Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
120
O`SMIRLIK YOSHIDAGI OʻQUVCHILAR BILAN
ISHLASH,ULARNING RUHIYATINI OʻRGANISH.
Xidirov Dodomaxmud Xasanzoda
Fargʻona viloyati Soʻx tumani MMTB ga qarashli 22-maktab amaliyotchi
psixologi
Annotatsiya:O`smirlarning yangi ijtimoiy jihatdan tashkil topgan va rang-
baranglantirilgan faoliyatni uning psixologik hamda shaxsning tarkib topishiga
asos, sharoit va vosita xizmat qiladi. Shunday qilib, o`smirlarga ta’lim-tarbiya
berishning yangi to`g`ri usullari hamda vositalarni topishi uchun o`smirlik
yoshining o`ziga xos hususiyatlarini jismoniy va psixologik taraqqiyotini yaxshi
bilishimiz kerak.
Kalit so‘zlar: O`smirlik davri, fiziologik xususiyatlari,bilish jarayonlar,
bolalarning psixik rivojlanishi, ta’lim va tarbiya.
KIRISH
O'smirlar boshqaruvni O'smirlarda tez jahli chiqishining ikki sababi
bor.Birinchidan, ota-onasidan mustaqil bo'lmoqchi.Ikkinchidan-kattalardek
yashay olishga ikkilanadi.Ulardagi jismoniy va ruhiy o'zgarishlar odamlar orasida
o'zlarini noqulay sezishlariga sabab bo'ladi.O'smirlar bu yoshda har taraflama eng
zo'r bo'lishga harakat qilishadi.Eng chiroyli ,eng aqlli bo'lishni xohlashadi.Ular hali
dunyoda nuqsonsiz odam bo'lmasligini,shunga qaramay bir-biri bilan
do'stlashib,kelishib yashashni tushuna olishmaydi.
O'smirlarda ota-onasini xavotirga soladigan yana bir narsa ular(ayniqsa
qizlar)qo'shiqchi va kinoaktyor va bolgerlarning fanatiga aylanadi.Agar ota-onalar
o'z yoshliklarini eslasalar o'zlarida ham shunday holat bo'lganligini ko'radilar.
Uch-besh yosh oralig'idagi o'g'il-qizlar kattalarga taqlid qilib o'yinlarida
oilaviy hayotni aks ettiradilar.O'g'il bola-adasi,qiz bola-oyisi,kichkina uka-
singillarini esa ularni farzandlari qilib olishadi.Olti yoshdan o'n bir yoshgacha
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
121
bo'lgan bolalar esa qarama-qarshi jinsga nisbatdan dushmanlik ko'zi bilan
qarashadi.
O'smir sekin-asta jinsiy balog'atga yetishi bilan uzini va o'zga jinsni o'rganib
boradi.Tanasidagi bo'layotgan o'zgarishlardan o'zini noqulay sezadi.
O'smirlik yoshidagi muammolardan yana biri o'smirlar orasidagi
jiyonat.Ma'lumotlarga ko'ra o'smirlar orasida jinoyat o'n besh yoshdan o'n yetti
yoshgacha bo'lganda sodir etilar ekan.Ular ko'pincha o'g'irlik,bezorilik
jinoyatlarini sodir etishadi.Bunday bolalar odatda oilada ota-onasi bilan
kelisholmaganidan ,balki ota-onasi farzandini tushunmaganidan,hatto uydan
qochib ketishgacha boradi.
Oiladan
keyin
bola
tarbiyasida
asosiy
rol
o'ynovchi
maskan
maktabdir.Aynan o'sha yerda o'quvchi shxs sifatida shakllanadi.Voyaga yetmagan
jinoyatchilar orasida maktabdan yomon tavsiyanoma olgan bolalar juda ko'p.
