Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
160
O'ZINI-O'ZI BOSHQARISH ORGANLARIDA IJTIMOIY
XIZMATLARNI TASHKIL ETISH MEXANIZIMLARI (IJTIMOIY
XODIM MISOLIDA)
Abdusaitova Munisa Sunnat qizi
Mamasaidova Durdona Quvvatovna
Samarqand Davlat universiteti Kattaqo’rg’on filiali ijtimoiy ish yo’nalishi
4-kurs talabalari
Email:
ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada o'zini-o'zi boshqarish organlarida
ijtimoiy xizmatlarni tashkil etish mexanizimlari va ushbu sohada olib borilgan
rejalar to’gʻrisida bayon etilgan. Shuningdek muhtoj aholi qatlamiga berilayotgan
moddiy va ma’naviy yordamlar, kompleks chora-tadbirlar to’gʻrisida atroflicha
fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: Ijtimoiy xodim, davlat apparati, voyaga yetmagan bolalar
hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarga yo‘naltirilgan ijtimoiy yordam, Ijtimoiy
xodim, «oilabay» yondashuv tizimi.
KIRISH.
Ijtimoiy xodim – bu aholining ijtimoiy muammolarini aniqlash, ularni hal
etish choralarini ko‘rish va davlat hamda nodavlat tashkilotlari bilan hamkorlikda
yordam ko‘rsatish vazifasini bajarayotgan mutaxassisdir. Ular o‘zini-o‘zi
boshqarish organlari tarkibida ishlaydi va bevosita aholining turmush tarzi,
muammolari va ehtiyojlaridan xabardor bo‘ladi. Ijtimoiy xizmatlarni tashkil etish
mexanizmlari bir nechta bosqichlardan iborat. Dastlab, ehtiyojlarni aniqlash
bosqichi amalga oshiriladi, ya’ni mahalla faollari va ijtimoiy xodimlar orqali qaysi
oilalarga qanday yordam zarurligi belgilanadi. Keyingi bosqich – xizmat turini
tanlash va uni taqdim etish, ya’ni moddiy yordam, maslahat, tibbiy ko‘mak,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
161
huquqiy maslahat va boshqa ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. So‘ngra, xizmatning
sifatini monitoring qilish, ya’ni ko‘rsatilgan xizmatdan manfaatdorlar qanday
darajada foydalanganini baholash bosqichi turadi. Amaliyotda ijtimoiy xodimlar
mahalla aholisining roziligi va ishonchini qozonish orqali samarali ishlaydi. Ular
uyma-uy yurib, ehtiyojmand oilalar bilan bevosita ishlaydi, tegishli tashkilotlarga
murojaat qiladi va yordam olishlariga ko‘maklashadi. Bu jarayonda sog‘liqni
saqlash muassasalari, maktablar, bandlik markazlari, huquqni muhofaza qiluvchi
organlar bilan hamkorlik qilish muhim hisoblanadi. Ijtimoiy xizmatlarning
muvaffaqiyati ko‘p jihatdan ularni tashkil etishdagi mexanizmlarning puxtaligi va
ijtimoiy xodimlarning malakasiga bog‘liq. Yaxshi tashkil etilgan tizim aholini
davlatdan ko‘proq qoniqish hosil qilgan holda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Shu bilan birga, ijtimoiy xizmatlar jarayonida insonparvarlik, xolislik va
professionallik asosiy tamoyillar sifatida qaraladi.
Ijtimoiy xizmatlar – bu aholining ehtiyojmand qatlamlariga ko‘rsatiladigan
ijtimoiy yordam, maslahatlar, ko‘mak va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimidir.
Ular nafaqaxo‘rlar, nogironlar, yolg‘iz keksalar, kam ta'minlangan oilalar, voyaga
yetmagan bolalar hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
Ushbu xizmatlarni samarali tashkil etish esa ijtimoiy xodimlarning faoliyatiga
bevosita bog‘liq.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR.
Ijtimoiy ta'minotning asosiy elementlaridan biri ijtimoiy xizmatlardir. Biroq,
bu juda rasmiy ko'rinadi. Darhaqiqat, davlat apparati muhtojlarga yordam berish
va ularni ijtimoiy qo’llab quvvaatlashda muhim oʻrin tutadi. Fuqaro nimaga
muhtojligiga qarab, ijtimoiy xizmatlarning bir necha turlari mavjud . Ijtimoiy
xizmatlar turlarini ko'rib chiqishni boshlashdan oldin, biz butun tizim nima
ekanligini o'rganamiz. Umuman olganda, ijtimoiy xizmatlar tizimini moddiy
jihatdan ifodalangan va kasallik, qarilik, nogironlik va nogironlik sababli og'ir
hayotiy vaziyatga tushib qolgan fuqarolarga qaratilgan ijtimoiy yordam majmuasi
deb atash mumkin. Qonun qiyin hayotiy vaziyatni insonning normal hayotini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
162
buzadigan, o'zi bilan o'zi bardosh bera olmaydigan holat sifatida belgilaydi.
Ijtimoiy yordam keng qamrovli boʻlib, turli ijtimoiy xizmatlardan iborat.
Agar ijtimoiy xizmatlarning barcha mumkin boʻlgan variantlarini koʻrib
chiqsak, davlat yordami quyidagi toifalar bilan ifodalanadi:
•
uyda ijtimoiy va/yoki ijtimoiy sog'liqni saqlash;
•
hayotning turli sohalarida maslahat xizmatlari;
•
shoshilinch ijtimoiy xizmatlar;
•
muhtoj toifadagi fuqarolar uchun statsionar yoki yarim statsionar xizmatlar;
•
yashash uchun vaqtinchalik boshpana berish;
•
reabilitatsiya xizmatlari.
