshuvlar saqlanib qolgani uchun samara
kam ekanligiga e’tibor qaratildi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
198
Xulosa.
Shu o‘rinda aytish mumkinki, dunyoda, xususan mintaqamizda
suv muammosi tobora keskinlashb borayotgan hozirgi bir sharoitda o‘ylanmay
tashlangan har bir qadam juda qimmatga tushishi mumkinligi ko‘rinib turgan
haqiqatdir. Buni hisobga olmaslik, vaziyatga xolisona baho bermaslik millionlab
odamlarning taqdiriga bepisand qarash demakdir. Zero, suv - tiriklik ramzi, bebaho
ne’mat va benazir tuhfa hisoblanadi. Suvning obihayotligi, uni isrof qilmaslik
haqida ota- bobolarimizdan bizgacha ko‘plab o‘gitlar yetib kelgan. O‘ylab ko‘rilsa,
ajdodlarimiz davrida suv muammosi hozirgidek global darajada muhokama
qilinmagan bo‘lsa ham ularning fikrlari hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Obihayotni asrab-avaylash - umumbashariy masala. Xalq so‘zi gazetasi,
2024y, 21 mart, №59, 3-bet
2. O‘zbekiston ovozi gazetasi, 2023y, 20 sentabr, №37, 2-bet
3. Yer - bebaho boylik. Yangi O‘zbekiston gazetasi, 2021y, 1 dekabr, №242,
b.5.
4. Suv tejamkorligi: avval 900 litr sarflangan, endi 100 litrga tushdi. Yangi
O‘zbekiston gazetasi, 2024 y, 6 yanvar №4, 2-bet
5. Muhim o‘zgarishlar va yangilanishlar aholi hayotida aks etmoqda. Xalq
so‘zi gazetasi, 2024 y, 16 mart, №56, 3-bet
6. Suv tanqisligi: Muammo va yechimlar. Xalq so‘zi gazetasi, 2023y, 15
sentabr, №193, 3-bet
7.
Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Types of corn grown in
Uzbekistan and their peculiarities.
Texas Journal of Agriculture and Biological
Sciences
,
3
, 59-63.
8. Xayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Cauliflower growing
technology.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
6
, 8-10.
9. Khayitovna, P. M., & Faxriddinovich, M. S. (2022). Peculiarities of growing
cauliflower.
Science and innovation
,
1
(D3), 144-146.
10.Faxriddinovich,
M.
S.
(2023).
ZIRK
(BERBERIS)
TURKUMI.
O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR VA ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(16), 690-694.
