Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
162
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTINING OTA-ONALAR BILAN
HAMKORLIKDAGI ISHINING MAZMUNI VA USULLARI.
Tojiyeva Asila Abdimannon qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada MTTlarda pedagoglar va ota-onalarning
hamkorligi bola tarbiyasida oilaning ahamiyati haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar: Oila, jamiyat, tarbiya, hamkorlik, ta’lim jarayoni, sog‘lom
muhit.
Kirish.
Ota-onalarning ta’lim qobiliyatini oshirish uchun bolalar bog‘chasi va oila
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar muammosi hozirgi vaqtda dolzarbdir. Maktabgacha
ta’lim muassasalari oldida turgan yangi vazifalar ularning ochiqligini, ota-onalar va
boshqa ijtimoiy institutlar bilan yaqin hamkorlik va o‘zaro hamkorlikni, hozirgi
bosqichda maktabgacha ta’lim muassasalarini yanada moslashuvchan va erkin
o‘quv jarayoniga ega ochiq ta’lim tizimlariga aylantirishni talab qiladi.
Ma'lumki,
oila bolani ijtimoiylashtirishning birinchi va eng muhim institutidir.
Shaxs
shakillanishida oilaning roli nihoyatda katta hisoblanadi. Farzandlar na’munali
oilalarda aqlan barkamol, axloqan pok, jismonan baquvvat bo‘lib kamol topadilar.
Shu tufayli ham oilada sog‘lom muhitni yaratish va uni mustahkamlash juda muhim
hisoblanadi. Chunki ijtimoiy hayotda yuz berayotgan turli o‘zgarishlar ya’ni undagi
kamchilliklar, ziddiyatlar va murakkabliklar oilada o‘z aksini topadi.
Shu boisdan oil ava oilaviy tarbiya masalalari har doim ham dolzarb masalalardan
biri bo‘lib kelgan.
Yurtimizda 1998-yil “Oila yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan qabul
qilingan davlat dasturini hayotga joriy etish natijasida oilaviy munosabatlarning
huquqiy asoslari takomillashtirildi. “Oila kodeksi”ning yangi tahriri bir qator
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
163
qonunchilik va meyyoriy hujjatlar qabul qilindi. Oilaning moddiy farovonligini
ta’minlashga qaratilgan zarur shart-sharoitlar yaratildi. Serfarzand va kam
ta’minlangan oilalarni qo‘llab quvvatlash ishlarini davlat o‘z zimmasiga oldi.
Mamlakatimizda 1999-yil “Ayollar yili” deb e’lon qilinishi munosabati bilan
jamiyatda xotin-qizlarning mavqeyini yanada oshirish, turmush sharoitlarini
yaxshilash uchun barcha davlat va nodavlat tashkilotlari birlashtirildi.
Bolalarga oila muhitida yaxshi tarbiya berish bola hayotining dastlabki
davridanoq, ota-ona oldida turgan maqsad va vazifalardir.
Ya’ni ota-ona uchun ham qarz ham farzdir. Oila bolaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi, uni
jamiyat hayotiga moslashishga ko‘maklashadi.
Bola tarbiyasida oilaning o‘rni haqida mutafakkirlar o‘z fikrlarini aytib
o‘tganlar. Qadimgi Yunon faylasuflari Aflotun va Arastu asosan bola tarbiyasi bilan
jamiyat shug‘ullanishi kerakligi, tarbiya jarayonidagi barcha muhim ishlarni davlat
bajarishi kerak degan g‘oyalarni ilgari surganlar. Lekin Sharq mutafakkirlari bola
tarbiyasi bilan ota-ona shug‘ullanishi kerak degan fikrda bo‘lganlar. Rizouddin ibn
Fahriddin o‘zining “Oila” risolasida bolani tarbiyalashda yomon niyat va qo‘pollik
bilan emas, aksincha sabr-toqat, matonat, mehribonlik, chidamlilik, Shafqat-u
sezgirlik bilan bo‘lishi kerak deb ta’kidlagan. Zarar bilan foydani bir-biridan ajrata
olmagan yosh go‘dakni nazoratsiz qoldirish ulkan xatolikdir. Balki uni qattiqlik
bilan yumshoqlik o‘rtasida adolat bilan tarbiya qilish kerakligi haqida fikrlar
berilgan.