Bu yoshdagi o'g'il bolalar o'zlariga va atrofdagilarga endi yosh bola
emas,yiggitliklarini isbotlamoqchi boladilar.Bu qat'iy maqsad uni hayotda
nimagadir erishishga,kuchli,qo'rqmas bo'lishga o'rgatadi.O'smirlarning ota-onalari
uchun maslahatlar:
Farzandlaringiz bilan haftasiga qancha vaqt o'tkazasiz? Sotsiologik
so'rovlarga ko'ra, ko'pchilik kattalar haftasiga o'rtacha 1,5 soatdan ko'p bo'lmagan
vaqtlarini bolalarga bag'ishlaydilar! Va qanday qilib biz samimiy suhbatlarda, teatr
va tabiatga sayohatlar, kitoblarni o'qish va boshqa umumiy tadbirlarni siqib
chiqarishimiz mumkin? Bu oilasi uchun pul topish uchun kun bo'yi ishda
o'tkazishga majbur bo'lgan aksariyat ota-onalarning muammosi. Ba'zi tarbiya
muammolarini o'z zimmasiga oladigan bobo va buvilar bo'lsa yaxshi.
O`smirlik yoshining mazmuniy xarakteritsikasi vaqt o`tishi bilan o`zgarib
boradi, chunki inson xayotining xususan ijtimoiy sharoitlari o`zgaradi. Psixologiya
taraqqiyotining biologik omillariga o`smirlar ongiga og`ir, ba’zan kuchi
yetmaydigan bo`lib tushadigan, ularni jiddiy psixik inqirozga va hayajonga
soladigan, masalan: o`smirlar uchun xarakterli bo`lgan norozilik, qo`pollik,
qaysarlik, o`z-o`zini analiz qilishga moyillik sub’ektiv olamga va shunga o`xshash
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
122
hislatlarni keltiradigan jinsiy etilishga nihoyatda katta ahamiyat beradilar. Jinsiy
yetilish munosabati bilan paydo bo`ladigan yangi sezgilar fikrlar, maylliklar,
kechinmalar go’yo o’smirlar ongida hukmron bo`ladi. Ularning xulqi atvorini
belgilaydi. Mana shu tariqa oqibat natijada o`smirlarning psixologik qiyofalari
asosan yolg`iz sof biologik omil deb qaraladi.
Psixologlarning fikricha yosh psixologik xususiyatlari faqatgina yolg`iz
biologik jihatidan etilishi va taraqqiyot etilishining natijasi bo`lmay balki bolaning
ijtimoiy hayot sharoitlari va faoliyatlarining o`zgarishi hamda bu jihatdan yangi
ijtimoiy omillarning paydo bo`lishi natijasida o`smirning taraqqiyotiga va unga
beriladigan maktabdagi ta’lim va tarbiya berishni aniq tashkil qilish o`smirlarning
konkret hayot sharoitlari va faoliyatning mahsuli deb qarab bo`lmaydi. Bu davrda
yurak qon tomirlari sitsemasining taraqqiyotida mos kelmaslik hodisasi
kuchlaniladi. Bu paytda yurak xajmi jihatidan ancha kattalashadi, ancha kuchli
ishlay boshlaydi. Ko`pincha qon aylanishining vaqtincha buzilishida qok
bosimining yoshga bog`liq xolda ko`tarilishiga, yurak faoliyatining zo`r
berilishiga olib keladi. Natijada o`smirlarda uchraydigan bosh aylanishi, yurak
urishi, bosh og`rig`i paydo bo`ladi.
O`smirlarning yoshi ham jismoniy psixik xususiyatga egadir, organizm
Pavlov ta’limotiga ko`ra, bir butun sitsemadan iborat bo`lib, bunda barcha
to`qimalar va organlar fiziologik jarayonlar uzviy ravishda bir-biri bilan
bog`langan bo`ladi. Lekin bir butunlikda nerv sitemasi va uning bilan bog`langan
yuqori qismi I.P.Pavlov so`zi bilan aytganda organizmda sodir bo`ladigan barcha
hodisalarni boshqarib turuvchi bosh miya po`tsi asosiy yetakchi rolni o`ynaydi.
