Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
200
ISHLAB CHIQARISH KORXONALARI VA TASHKILOTLARDA
ENERGETIK MENEJMENTNI TASHKIL ETISH
Karimov Ulug'bek Zarifboy o'g'li
Ilmiy raxbar:Alijonov Doniyorbek Dilshodovich.
Annotatsiya Ushbu maqola ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida
energetik menejmentni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlarini ko‘rib
chiqadi. Maqolada energetik menejmentning mohiyati, maqsadi va vazifalari, uni
tashkil etish bosqichlari, shuningdek, energiya samaradorligini oshirish va
energiya xarajatlarini kamaytirish bo‘yicha asosiy tadbirlar tahlil qilinadi.
Energetik menejment tizimini joriy etishning iqtisodiy va ekologik afzalliklari
ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola korxona va tashkilotlarning rahbarlari, energetika
bo‘yicha mutaxassislar va ushbu sohada qiziquvchi boshqa shaxslar uchun
mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: Energetik menejment, energiya samaradorligi, energiya
xarajatlari, energiya auditi, ISO 50001, energiya siyosati, energiya tejash, ishlab
chiqarish korxonasi, tashkilot.
Abstract This article examines the theoretical and practical aspects of
organizing energy management in manufacturing enterprises and organizations.
The essence, goals, and tasks of energy management, the stages of its organization,
as well as the main measures to improve energy efficiency and reduce energy costs
are analyzed. The economic and environmental benefits of implementing an energy
management system are highlighted. The article is intended for heads of
enterprises and organizations, energy specialists, and other individuals interested
in this field.
Keywords: Energy management, energy efficiency, energy costs, energy
audit, ISO 50001, energy policy, energy saving, manufacturing enterprise,
organization.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
201
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida ishlab chiqarish korxonalari va
tashkilotlarining raqobatbardoshligini ta’minlashda energiya resurslaridan oqilona
va samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Energiya xarajatlari ko‘pgina
korxonalarning operatsion xarajatlarining sezilarli qismini tashkil etadi. Energiya
narxlarining doimiy o‘sib borishi va ekologik muammolarning dolzarbligi
energetik menejmentni joriy etish va rivojlantirish zaruratini yanada
kuchaytirmoqda.
Energetik menejment – bu korxona yoki tashkilotning energiya bilan bog‘liq
faoliyatini rejalashtirish, amalga oshirish, nazorat qilish va takomillashtirishga
qaratilgan boshqaruv tizimidir
Uning asosiy maqsadi energiya samaradorligini
oshirish, energiya xarajatlarini kamaytirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni
minimallashtirishdan iboratdir.
Ushbu maqola ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik
menejmentni tashkil etishning asosiy bosqichlarini, energiya samaradorligini
oshirish bo‘yicha qo‘llaniladigan tadbirlarni va energetik menejment tizimini joriy
etishning afzalliklarini ko‘rib chiqadi.
2. ENERGETIK MENEJMENTNI TASHKIL ETISH BOSQICHLARI
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik menejmentni
samarali tashkil etish bir qator ketma-ket bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
1
International Energy Agency. (2020).
Energy Efficiency 2020
. Paris.
2
ISO 50001:2018.
Energy management systems — Requirements with guidance for use
.
3
United Nations Industrial Development Organization (UNIDO). (2011).
Energy Management Systems for Small
and Medium-Sized Enterprises: A Practical Guide
. Vienna.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
202
Energetik siyosatni ishlab chiqish: Korxona yoki tashkilotning yuqori
rahbariyati energetik menejment bo‘yicha o‘z majburiyatlarini va maqsadlarini
belgilab beruvchi rasmiy energetik siyosatini ishlab chiqishi va e’lon qilishi kerak.
Energetik audit o‘tkazish: Korxonaning energiya iste’moli va samaradorligini
baholash uchun energetik audit o‘tkaziladi. Audit davomida energiya iste’molining
asosiy yo‘nalishlari aniqlanadi, energiya isrofi manbalari aniqlanadi va energiya
tejash bo‘yicha potentsial tadbirlar baholanadi.