Bola 2-3 yoshidan boshlab, o‘z ehtiyojlari, fikr va talablarini birmuncha aniq
ifoda eta boshlaydi. Ota-onalar o‘z farzandlariga milliy fazilatlarga muhabbat bilan
qarash, razilliklardan nafrat qilish yo‘llarini o‘rgatadilar. Xalqimizdagi buyuk
insonlarning kamolatlari to‘g‘risida so‘zlab beradilar. Bolalarni tarbiyalashda ijobiy
natijalarga erishish uchun MTTning ota-onalar bilan ishlashining jamoa tarzida va
yakkama-yakka holda ishlash shakillarini mohirlik bilan qo‘shib olib borish, keng
aholi orasida pedagogik tashviqot ishlarini tashkil etish zarur.
Maktabgacha ta'lim muassasasining maqsadi bolalarning barkamol
rivojlanishi va tarbiyasi uchun ota-onalar bilan sa’y-harakatlarni birlashtirishdir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
164
Ushbu maqsadga erishish, bolalar bog‘chasi va ota-onalar faoliyatini
muvofiqlashtirish uchun bilim, ko‘nikma, qobiliyat va ijtimoiy munosabatlarni
rivojlantirishga qaratilgan ota-onalar va tarbiyalanuvchilar bilan hamkorlik
qilishning samarali shakllari va texnologiyalarini topish kerak. Oila va bolaning
manfaatlarini hurmat qilgan holda, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni hisobga
olgan holda hamkorlikni yo‘lga qo‘ying. Bolalar bog‘chasi va ota-onalar o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlar shakllari ularning birgalikdagi faoliyati va muloqotini tashkil
etish usullaridir.
Ota-onalar bilan o‘zaro munosabatlarni qurishda siz ota-onalar yig‘ilishlari,
ma’ruzalar va seminarlar kabi an’anaviy shakllarni ishlab chiqishingiz va ulardan
foydalanishingiz mumkin. Zamonaviy shakllarga og‘zaki jurnallar, masofaviy
ta’lim, ekskursiyalar, ota-onalar klublari, tadbirlar, sog‘lomlashtirish tadbirlari,
o‘yinlar va boshqalar kiradi. Ishning u yoki bu shaklini rejalashtirishda tarbiyachilar
har doim zamonaviy ota-onalarni o‘rganishga, o‘z-o‘zini rivojlantirishga va
hamkorlik qilishga tayyor bo‘lgan zamonaviy insonlar g‘oyasidan kelib chiqishi
kerak. Buni hisobga olgan holda, o‘zaro ta’sir shakllari uchun quyidagi talablarni
tanlang: o‘ziga xoslik, dolzarblik, interaktivlik. Yaqinda hamkorlikning yangi,
istiqbolli shakllari paydo bo‘ldi, ular ota-onalarni ham o‘quv jarayonida, ham
bolalar bog‘chasi hayotida faol ishtirok etishga jalb qiladi.
Ota-onalar bilan o‘zaro munosabatlarda quyidagi ish shakllari faol mashhur:
Axborot va tahliliy: anketalar; so‘rov; Ushbu shakllar ota-onalarning qiziqishlari va
iltimoslarini aniqlashga, tarbiyalanuvchilar, ota-onalar va bolalar o‘rtasida hissiy
aloqa o‘rnatishga qaratilgan. Anketalardan tarbiyachilar maktabgacha yoshdagi
bolalarning xususiyatlari, bola nimani yoqtirishi, yoqtirmasligi, uning afzalliklari,
bolani nima deb atash haqida bilib oladi.
Ko‘rgazmali - axborot (o‘quv): ochiq eshiklar kuni, ota-onalar zallari,
noan’anaviy ota-onalar yig‘ilishlari, og‘zaki jurnallar, ekskursiyalar, ota-onalar
klublari, mini kutubxona, ma’lumot stendlari, devor gazetalari, ko‘chma papkalar,
bukletlar nashr qilish.
Kognitiv shakllar pedagogik boyitishga qaratilgan ota-onalar tajribasi, turli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
165
ta’lim masalalarida pedagogik kompetentsiyani rivojlantirish, ota-onalarni
maktabgacha yoshdagi bolalarning yoshi va psixologik xususiyatlari bilan
tanishtirish va ularda amaliy ta’lim ko‘nikmalarini shakllantirish. Tarbiyachilar
ularni tashkil etish va o‘tkazishga ijodiy yondashadilar.
Dam olish: dam olish, birgalikda dam olish tadbirlari, tadbirlar, ota-onalarning
musobaqalarda, ko‘rgazmalarda, klublarda ishtirok etishi.
