Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
300
TALABALAR KREATIV FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISHDA TA’LIM
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI
Jo‘lmurodov Oybek Asliddin o‘g‘li
JDPU sirtqi bo‘limda o‘qituvchi
Annotatsiya. Ushbu maqolada bugungi kunning dolzarb masalalaridan
bо‘lib, Talabalar kreativ fikrlashini rivojlantirishda ta’lim texnologiyalaridan
foydalanishning psixologik asoslariga bag‘ishlangan ilmiy nazariy adabiyotlar
tahlil qilingan.
Kalit sо‘zlar: tarbiya, ta’lim, mehnatsevarlik, erksevarlik, iroda, vazminlik,
omilkorlik, shaxs, ilmiy dunyoqarash, xulq – atvor.
Ta’lim tizimini boshqarish organlari har yili ta’lim muassasalarida yuqori
samaradorlikka erishishga e’tibor qaratadi. Ana shu maqsadda o‘quv dasturlari
ishlab chiqiladi, yangi o‘quv darsliklari yaratiladi. Bu ham talabalar, ham
o‘qituvchilarni kasbiy o‘sishlariga yordam beradi.
Olib boriladigan amaliy harakatlar talabalarda yutuqlarga erishish, olg‘a intilishga
bo‘lgan ehtiyojni muayyan darajada yuzaga keltiradi, ularning o‘quv-bilish
qobiliyatlarini bir qadar rivojlantirishga yordam beradi.
So‘nggi yillarda yetakchi xorijiy mamlakatlarning ta’lim tizimida
talabalarda kreativlik sifatlarini shakllantirish masalasiga alohida, jiddiy e’tibor
qaratilmoqda. Buni Bronson, Merriyman (2010 y.), Ken Robinson (2007 y.),
Fisher, Frey (2008 y.), Begetto, Kaufman (2013 y.), Ali (2011 y.), Treffinger (2008
y.) va b. tomonidan olib borilgan ko‘plab tadqiqotlar, ularning natijalarian ko‘rish
mumkin. Birgina Ken Robinson tomonidan 2007 yilda tayyorlangan “Maktab
kreativlikni barbod etyaptimi?” nomli video lavhani YouTube saytida 5 mln marta
tomosha qilingan. Qolaversa, o‘qituvchilar kreativlik asoslarini o‘rganishga jiddiy
kirishganlar (Begetto, Kaufman, 2013 y.). O‘qituvchilarda pedagogik faoliyatni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
301
kreativ yondashuv ko‘nikma, malakalarini shakllantirish hamda rivojlantirishga
doir adabiyotlar chop etilyapti. Ta’lim departamenti tomonidan tayyorlangan video
lavhalarga asoslanuvchi noan’anaviy darslar tashkil etilyapti (Ali, 2011; Ta’lim
departamenti, 2013 y.). Salmoqli amaliy ishlar olib borilayotganligiga qaramay,
ko‘pchilik o‘qituvchilar hali hanuz shaxsan o‘zlarida hamda talabalarda kreativlik
sifatlarini qanday qilib samarali shakllantirish tajribasini o‘zlashtira olmayaptilar.
Shaxsda kreativlik sifatlarini rivojlantirish jarayonining umumiy mohiyatini
to‘laqonli anglash uchun dastlab “kreativlik” tushunchasining ma’nosini tushunib
olish talab etiladi. Ken Robinsonning fikriga ko‘ra, “kreativlik – o‘z qiymatiga ega
original g‘oyalar majmui” (Azzam, 2009 y.) sanaladi.Gardner esa o‘z
tadqiqotlarida tushunchani shunday izohlaydi: “kreativlik – shaxs tomonidan
amalga oshiriladigan amaliy harakat bo‘lib, u o‘zida muayyan yangilikni aks
ettirishi va ma’lum amaliy qiymatga ega bo‘lishi lozim”. Emebayl (1989 y.)ning
yondashuvi nuqtai nazaridan ifodalansa, kreativlik “muayyan soha bo‘yicha
o‘zlashtirilgan puxta bilimlar bilan birga yuqori darajada noodatiy ko‘nikmalarga
ham ega bo‘lish” Biroq, o‘quv yilining oxiriga kelib oliy ta’lim muassasalarida
talabalarning fanlarni o‘zlashtirishlarida yuqori darajadagi ijobiy natijalar
kuzatilmayapti. Ko‘plab talabalarning ta’lim olishga nisbatan qiziqishi yo‘qolgan.
