8
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AUDITORLIK KASBINING AXLOQIY
TALABLARI VA ULARNING ZARURLIGI (“O’ZMILLIYBANK” AJ MISOLIDA)
Abdullayeva Rayxon Baxtiyorovna
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16958082
O‘zbekiston Respublikasida auditorlik kasbi bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya-xo‘jalik
faoliyatining shaffofligini ta’minlash, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy hisobotlari
ishonchliligini baholash, investitsion muhitni yaxshilash va moliyaviy intizomni kuchaytirishda
muhim o‘rin tutadi. Auditorlik faoliyatining sifatli amalga oshirilishi uchun auditorning nafaqat
kasbiy bilim va ko‘nikmalari, balki axloqiy tamoyillarga rioya qilishi ham zarur hisoblanadi.
Auditorlik kasbining axloqiy talablari – bu auditorning ish jarayonida halollik, xolislik,
mustaqillik, sir saqlash, professionallik va ehtiyotkorlik kabi me’yorlarga qat’iy amal qilishi
bo‘lib, ular O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi va xalqaro standartlarda aniq belgilab
qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi asosiy hujjat
“Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun bo‘lib, unda auditorning kasbiy faoliyatida amal qilishi
shart bo‘lgan etik me’yorlar va majburiyatlar aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Shu bilan birga,
O‘zbekiston auditorlari xalqaro miqyosda e’tirof etilgan Xalqaro auditorlik axloq kodeksi
(IESBA Code) talablariga ham mos faoliyat yuritishlari kerak.
Auditorning axloqiy talablarga rioya qilishi nafaqat mijoz bilan munosabatlarda, balki
jamiyat, davlat va investorlar oldidagi mas’uliyatida ham namoyon bo‘ladi. Halollik tamoyili
auditorning barcha faoliyatida ochiqlik va haqqoniylikni ta’minlashni talab qiladi. Masalan,
“O‘zmilliybank” AJ faoliyatini auditdan o‘tkazishda auditorlar bankning moliyaviy ahvoli,
aktivlari va majburiyatlari, daromadlari va xarajatlari to‘g‘risida haqiqiy ma’lumotlarni ochib
berishi kerak. Agar auditor axloqiy me’yorlardan chetga chiqsa, bu bankning obro‘siga,
investorlar ishonchiga va moliyaviy barqarorligiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Shu bois
auditorlik jarayonida mustaqillik tamoyili alohida ahamiyat kasb etadi. Mustaqillik –
auditorning hech bir tashqi bosim yoki manfaatlar to‘qnashuviga berilmasdan, faqatgina faktlar
va dalillarga asoslanib xulosa chiqarishini anglatadi. “O‘zmilliybank” AJ misolida aytish
mumkinki, bank bilan uzoq muddatli hamkorlik auditorni ma’lum darajada manfaatdor shaxsga
aylantirib qo‘yishi mumkin, shu sababli xalqaro amaliyotda rotatsiya (auditorni ma’lum
davrdan keyin almashtirish) talabi joriy qilingan.
Axloqiy talablarning zarurligi bir necha asosiy omillarga tayangan holda izohlanadi.
Birinchidan, auditorlik xulosasi ko‘pincha investorlar, kreditorlar va boshqa manfaatdor
tomonlarning qaror qabul qilishida asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Agar bu xulosa axloqiy
me’yorlarga zid ravishda tuzilgan bo‘lsa, noto‘g‘ri investitsion qarorlar, moliyaviy yo‘qotishlar
va hatto iqtisodiy inqiroz holatlari yuzaga kelishi mumkin. Ikkinchidan, axloqiy talablarga qat’iy
amal qilish moliyaviy bozorlarning barqarorligini ta’minlaydi. Masalan, bank tizimida noto‘g‘ri
yoki manipulyatsiya qilingan moliyaviy hisobotlar milliy iqtisodiyotga bevosita xavf tug‘diradi.
“O‘zmilliybank” AJ kabi yirik davlat banklarida bu talablar yanada dolzarb, chunki ularning
faoliyati nafaqat tijorat manfaatlari, balki davlat moliyaviy barqarorligi bilan chambarchas
bog‘liq.
9
Shuningdek, auditorlik axloqiy me’yorlari sir saqlash tamoyilini ham o‘z ichiga oladi. Bu
tamoyilga ko‘ra, auditor mijozning moliyaviy yoki tijorat sirlarini uchinchi shaxslarga oshkor
qilmasligi lozim, faqat qonunchilikda belgilangan hollarda, masalan, jinoyatga oid dalillar
aniqlanganda, tegishli davlat organlariga xabar berish majburiyati mavjud. “O‘zmilliybank” AJ
misolida, bankning kredit portfeli yoki mijozlar bazasi haqidagi maxfiy ma’lumotlar auditorlik
jarayonida aniqlansa, ular faqat belgilangan tartibda va qonun doirasida oshkor etilishi
mumkin.