Ular tarbiyachilar va ota-onalar, ota-onalar va bolalar o‘rtasida iliq, norasmiy,
ishonchli munosabatlar va hissiy aloqalarni o‘rnatish uchun mo‘ljallangan. Dam
olish tadbirlari guruhda hissiy qulaylikni yaratishga yordam beradi. Ota-onalar
muloqotga ko‘proq ochiq bo‘lishadi.
Axborot va aloqa: maktabgacha ta’lim muassasasining veb-sayti (veb-saytda ota-
onalar maktabgacha ta’lim muassasasidagi ta’lim jarayonining xususiyatlari, uning
an’analari bilan tanishish, so‘nggi yangiliklarni o‘rganish va shu bilan bolalar
bog‘chasida sodir bo‘layotgan barcha voqealardan doimo xabardor bo‘lish
imkoniyatiga ega. Forumda ota-onalar tarbiyachiga o‘z farzandlari bilan bog‘liq har
qanday savol berishlari mumkin, shuningdek, maktabgacha ta’lim jarayonini tashkil
etish, masofaviy ta’lim loyihalarini tashkil etish)
MTTning oila bilan hamkorlik faoliyatida ma’lum ish shakillari mavjud.
Bular:
-
tarbiyachi bolaning oilasiga borishi kamida yilga ikki marta;
-
umumiy majlislar yiliga ikki marta
-
ota-onalar bilan shaxsiy suhbatlar: ertalabki qabulda, kechki kuzatish
vaqtida;
-
ochiq eshiklar kuni yiliga bir-ikki marta
-
guruhiy majlislar yil choragida bir marta.
Tarbiyachilar tomonidan bolaning oilasiga borish, bola yashab turgan oilani
o‘rganish, ota-onalar bilan yaqin a’loqa o‘rnatish va ularga yordam maslahatlar
berish ta’lim jarayonida juda ham muhim hisoblanadi.
Bolalar bog‘chasi va oila o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar turli yo‘llar bilan
amalga oshirilishi mumkin. Formalizmdan qochish kerak. Ota-onalar bilan ishlashni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
16-to’plam 2-son fevral 2025
166
rejalashtirish uchun siz tarbiyalanuvchilarning oilasidagi munosabatlarni yaxshi
bilishingiz kerak. Shuning uchun ota-onalarning ijtimoiy tarkibini, ularning
munosabati va bolaning bolalar bog‘chasida bo‘lishidan umidlarini tahlil qilishdan
boshlash kerak. Ushbu mavzu bo‘yicha so‘rov va shaxsiy suhbatlar o‘tkazish ota-
onalar bilan ishlashni to‘g‘ri tashkil etishga, uni samarali qilishga va oila bilan
o‘zaro munosabatlarning qiziqarli shakllarini tanlashga yordam beradi.
Ota-onalar bilan shaxsiy suhbatlar oila bilan birgalikda ishlashning keng
tarqalgan turlaridan biridir. Suhbat bolalarni ertalab qabul qilish va kechki vaqt
kuzatishda o‘tkaziladi. Bunday suhbatlar tarbiyachilar bilan ota-onalarni bir-biri
bilan yanada yaqinroq tanishishlariga yordam beradi. Tarbiyachining ota-onalar
bilan o‘tkazadigan suhbatlari qisqa muddatli bo‘ladi ammo bolaning yaqinlarida
yaxshi kayfiyat, tarbiyachiga ishonch hissi paydo bo‘lishida katta ahamiyat kasb
etadi.
Xulosa qilib aytganda pedagoglar va ota-onalar umuman olganda MTT va oila
o‘rtasida ijobiy qo‘llab quvvatlovchi va ochiq munosabatlar zarur. Bundan tashqari
tadqiqotlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, ota-onalar ishtiroki hamda ota-onalar va
pedagoglar hamkorligi ta’lim-tarbiya natijalarini yaxshilaydi. Xalqimizda “Qush
inida ko‘rganini qiladi degan maqol bor. Ya’ni bolaning tarbiyasida oilaviy
muhitning o‘rni nihoyatda beqiyos. Bola oilada, oila a’zolaridan o‘rnak olib
tarbiyalanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. T.N.Tosheva “Maktabgacha ta’lim-tarbiyani tashkil etish” “Kamolot” nashriyoti.
Buxoro-2022.
2. F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M.A’zamova. “Maktabgacha pedagogika”-T;
“Ma’naviyat” 2019-yil
3. M.M.Berdiyeva “Maktabgacha pedagogika.
4. P.Yusupova “Maktabgacha tarbiya pedagogikasi” Toshkent “O‘qituvchi” 1993-
yil.
5. Y.Rasulov, O.Nurmatova Pedagogika fanida o‘quv qo‘llanma.