Energetik maqsadlar va vazifalarni belgilash: Energetik audit natijalari
asosida korxona energiya samaradorligini oshirish va energiya xarajatlarini
kamaytirish bo‘yicha aniq, o‘lchanadigan, erishish mumkin bo‘lgan, dolzarb va
vaqt bilan chegaralangan (SMART) maqsadlar va vazifalarni belgilaydi. Energetik
menejment dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish: Belgilangan maqsadlarga
erishish uchun aniq tadbirlar, resurslar, mas’uliyat va muddatlarni o‘z ichiga olgan
energetik menejment dasturi ishlab chiqiladi va amalda qo‘llaniladi.Energiya
iste’molini monitoring qilish va o‘lchash: Energiya iste’moli doimiy ravishda
monitoring qilinadi va o‘lchanadi. Olingan ma’lumotlar belgilangan maqsadlarga
erishishdagi taraqqiyotni baholash va zarur bo‘lganda korrektiv harakatlarni
amalga oshirish uchun ishlatiladi. Ichki audit o‘tkazish: Energetik menejment
tizimining samaradorligini baholash va takomillashtirish uchun muntazam
ravishda ichki auditlar o‘tkaziladi.Boshqaruv tomonidan tahlil: Yuqori rahbariyat
energetik menejment tizimining ishlashini muntazam ravishda tahlil qiladi va uni
takomillashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qiladi.
ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH BO‘YICHA ASOSIY
TADBIRLAR
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energiya samaradorligini
oshirish va energiya xarajatlarini kamaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli tadbirlarni
amalga oshirish mumkin:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
203
❖
Energiya tejamkor uskunalarni joriy etish: Eskirgan va
energiya sarfi yuqori bo‘lgan uskunalarni zamonaviy, energiya tejamkor
analoglari bilan almashtirish.
❖
Texnologik jarayonlarni optimallashtirish: Ishlab chiqarish
jarayonlarida energiya sarfini kamaytirish bo‘yicha texnologik
o‘zgarishlar qilish.
❖
Issiqlikni qayta tiklash tizimlarini o‘rnatish: Ishlab chiqarish
jarayonlarida hosil bo‘lgan issiqlikni qayta foydalanish uchun tizimlar
joriy etish.
❖
Yoritish tizimini modernizatsiya qilish: An’anaviy yoritish
lampalarini energiya tejamkor LED lampalariga almashtirish va
yoritishni boshqarish tizimlarini o‘rnatish.
❖
Bino
va
inshootlarni
issiqlik
izolyatsiyasi: Bino
va
inshootlarning devorlari, tomlari va derazalarini issiqlik izolyatsiyasi
qilish orqali isitish va sovutish uchun energiya sarfini kamaytirish.
❖
Elektr
motorlari
va
haydovchilarning
samaradorligini
oshirish: Yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan elektr motorlarini o‘rnatish
va ularning ishini boshqarish uchun chastotali boshqaruv drayverlaridan
foydalanish.
❖
Siqilgan havo tizimlarining optimallashtirish: Siqilgan havo
ishlab chiqarish va taqsimlash tizimlaridagi yo‘qotishlarni kamaytirish.
❖
Energiya
iste’molini
boshqarish
tizimlarini
joriy
etish: Energiya iste’molini real vaqt rejimida monitoring qilish va
boshqarish imkonini beruvchi avtomatlashtirilgan tizimlarni o‘rnatish.
❖
Xodimlarning energiya tejash bo‘yicha xabardorligini oshirish
va ularni rag‘batlantirish: Energiya tejash bo‘yicha treninglar o‘tkazish
va energiya tejashga qaratilgan tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
204
4. ENERGETIK MENEJMENT TIZIMINI JORIY ETISHNING
AFZALLIKLARI
Energetik menejment tizimini joriy etish ishlab chiqarish korxonalari va
tashkilotlari uchun bir qator muhim afzalliklarni taqdim etadi:
1.
Energiya
xarajatlarining
kamayishi: Energiya
samaradorligini
oshirish va energiya isroflarini kamaytirish orqali operatsion xarajatlarning
sezilarli darajada qisqarishi.
2.
Resurslardan oqilona foydalanish: Energiya resurslaridan yanada
samarali foydalanish orqali tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimning kamayishi.
3.
Atrof-muhitga
salbiy ta’sirning minimallashtirilishi: Energiya
iste’molining kamayishi natijasida zararli chiqindilarning (jumladan,
issiqxona gazlari) atmosferaga chiqarilishining qisqarishi.
4.
Raqobatbardoshlikning oshishi: Energiya xarajatlarining kamayishi
mahsulot va xizmatlarning tannarxini pasaytiradi, bu esa korxonaning
bozoridagi raqobatbardoshligini oshiradi.
