Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
76
ONA TILI DARSLARIDA AXBOROT VOSITALARIDAN
FOYDALANISH BO‘YICHA TAVSIYALAR
Kenjaboyev Sardor Abdukarim og'li
ToshDO‘TAUning 3-kurs talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada ona tili darslarida axborot vositalaridan
foydalanishning ahamiyati, bu uslubning o‘quvchilarning til o‘rganish jarayoniga
ta’siri va dars samaradorligini oshirishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, amaliy
tavsiyalar orqali o‘qituvchilarga dars jarayonida zamonaviy texnologiyalarni
integratsiya qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar berilgan.
Abstract: This article discusses the importance of using information media in
native language lessons, the impact of this method on students' language learning,
and its role in increasing lesson effectiveness. It also provides practical
recommendations to teachers on integrating modern technologies into the lesson
process.
Kalit so‘zlar: ona tili, axborot vositalari, ta’lim texnologiyalari, metodika,
dars samaradorligi.
Keywords: native language, information media, educational technologies,
methodology, lesson effectiveness.
Kirish
XXI asrda ta'lim sohasining jadal rivojlanishi, raqamli texnologiyalarning
hayotimizga keng kirib kelishi natijasida o‘qitish metodikasida ham tub
o‘zgarishlar yuz bermoqda. An’anaviy dars uslublarining o‘rnini bosayotgan yangi
pedagogik texnologiyalar, xususan, axborot-kommunikatsiya vositalaridan (AKV)
foydalanish o‘quv jarayonining sifat va samaradorligini oshirishda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayon, ayniqsa, ona tili ta’limida alohida ahamiyatga
ega, chunki til bu — jamiyatning kommunikativ vositasi bo‘lib, uni o‘rganish va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
77
o‘rgatishda kommunikatsiya vositalaridan foydalanish tabiiy va zaruriy jarayondir.
Ilmiy manbalarda ta'kidlanishicha, axborot vositalari asosida olib borilgan
darslar o‘quvchilarning kognitiv (bilimiy), affektiv (emosional) va psixomotor
(amaliy) ko‘nikmalarini bir vaqtning o‘zida rivojlantirishga yordam beradi (N.
Uralova, 2020; V. A. Slastenin, 2014). Ona tili darslarida axborot vositalaridan
foydalanish orqali o‘quvchilar faqat til qonun-qoidalarini emas, balki real hayotiy
matnlar bilan ishlash, tanqidiy fikrlash, axborotni tahlil qilish va o‘z fikrini asosli
ifodalash kabi zamonaviy ko‘nikmalarga ham ega bo‘lishadi.
Bundan tashqari, UNESCO tomonidan ishlab chiqilgan "Raqamli
pedagogika" konsepsiyasida ta'lim jarayonida axborot texnologiyalaridan
foydalanish o‘quvchilarning axborot madaniyatini shakllantirish, o‘z-o‘zini
o‘qitish va mustaqil izlanish ko‘nikmalarini rivojlantirishda asosiy omil sifatida
qaraladi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, axborot vositalari orqali o‘qitish usuli
— bu zamonaviy ta’limning ajralmas komponenti bo‘lib, u ayniqsa til fanlarida,
jumladan ona tili darslarida yuqori samaradorlik beradi.
Mazkur maqolada aynan ona tili darslarida axborot vositalaridan
foydalanishning pedagogik va metodik imkoniyatlari, ularni dars jarayoniga
integratsiya qilishning usullari hamda amaliy tavsiyalari atroflicha yoritiladi.
Asosiy qism
1. Axborot vositalarining turlari va ularning didaktik imkoniyatlari
Ona tili darslarida axborot vositalaridan foydalanish o‘qitish jarayoniga
yangicha yondashuvni talab etadi. Bugungi kunda mavjud axborot vositalari
quyidagilarga bo‘linadi:
Audiovizual vositalar
: televizion ko‘rsatuvlar, filmlar, videodarslar. Ular
orqali o‘quvchilarning eshitish va ko‘rish orqali idrok etish faoliyati kuchayadi.
Ayniqsa, tilning fonetik jihatlarini o‘rgatishda audiomateriallar muhim rol
o‘ynaydi.
Bosma axborot vositalari
: gazeta va jurnal, maqolalar. Bu manbalar
o‘quvchilarning savodxonligini oshirish, tahliliy fikrlashni rivojlantirish, matn
ustida ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishda qo‘llaniladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
78
Elektron resurslar
: onlayn dars platformalari, interaktiv testlar, veb-saytlar,
mobil ilovalar. Ular yordamida o‘quvchilar mustaqil ravishda til materiallarini
o‘zlashtiradi, testlar orqali o‘z bilimlarini baholaydi.
Ushbu vositalarning har biri o‘zining didaktik imkoniyatlariga ega bo‘lib, ular
darsni boyitish, o‘quvchilarning e’tiborini jalb qilish va faol ishtirokini
ta’minlashda xizmat qiladi.
2. Ona tili darslarida axborot vositalarini qo‘llash usullari
Axborot vositalaridan foydalanish darsning turli bosqichlarida turlicha
shaklda amalga oshirilishi mumkin:
Yangi mavzuni tushuntirishda
: o‘qituvchi mavzuga oid videorolik,
interv'yu yoki maqolani namoyish etadi. Masalan, "So‘z yasalishi" mavzusida
tilshunoslar bilan suhbatdan foydalanish mavzuni jonli va real kontekstdagi
misollar bilan boyitadi.Mustahkamlash bosqichida: o‘quvchilarga internetdan
topilgan matn asosida topshiriq beriladi — masalan, so‘z turkumlarini aniqlash,
gap tuzilishini tahlil qilish, uslubiy xatolarni topish.