Shuni esda tutish kerakki, har bir inson davlatdan yordam olish huquqiga
ega, ular bu haqda bizga aytmaydilar. Agar fuqaro, uning vasiysi yoki qonuniy
vakilining murojaati bo'lsa, turli xil ijtimoiy xizmatlar ko'rsatiladi. Odatda, yordam
shaxsning haqiqiy yashash joyida yoki vaqtincha bo'lgan joyida ko'rsatiladi, u
bepul yoki pullik bo'lishi mumkin, shartnoma va shartnomadan tashqari asosda
amalga oshiriladi. Ham davlat, ham xususiy fondlar odamlarga yordam beradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Oxirgi bir necha yil ichida ijtimoiy xizmatlar butun farovonlik tizimini
yanada samaraliroq qilish uchun zarur yordam shakli sifatida qarala boshladi. Shu
bois, har qanday davlatning asosiy faoliyati fuqarolarning hayotiy vaziyat, kasallik,
qarilik va boshqa sabablarga ko‘ra yuzaga keladigan salbiy oqibatlarini bartaraf
etishi uchun aholini ijtimoiy himoya qilishga yo‘n altirilishi kerakligini tushunish
muhimdir.
Ijtimoiy xodimga qanday talablar qo'yiladi, uning vazifalari, ijtimoiy himoya
va fuqarolarga ijtimoiy yordam ko'rsatish bo'yicha mutaxassis sifatidagi huquq va
majburiyatlari - eng insonparvar kasblardan biri. Ijtimoiy himoyani mahalla
darajasida tashkil etish, ijtimoiy xizmat va yordamlarni kompleks yondashuv
asosida ko‘rsatish, aholi og‘ir ijtimoiy ahvolga tushib qolishining oldini olish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
163
shuningdek, ijtimoiy himoyaning manzilliligi va samaradorligini oshirish hamda
aholining ko‘makka muhtoj qatlami ijtimoiylashuvini ta’minlash maqsadida 2023
yil 15 oktyabrdan boshlab 1-ilovaga muvofiq dastlab 28 ta tuman (shahar)larda
eksperiment tariqasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy
himoya milliy agentligining (keyingi o‘rinlarda – Agentlik) “Inson” ijtimoiy
xizmatlar markazlari va ijtimoiy xodimlar guruhlari ko‘rsatadigan ijtimoiy
xizmatlar
va yordamlarning yangi tizimi yo‘lga qo‘yilishi maqsad qilib olingan edi.
Og‘ir ahvolga tushib qolgan va og‘ir ahvolga tushib qolish xavfi yuqori
bo‘lgan shaxslar va oilalarga (keyingi o‘rinlarda – ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi)
bevosita mahalla darajasida kompleks yondashuv asosida professional ijtimoiy
xizmatlar ko‘rsatish va ijtimoiy himoyaga muhtoj aholining ehtiyojlari va mavjud
imkoniyatlarini baholash orqali ularga individual tartibda ijtimoiy xizmatlar va
yordamlar ko‘rsatish rejalari (keyingi o‘rinlarda – individual ijtimoiy xizmatlar
rejasi) ishlab chiqildi. Shuningdek individual ijtimoiy xizmatlar rejasiga
muvofiq ijtimoiy xizmatlar va yordamlarning ko‘rsatilishini tashkil qilindi, va
zarur hollarda individual ijtimoiy xizmatlar rejasiga tegishli tuzatishlar kiritildi.
XULOSA VA TAKLIFLAR.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak
o‘zini-o‘zi boshqarish organlarining ijtimoiy
xizmatlarni tashkil etishdagi roli tobora ortib bormoqda. Ijtimoiy xodimlar esa bu
tizimning eng muhim bo‘g‘ini bo‘lib, ular orqali ijtimoiy adolat, yordam va
qo‘llab-quvvatlash keng joriy etiladi. Shu sababli, ijtimoiy xizmatlar
mexanizmlarini yanada takomillashtirish va bu sohaga zamonaviy yondashuvlarni
joriy etish bugungi kunda nihoyatda muhim hisoblanadi.
Mahallalarda ijtimoiy muammolarni aniqlash va hal etish ishlarini kompleks
tashkil etish, ijtimoiy himoyaga muhtoj aholiga
«oilabay»
yondashuv tizimini
joriy etish, ko‘rsatilayotgan ijtimoiy xizmatlarning soni va sifatini oshirish, bunga
javobgar bo‘lgan vazirlik va idoralarning mas’uliyatini kuchaytirish hamda xotin-
qizlarni kasbga o‘qitish tizimini yanada jadallashtirish zarur deb xisoblaymiz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
164
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
Soliyeva N.M., Xodjayev N.X. “Ijtimoiy ishning nazariy va amaliy
asoslari.” – T.: Ijtimoiy fanlar akademiyasi nashriyoti, 2022.
2.
“O‘zbekiston Respublikasining Aholini ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risidagi”
qonuni. – T.: Adliya vazirligi nashriyoti, 2021.
3.
Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. – T.:O‘zbekiston, 2017.
4.
Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. /1-jild/ –T.: O‘zbekiston NMIU, 2017. 592-b.
5.
https://lex.uz/docs/-3107036