Professional malaka va ehtiyotkorlik tamoyili auditorning o‘z ishiga yuqori darajada
mas’uliyat bilan yondashishini ta’minlaydi. Auditor o‘z ishida yetarli bilim va tajribaga ega
bo‘lishi, kerak bo‘lsa, qo‘shimcha ekspertiza yoki maslahat olishdan tortinmasligi kerak.
“O‘zmilliybank” AJ misolida, bankning murakkab moliyaviy instrumentlari yoki xalqaro valyuta
operatsiyalari audit qilinayotganda, auditor xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini (IFRS)
chuqur bilishi talab etiladi. Bu nafaqat to‘g‘ri xulosa chiqarishga, balki bank rahbariyatiga
foydali tavsiyalar berishga ham imkon yaratadi.
O‘zbekiston Respublikasida auditorlik kasbi bo‘yicha axloqiy talablar nafaqat qonunchilik
asosida, balki auditorlar uyushmalari va malaka markazlari tomonidan ham nazorat qilinadi.
Auditorlar axloqiy kodeksga rioya qilmagan taqdirda, ularga nisbatan intizomiy choralar
ko‘riladi, litsenziyasi bekor qilinishi yoki sud javobgarligiga tortilishi mumkin. Shu jihatdan,
“O‘zmilliybank” AJ kabi yirik sub’ektlar bilan ishlovchi auditorlar axloqiy talablarga rioya
qilishni nafaqat kasbiy majburiyat, balki huquqiy zarurat sifatida qabul qilishlari lozim.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, auditorlik axloqiy talablarini e’tiborsiz qoldirish
moliyaviy sohada jiddiy inqirozlarga olib kelgan. Masalan, “Enron” va “WorldCom” kabi yirik
kompaniyalarning moliyaviy inqirozi aynan auditorlarning axloqiy me’yorlardan chetga
chiqishi va manfaatlar to‘qnashuvi tufayli yuzaga kelgan. O‘zbekiston bank tizimi, jumladan
“O‘zmilliybank” AJ, bunday holatlarni oldini olish uchun auditorlik jarayonida qat’iy axloqiy
talablarni joriy etishi va ularga rioya etilishini muntazam nazorat qilishi zarur.
Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasida auditorlik kasbining axloqiy talablari
moliyaviy tizimning shaffofligi va ishonchliligini ta’minlashda hal qiluvchi o‘rin tutadi.
“O‘zmilliybank” AJ misolida ko‘rish mumkinki, yirik moliya institutlarida bu talablar nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Auditorlar tomonidan axloqiy
me’yorlarga qat’iy amal qilinishi bankning xalqaro miqyosdagi obro‘sini oshiradi, investorlar
va hamkorlar ishonchini mustahkamlaydi hamda milliy iqtisodiyot barqarorligiga xizmat
qiladi. Shu sababli, auditorlik axloqiy talablarini yanada kuchaytirish, ularni xalqaro
standartlarga moslashtirish va amaliyotda samarali qo‘llash O‘zbekiston moliya tizimining
kelajakdagi rivojlanishi uchun muhim strategik yo‘nalish hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2000 yil 26 may,
O‘RQ–67-son, (so‘nggi o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan).
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2016 yil 13 aprel,
O‘RQ–404-son.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida auditorlik
10
faoliyatini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4611-son qarori, 2019 yil 24 fevral.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, “Auditorlik faoliyatining milliy standartlari”
to‘plami, Toshkent, 2022.
5.
International Ethics Standards Board for Accountants (IESBA).
International Code of
Ethics for Professional Accountants (including International Independence Standards)
, 2023
Edition.
6.
International Federation of Accountants (IFAC).
International Standards on Auditing (ISA)
,
Handbook of International Quality Control, Auditing, Review, Other Assurance, and Related
Services Pronouncements, 2023.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, “Moliyaviy sektor
ko‘rsatkichlari”, Toshkent, 2024.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, “O‘zmilliybank” AJ moliyaviy hisobotlari, 2022–
2024 yillar.
9.
Karimov, A. (2021).
Auditorlik faoliyatining nazariy va amaliy asoslari
. Toshkent:
Iqtisodiyot va huquq nashriyoti.
10.
Xolmatov, B., & Jo‘raqulov, D. (2020).
Audit nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent: “Fan va
texnologiya”.
11.
Suyunov, O. (2019). Auditorlik axloq kodeksining milliy va xalqaro talablari.
Moliyaviy
tahlil
jurnali, №4, 45–52-betlar.
12.
Shavkatova, M. (2022). Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari va auditorlik jarayonida
ularning ahamiyati.
Buxgalteriya hisobi va audit
jurnali, №2, 17–25-betlar.
13.
Deloitte, KPMG, EY, PwC. (2023).
Global Audit Ethics and Independence Survey
. London:
IFAC Publications.
14.
Savitskaya, G. V. (2020).
Analiz hozyaystvennoy deyatel’nosti predpriyatiya
. Minsk: Novoye
Znaniye.