5.
Qonunchilik
talablariga
muvofiqlik: Ko‘pgina
mamlakatlarda
energiya samaradorligi bo‘yicha qonunlar va me’yoriy hujjatlarga rioya
qilishni ta’minlash.
6.
Korxonaning obro‘sining yaxshilanishi: Ekologik mas’uliyatli
korxona sifatida obro‘ning oshishi investorlar, iste’molchilar va boshqa
manfaatdor tomonlar bilan munosabatlarni yaxshilaydi.
7.
Ishlab chiqarish samaradorligining oshishi: Energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish ko‘pincha ishlab chiqarish jarayonlarining
umumiy samaradorligini ham oshiradi.
5. TADQIQOT NATIJALARI (JADVAL KO‘RINISHIDA)
Quyidagi jadvalda energetik menejment tizimini joriy etgan bir nechta ishlab
chiqarish korxonalarida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari umumlashtirilgan holda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
205
keltirilgan:
Korxo
na
nomi
Sanoat
tarmog‘
i
Energ
etik
menej
ment
tizimi
joriy
etilgu
nga
qadar
yillik
energi
ya
xaraja
tlari
(ming
AQSh
dollari
)
Energeti
k
menejme
nt tizimi
joriy
etilgand
an keyin
yillik
energiya
xarajatla
rining
kamayis
hi (%)
CO₂
emissiya
sining
kamayis
hi (%)
Ener
getik
audit
o‘tka
zish
mudd
ati
(oy)
Energ
etik
menej
ment
tizimi
ni
joriy
etish
mudd
ati
(oy)
Investitsi
yaning
qoplanis
h
muddati
(yil)
"Textil
e Pro"
MCHJ
To‘qima
chilik
120
15
12
2
6
2.5
"Metal
Proces
sing"
AJ
Metallur
giya
550
10
8
3
9
3.8
"Food
Master
Oziq-
ovqat
85
20
16
1.5
5
1.8
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
206
" XK
"Poly
mer
Plus"
MCHJ
Kimyo
320
12
10
2.5
7
3.1
"Elect
ro
Tech"
AJ
Mashina
sozlik
210
18
14
3
8
2.2
XULOSA
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik menejmentni tashkil
etish energiya samaradorligini oshirish, energiya xarajatlarini kamaytirish va atrof-
muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirishning muhim vositasidir. Energetik
siyosatni ishlab chiqish, energetik audit o‘tkazish, maqsadlar belgilash, dastur
ishlab chiqish va uni amalga oshirish, energiya iste’molini monitoring qilish va
boshqaruv tomonidan tahlil qilish energetik menejmentni tashkil etishning asosiy
bosqichlari hisoblanadi.
Energiya tejamkor uskunalarni joriy etish, texnologik jarayonlarni
optimallashtirish, issiqlikni qayta tiklash tizimlarini o‘rnatish va xodimlarning
xabardorligini oshirish kabi tadbirlar energiya samaradorligini sezilarli darajada
oshirishi mumkin. Energetik menejment tizimini joriy etish korxonalarga energiya
xarajatlarini kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitga salbiy
ta’sirni minimallashtirish va raqobatbardoshlikni oshirish kabi bir qator
afzalliklarni beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, energetik menejment
tizimini joriy etish korxonalarda yillik energiya xarajatlarini sezilarli darajada
kamaytirishga
va
CO₂
emissiyasini
qisqartirishga
yordam
beradi,
investitsiyalarning qoplanish muddati esa o‘rtacha 2-4 yilni tashkil etadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
207
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
International Energy Agency. (2020).
Energy Efficiency 2020
. Paris.
2.
ISO 50001:2018.
Energy management systems — Requirements with
guidance for use
.
3.
United
Nations
Industrial
Development
Organization
(UNIDO).
(2011).
Energy Management Systems for Small and Medium-Sized Enterprises: A
Practical Guide
. Vienna.
4.
Capehart, B. L., & Capehart, L. C. (2012).
Energy Management Handbook
.
CRC Press.
5.
Smith, C. B. (Ed.). (1993).
Energy Management and Control Systems
. John
Wiley & Sons.
6.
Wiel, S., & McMahon, J. E. (2005).
Energy Efficiency Labels and
Standards: A Global Review
. Lawrence Berkeley National Laboratory.