Buning natijasida o‘qituvchilar ham avvalgidek zavqu shavq bilan kasbiy
faoliyatni tashkil etishni o‘ylashmayapti. Ta’lim tizimini boshqaruvchi organlar
ta’lim olishga nisbatan xohish-istagi bo‘lmagan talabalar, bu kabi ta’lim
oluvchilarni o‘qitishni istamayotgan o‘qituvchilar faoliyatini o‘zgartirish borasida
yangidan-yangi chora-tadbirlar belgilasa-da, ahvol o‘zgarishsiz qolmoqda. Buning
sababi nimada? Balki darslarning avvaldan o‘ylab, rejalashtirilib qo‘yilishi
talabalar uchun qiziq bo‘lmayotgandir, balki ta’lim mazmunining muayyan
qolipga solinganligi talabalar uchun hech qanday stimul bermayotgandir, rag‘bat
bildirmayotgandir. O‘quv mashg‘ulotlarining avvaldan rejalashtirilishidan voz
kechish, talabalarda tanqidiy, kreativ tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish,
ularni ijodiy fikrlash, yangi g‘oyalarni o‘ylab topishga majbur qilish ta’lim olishga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
302
bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish, ularni yutuqlarga erishishga rag‘batlantirishda
asosiy omil bo‘lar? Zotan, o‘quv mashg‘ulotlarida yetishmayotgan asosiy omil –
kreativlik bo‘lib qolaveradi. Mutaxassislarning yuqori malakali bo‘lishi,
ijodkorligining ortishi ilmiy - innovatsion faoliyat tufayligina amalga oshadi. Shu
vaqtgacha an’anaviy ta’limda talabalar faqat tayyor bilimlarni egallashga o‘rgatib
kelingan edi. Bunday usul talabalarda mustaqil fikrlash, ijodiy izlanish,
tashabbuskorlikni so‘ndirar edi.
Pedagog - olimlar yillar davomida ta’lim tizimida “Nega o‘qitamiz? Nimani
o‘qitamiz? Qanday o‘qitamiz?” savollariga javob izlash bilan bir qatorda “Qanday
qilib samarali va natijali o‘qitish mumkin?”-degan savoliga javob qidirdilar. Bu
esa olim va amaliyotchilarni o‘quv jarayonini texnologiyalashtirishga, ya’ni
o‘qitishni ishlab chiqarishga oid aniq kafolatlangan natija beradigan texnologik
jarayonga aylantirishga urinib ko‘rish mumkin, degan fikrga olib keldi.
Dunyoning turli mamlakatlarida ko‘plab tadqiqotchilar ta’limda innovatsiyalarni
qo‘llash bo‘yicha har doim izlanishlar olib borishgan. Ular “innovatsiya”,
“interfaol usullar”, innovatsion texnologiyalar to‘g‘risida yaxshi axborotlar
yig‘ishgan.
Ta’lim jarayoniga innovatsiyalarni qo‘llash bugungi kunda quyidagi vazifalarni
amalga oshirishni talab etadi:
-o‘quv fanini aniq maqsadini aniqlash;
-fanning hajmini va mazmunini aniqlash;
-zarur bo‘lgan ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish va tavsiya etish;
-fanning moddiy va texnik ta’minotini yaratish;
-ta’lim oluvchilarning xususiyatlarini o‘rganish;
Kreativlik shaxsning ijodiy ko‘rsatkichlari bilan belgilanadi. Kreativlikni
o‘rganish asosan ikki yo‘nalishda olib boriladi:
1-yo‘nalish. Kreativlikni intellekt bilan bog‘liqligi masalalarini va kreativlik bilan
bog‘liq ta’limiy jarayonlarni belgilashni o‘rganadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
303
2-yo‘nalish. Shaxs va uning psixologik o‘ziga xosligi kreativlikning asosiy aspekti
ekanligi, shaxsga va uning motivatsion chizgilariga urg‘u berilishi bilan
tasniflanadi. Intellektual faktorlarni ta’limiy yo‘nalishlarda qo‘llanilishida,
kreativlikni o‘rganish, baholashda 1950-yillarda J. Gilford va uning izdoshlari 16
ta gipotetik intellektual qobiliyatni ajratib ko‘rsatadilar. Ular orasida:
- fikrning turliligi (ma’lum vaqt oralig‘idagi g‘oyalarning miqdori),
- fikrning (bir g‘oyadan ikkinchisiga ko‘cha olishi) originalligi (o‘ziga xoslik),
- umume’tirof etilgan qarashlardan farq qiluvchi g‘oyani yaratish qobiliyati),
- qiziquvchanlik (o‘zini o‘rab turgan olamdagi muammolarga ta’sirchanlik),
- gipoteza qilish qobiliyati (reaksiyaning stimuldan mantiqiy mustaqilligi),
- fantastikali (stimul va reaksiya orasidagi mantiqiy bog‘liqlikning borliq hayotdan
butunlay uzilganligi).
Shu tariqa fikr yuritadigan, so‘nggi yangiliklardan boxabar o‘qituvchilar bugungi
kunda juda dolzarb va bolaning rivojlanishi uchun muhim sanalgan integrallashgan
darslarni tashkil etishga qodir bo‘ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.Кала У.В. О креативности в сфере общения// Проблемы детской и
педагогической психологии. Обзорная информация НИИ ОП АПН СССР.
Вып. IX. Москва, 1976. — С. 35-38.
2.Клег Б. Интенсивний курс по развитию творческого мишлений. - М. : ООО
«Издателство Астрел». 2004. - 392 с.
Muslimov N.A. Bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchilarini kasbiy shakllantirish
/Monografiya. – T.: Fan, 2004.