O`smirlik yoshida nerv sitsemasining yuqori qismi sifat jihatidan o`sa boshlaydi
va miya ichki tuzilishining murakkablashishga o`tadi. Katta yarim sharda nerv
hujayralarning etilishi tugallanadi.
O’smirlar maktabdaga o’qituvchilar. kattalar ota-onalar nutqidagi
kamchiliklarga kitob, gazeta radio va televidenie diktorlari xatolariga tez e’tibor
beradilar. Bu holat o’smirning bir tomondan o’z nutqini nazorat qilish o‘rgatsa,
ikkinchi tomondai kattalar ham nutq, qoidalari bu’zilishi mumkinligini bilishlariga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
123
va o’zida mavjud xatoliklarni birmuncha barham toptirishlariga olib keladi. U endi
o’z mutqida yosh bola singari emas, bolki katta odamlardan so’zlarni tanlashga
harakat qiladi. Nutq madaniyatnii egallash borasida o’smir uchui o’qituvchi,
albatta, namuna bo’lishi shartdir.
Aynan maktab talimi o’smir bilshi jarayonlarini rivojlanish yo’nalishini
sifat jihatidan o’zgarishdi asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Bilish jarayonlarining
rivojlanishida nutq ham oshadi, ham yozma mavjud bo’lishi bilan ham kuchli
vosita xisoblanadi. Maktabdagi o’quv jarayonlarining to’g`ri tashkil etiliishi va
amalga oshirilishi bilan o’smir nutqining to’g`ri rivojlanishiga sharoit yaratiladi
Nutqni o’zlashtirishga harakat bu o’smirniig muomala, bilish va ijodiy
faoliyatga kirilishi ehtiyoj va intilish hisoblanadi. O’smirlik davrida o’qish va
yozma monologik nutq jadal rivojlanadi. 5 sinfdan boshlab to 9-sinfgacha o’qish
to’g`ri, tez va ifodali bo’lish darajasidan, yoddan ifodali, ta’sirli aytib bera olish
darajasigacha ko’tariladi. Monilogik nutq esa asardagi kichik bir parchani qayta
so’zlab berishdan, mustaqil ravishda nutq va chiqishlar tayyorlash, ogzaki
mulohaza yuritish, fikr bildirish va ularni asoslab berishgacha o’zgaradi. Yozma
nutq ham yaxshilangan holda o’smirlar endi ularga berilgan erkin mavzu bo’yicha
mustaqil holda insho yoza oladilar.
XULOSA
O`smir shu yoshning datslabki davrlarida oldin o`zlashtirib bilimlari
asosida yangi bilim ola boshlaydi. Bu bilim boshlang`ich maktabda ham o`qituvchi
ham tarbiyachi bo`lgan o`qituvchi emas. U endi bir qator o`qituvchiga ko`nikish
har biriga o`ziga yarasha muomala qilishi ularning talablariga ko`nikishi va shunga
qarab o`zini tutish kerak. Shu sababli o`quvchi o`smirlar bir xil to`la sezmaydilar
ular kattalarning shaxsiy xulqlari faoliyatlari va munosabatlarini quradilar.
Ularning kattalar tomonidan o`zlariga shaxslarga berilgan har xil baholarni eshita
boshlaydilar.
O`smirlik yoshiga yetgan bolalarda burch va javobgarlik tuyg`ulari yetarli
darajada o`sgan bo`ladi. Bolalar o`zlari ongli ravishda tanlagan qobil bo`lib qoladi.
Mana
shu
davrda
kattalar
bolalarga
«bemalol
ish
topshirishni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
124
ishonadilar»o`smirlarni oilada «kichkina» deb hisoblamay ulardan ho`jalik
ishlariga yordam berish topshirilgan ishga javob berishni talab qiladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G'oziyev E.G'.. Mamedov K.K.."Kasb psixologiyasi". Toshkent 2003.
2.
Abduraxmonov F.R., Abduraxmonova Z.E. "Kasb psixologiyasi".
Toshkent 2018.
3.
Yoshlarning ijtimoiy-psixologik muammolari, sabab va yechimlari.
Maqolalar to'plami. Toshkent. 2020.
