45
XIZMAT KO‘RSATKICH SOHASIGA AUTSORSING XIZMATINI QO‘LLASH
AFZALLIKLARI VA UNI JORIY ETISHNING ASOSLARI
Shaynazarov Alisher
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Ta’limning kredit tizimini boshqarish sektori bosh mutaxassisi
E-mail: shaynazarovalisher@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340325
Annotatsiya.
Mazkur maqolada bugungi kunda yangi zamonaviy xizmatlar qatorida
autsorsing xizmatlarining o’ziga xos xususiyatlari, muvaffaqiyat strategiyalari sifatida
qaralishi muallif tomonidan aks ettirilgan. Qolaversa, autsorsing xizmatlarini
takomillashtirish bo’yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan
.
Kalit so’zlar:
autsoring, xizmat ko’rsatish, boshqarish, hamkorlik, tejamkor ishlab
chiqarish, strategiya, autsorsing xizmatlari.
Kirish.
O‘zbekistonda faoliyatni davlat sektoriga autsorsing qilishning huquqiy asoslari
yaratilmoqda. Ta’lim va tarbiya tizimining barcha bo‘g‘inlari faoliyatini zamon talablari
darajasida takomillashtirish asosiy vazifa ekanligidan kelib chiqib, shu va boshqa sohalar
misolida davlat sektorida autsorsingdan foydalanishning afzalliklari haqida so‘z boradi.
Autsorsing davlat sektorida qo‘llashda ijtimoiy xizmat sifatining keskin nazoratga yo‘l
qo‘yish darajasiga ko‘tariladi, inson uchun o‘ muhim, yuqori sifatli oziq-ovqat iste’moli tarkibi
takomillashtiriladi, inson genofondini saqlash uchun homilador ayollar va bolalarning
ovqatlanish ratsioni bo‘yicha amaldagi me’yorlarni xalqaro standartlar asosida qayta ko‘rib
chiqilishiga keladi.
Agar bir necha yillar avval “autsorsing” mexanizmidan faqat xususiy sektorda
foydalanilgan bo‘lsa, bugungi kunda byudjet tashkilotlarida ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda
“autsorsing”dan ham samarali foydalanilmoqda.
Autsorsing-bu tashkilotning u yoki bu funktsiyasini ushbu faoliyatni amalga oshirishga
ixtisoslashgan tashqi ijrochilarga o'tkazish. Boshqacha qilib aytganda, autsorsing deganda
davlat sektori tomonidan nodavlat sektordan tovarlar, ishlar va xizmatlar xarid qilishning
umumiy hajmi tushuniladi.
Davlat muassasalarida umumiy ovqatlanishni autsorsing qilish “Davlat xaridlari
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq tarkibi tasdiqlanadigan Tanlov
komissiyasi tomonidan o‘tkaziladigan tanlov asosida tashkil etiladi.
O‘zbekistonda xususiy sektorda muvaffaqiyatli joriy etilgan zamonaviy mexanizm va
usullarni byudjet xizmatlari ko‘rsatilayotgan ijtimoiy sohalarda qo‘llash, davlat sektorida
autsorsingni joriy etishda xarajatlarni tejash va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishning
ahamiyati, davlat sektori muassasalarida sog‘lom, oqilona va xavfsiz ovqatlanishni tashkil
etishni takomillashtirish, umumiy ovqatlanish (yuqori umumiy ovqatlanish) kabi zamonaviy
usullardan foydalanish, umumiy ovqatlanish (mavjudligi) kabi zamonaviy usullardan
foydalanish. autsorsingni qo'llashning afzalliklari sifatida autsorsing bilan davlat muassasalari
o'rtasidagi autsorsing shartnomalari va ijtimoiy sohada autsorsingga asoslangan
xarajatlarning samaradorligi ko'rib chiqiladi.
Xususiy sektor vakillari bilan tuzilgan autsorsing shartnomalari O‘zbekiston
Respublikasining fuqarolik qonunchiligi hamda tadbirkorlik sub’yektlarining faoliyatini
tartibga soluvchi bir qator qonunlar va qonunosti hujjatlari bilan tartibga solinadi. Shu
46
munosabat bilan autsorsing shartnomalari erkin tuziladi va hech qanday rasmiy talablar
belgilanmagan.
Tahlil va natijalar.