Baholashda
: o‘quvchilarga mediamatn asosida og‘zaki yoki yozma taqdimot
tayyorlash topshiriladi. Bu yondashuv nafaqat bilimni o‘lchaydi, balki uni amaliy
qo‘llashga yo‘naltiradi.
Uyga vazifada
: o‘quvchilarga jurnalistik maqola yoki blog yozish
topshiriladi, bu orqali yozma nutq ko‘nikmalari va ijodiy yondashuv rivojlanadi.
3. Axborot vositalaridan foydalanishning afzalliklari va samaradorligi
Ona tili darslarida axborot vositalaridan foydalanishning ijobiy tomonlari
quyidagilardan iborat: Tilga bo‘lgan qiziqishni oshiradi: Zamonaviy, real hayotga
yaqin matnlar o‘quvchilarni til o‘rganishga rag‘batlantiradi. Multimodal ta’limni
ta’minlaydi: Eshitish, ko‘rish, o‘qish va yozish faoliyatlari birgalikda amalga
oshiriladi. Kreativ va tanqidiy fikrlash rivojlanadi: O‘quvchilar matnga baho
beradi, muhokama qiladi, muammoga yechim topadi.
Axborot savodxonligi shakllanadi: O‘quvchilar soxta, noto‘g‘ri axborotni
tanqidiy baholash, ishonchli manbani ajratib olishni o‘rganadi.
Individual yondashuv imkoniyati paydo bo‘ladi: Har bir o‘quvchi o‘z
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
79
tempida, qiziqishiga mos material bilan ishlashi mumkin.
Ilmiy tadqiqotlar (masalan, A. J. Xidirova, 2022) shuni ko‘rsatadiki, axborot
vositalari asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchilarning bilim darajasi an’anaviy
darslarga nisbatan 25–30% ga yuqori bo‘ladi.
Turli metodlar yordamida dars o‘tish: axborot vositalarining
integratsiyasi
O‘qituvchilar axborot vositalaridan foydalanishda ularni maqsadli metodik
yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirishi zarur. Quyida dars jarayonida qo‘llanishi
mumkin bo‘lgan metodlar va ularni axborot vositalari bilan bog‘lash misollari
keltiriladi:
1. Ko‘rgazmali metod (vizual ta’lim).
Mohiyati: O‘quvchilarga mavzuni
tushuntirishda vizual materiallardan foydalanish orqali ta’sirchanlikka erishish.
Mavzuga oid slaydlar, infografikalar yoki taqdimotlar orqali tushuntirish.
Masalan, "So‘z birikmalari" mavzusida diagrammalar yoki video misollar orqali
so‘zlar orasidagi bog‘lanishni tushuntirish.Afzalliklari: Vizual axborot tezroq esda
qoladi, tushunish osonlashadi.
2. Muammoli ta’lim metodi
.Mohiyati: O‘quvchilarda muammoni ko‘rish,
uni tahlil qilish va yechim topishga yo‘naltirish. Masalan: Ijtimoiy tarmoqlardagi
til xatolari bilan yozilgan postni ko‘rsatib, “Qanday xatolik bor?”, “Qanday
tuzatish mumkin?” kabi savollar berish.
Matndan foydalanib, so‘z uslubini yoki jumla qurilmasini to‘g‘rilash.
Afzalliklari: Tanqidiy fikrlash va tilga nisbatan e’tiborli bo‘lish shakllanadi.
3. Interaktiv metodlar (juftlikda yoki guruhda ishlash).
Mohiyati:
O‘quvchilarning darsda faol ishtirokini ta’minlash, o‘zaro fikr almashish
imkoniyatini yaratishi: Videorolik asosida savol-javob o‘tkazish.
Onlayn matn asosida kichik guruhlarga tahlil topshirig‘i berish (matndan so‘z
turkumlarini aniqlash, bosh gapni topish, uslubiy tahlil).
Afzalliklari: O‘quvchilar o‘z fikrini erkin bayon qiladi, ijtimoiy-psixologik
ko‘nikmalari shakllanadi.
Xulosa: Ona tili darslarida axborot vositalaridan foydalanish ta’lim jarayonini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 4-son May 2025
80
yanada mazmunli, samarali va zamonaviy qilishga xizmat qiladi. Turli metodlar
bilan uyg‘unlashtirilgan axborot vositalari o‘quvchilarning nutqiy faolligini
oshiradi, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuvni shakllantiradi. O‘qituvchidan esa
bu vositalardan maqsadli va metodik asosda foydalanish talab etiladi. Shu tariqa,
axborot vositalari ona tili ta’limida yangicha yondashuv va yuqori natijalar
kalitidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Uralova, N. N. (2020). Zamonaviy dars: texnologiyalar va metodlar.
Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2. Slastenin, V. A. (2014). Pedagogika: o‘qituvchilar uchun darslik. Moskva:
Akademiya nashriyoti.
3. Xidirova, A. J. (2022). “Axborot texnologiyalari asosida dars
samaradorligini oshirish”. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar, 4(3), 45–49.
4. UNESCO (2021). Guidelines on digital learning and teaching. Paris:
UNESCO Publishing.
5. Karimova, Z. T. (2019). “Ona tili darslarida interaktiv metodlar qo‘llash
tajribalari”. Filologiya masalalari, №2, 112–116.
6. To‘xtayeva, M. R. (2018). Til o‘qitish metodikasi. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
7.
— O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali.
8.
— Raqamli ta’lim bo‘yicha xalqaro metodik tavsiyalar.