Zamonaviy dunyoda biznes rahbarlari amalda xizmatlarning
autsorsingidan tobora ko'proq foydalanmoqda va uni boshqaruvning yangi strategiyasi
sifatida belgilamoqda. Global raqobat, jahon bozorida yangi o'yinchilarning paydo bo'lishi
bozorda ishtirok etish uchun yangi texnologiyalardan foydalanishni talab qiladi. Vazifa ular
qila oladigan narsani qilish va iloji bo'lsa, kompaniya uchun eng foydali bo'lgan narsani
olishdir. Natijada bozor ishtirokchilari aniq funksiya va vazifalar bo‘yicha ixtisoslashuv
yo‘lidan boradilar. Boshqacha qilib aytganda, biznes-loyihani alohida tarkibiy qismlarga
bo'lish, ishlarning ayrim turlarini autsorsing sxemasi bo'yicha yuqori ixtisoslashgan
kompaniyalarga o'tkazish samarali tijoratning strategik yo'nalishi hisoblanadi.
Autsorsing xizmat ko'rsatish sektori biznes muhitining omillari, tendentsiyalari va
qonuniyatlarini hisobga olgan holda korporativ funktsiyalarni uchinchi tomon tashkilotlari -
autsorserlarga o'tkazish orqali o'zaro manfaatli hamkorlik bozorida ishtirok etuvchi firma va
kompaniyalarning ajralmas majmuidir.
Jahon bozorida autsorsing xizmatlarini iste'mol qilish bo'yicha bozor ulushi bo'yicha
AQSh - 36%, G'arbiy Evropa - 29% va Yaponiya - 13% etakchi hisoblanadi. Har qanday
funktsiya yoki biznes jarayonini autsorsingga topshirgan AQSh kompaniyalarining ulushi
2020 yilda 86 foizni tashkil etdi, 2019 yildagi 52 foizga nisbatan. 2020 yilda AQSh autsorsing
bozoridagi savdo hajmi 3 baravardan ortiq oshdi.
Autsorsing xizmatlari uchun Yevropa bozorini kengaytirish tendentsiyasi kuchayib
bormoqda. Tahlilchilarning fikricha, 2021-yilning so‘nggi choragida Yevropada 2020-yildan
buyon har qachongidan ko‘ra ko‘proq autsorsing shartnomalari topshirildi.Etakchi
maslahatchilarning ta’kidlashicha, xarajatlarni kamaytirish zarurati Yevropa kompaniyalarini
o‘z biznesining bir qismini subpudratchilarga topshirishni istamasligini yengishga majbur
qilmoqda. So‘nggi yillarda Hindiston, Filippin, Meksika, Xitoy va Sharqiy Yevropa davlatlari
axborot texnologiyalarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanishda sezilarli o‘sishni boshdan
kechirayotgan “yangi iqtisodiyot” vakillari sifatida autsorsing bozori yetkazib beruvchilari
qatoriga qo‘shildi.
Mijoz uchun kurash o'z tovarlari va xizmatlari sifatini oshirishga majbur bo'lgan
sharoitda mahalliy kompaniyalar samaradorlik, iqtisodiy samaradorlik va biznes risklarini
kamaytirish masalalariga e'tibor qaratishlari kerak. Shaxsiy biznes vazifalarini bevosita
operativ boshqarishdan voz kechish, ularning bajarilishi ustidan nazoratni saqlab qolish bilan
birga, kompaniyaga ularni uchinchi shaxslarga "topshirish" natijasida qo'shimcha xarajatlar,
soliq va ijtimoiy xarajatlar "eroziyasi" tomon sezilarli darajada oldinga siljish imkonini beradi.
Umumiy ma'noda, tijorat xizmatlarini autsorsing qilish - bu ma'lum turdagi xizmatlarni
tashqi autsorsing kompaniyasiga o'tkazish. Autsorsing kompaniyalarga o'zlarining asosiy
biznesiga e'tibor qaratish va yordamchi funktsiyalar yukini ularni muvaffaqiyatli bajara
oladigan kompaniyalarga o'tkazish imkonini beradi. Kompaniyada uzoq muddatli autsorsing
strategiyasining mavjudligi, etakchi tahliliy agentliklarning fikriga ko'ra, tijoratni
muvaffaqiyatli rivojlantirish va uning tez o'zgaruvchan bozor sharoitlariga moslashishi uchun
zarur shartdir. Bunday strategiya natijasida kompaniyaning ichki korporativ jarayonlari va
iqtisodiy munosabatlarning boshqa sub'ektlari bilan tashqi aloqalari qayta tuziladi. O‘z
navbatida, bu korxonaning asosiy fondlarini yanada oqilona taqsimlash, uning ichki
47
resurslarini ishga tushirish, asosiy funktsiyalarni bajarish samaradorligini oshirish, ishlab
chiqarish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirish va nazorat qilish imkonini beradi.
Xalqaro tahlilchilarning fikricha, milliy iqtisodiyotning ochiqligi va globallashuvi
sharoitida dunyoning yetakchi kompaniyalari offshor autsorsingning to‘liq iste’molchilari
hisoblanadi. Offshore autsorsing - bu mijozning mamlakatidan tashqaridagi autsorsing
kompaniyalari ishtirokidagi autsorsing (masalan, offshor IT autsorsing). Tabiiy savol tug'iladi:
ishni o'z mamlakatingizda bajarish kerakmi yoki uni offshor kompaniyalarga topshirish
kerakmi?
Agar boshqaruv jarayonini o'zgartirish to'g'risida qaror qabul qilinsa, uning barcha
tarkibiy qismlarini har qachongidan ham aniqroq va ehtiyotkorlik bilan boshqarish vazifasi
birinchi o'ringa chiqadi. Aksariyat hollarda jarayonni hamkorlar, etkazib beruvchilar va chet
eldagi mijozlar bilan yanada qattiqroq sinxronlashtirish kerak bo'ladi. Mamlakatimizdagi yirik
korxonalarning mahalliy top-menejerlari offshor autsorsingning bunday muammolarini hal
etish muhimligini taʼkidlamoqda: Internetga tezkor ulanish; mijozlarning kompaniya veb-
saytiga o'zlari uchun qulay bo'lgan istalgan vaqtda bepul kirishlari, shuningdek
ma'lumotlarning kunlik zahira nusxalarini olishlari; ma'lumotlar bazasini boshqarish
tizimidagi (DBMS), korporativ elektron pochtadagi nosozliklar, samarali ishlaydigan
ma'lumotlar tarmog'ining, telefon tarmog'ining mavjudligi, viruslar va xakerlik hujumlarini
o'z vaqtida "aks etish" va boshqalar.
Mamlakatimizning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda shuni ta’kidlaymizki,
ko‘pincha milliy autsorsingga topshiriladigan xizmatlar orasida ishga yollash birinchi o‘rinda,
umumiy ovqatlanish ikkinchi o‘rinda, axborot texnologiyalari uchinchi o‘rinda, ish haqi va
buxgalteriya hisobi to‘rtinchi o‘rinda turadi; beshinchisi - ayrim turdagi qurilish ishlarini
bajarish.
Autsorsingning ta'rifi uni quyidagi nuqtai nazardan talqin qilishning xilma-xilligini aks
ettiradi:
a) fikrlash tarzi;
b) boshqaruv tamoyillari;
v) iqtisodiy faoliyat sohalari;
d) autsorsing falsafasidan chiqarishning sinergik ta'siri.
Autsorsing shartnomasiga qo‘yilgan talablarni bir tarmoq vazirligi misolida ya’ni
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 25 iyuldagi “Davlat maktabgacha
ta’lim muassasalarida sog‘lom ovqatlantirish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi
626-son Qaroriga muvofiq ko‘rib chiqish lozim bo‘ladi.
Autsorserlarni tanlab olish tasdiqlangan tartib asosida amalga oshiriladi va
autsorserlarga quyidagi umumiy talablar qo‘yiladi:
-umumiy ovqatlanish xizmatida kamida bir yillik tajribaga ega bo‘lishi; autsorsing
xizmatlari bo‘yicha kamida ikki oylik shartnoma summasiga teng aylanma mablag‘larining
mavjudligi;
-tanlovda (tenderda) qatnashish uchun ariza berilgan kundan kamida bir oy oldin
tegishli tashkilotlardan soliq qarzdorligi, to‘lovlar, boshqa majburiy to‘lovlar va moliyaviy
sanksiyalarning mavjud emasligi;
48
-to‘g‘ri ovqatlanishni tashkil etish yuzasidan taomlar tayyorlash texnologiyasi bo‘yicha
kamida 2 yillik ish tajribasiga ega bo‘lgan malakali mutaxassislar (muhandis-texnolog,
dietolog, oshpazlar) malaka razryadlari ko‘rsatishi;
-maktabgacha ta’lim tashkiloti tomonidan belgilangan texnik vazifalar asosida
autsorsing usulida sog‘lom ovqatlantirishni tashkil etish loyihasini individual reja asosida
ishlab chiqib, taqdimotini (imkoniyatdan kelib chiqib, tayyor taomlarini ham ko‘rsatishi
mumkin) o‘tkazishi;
-taqdimotda tarbiyalanuvchilarni yoshi, jinsi, fiziologik holati bo‘yicha turli guruhlar
uchun ovqatlanishning maqbul me’yorlarini ko‘rsatishi;
-autsorsing usulida sog‘lom ovqatlantirish xizmatlari uchun ustamaning maksimal
miqdori-ko‘rsatilgan xizmatlar qiymatiga nisbatan 20 foizdan oshib ketmasligi;
-davlat maktabgacha ta’lim tashkilotida autsorsing usulida sog‘lom ovqatlantirishni
tuman (shahar) hokimligi tomonidan tasdiqlangan oziq-ovqat mahsulotlari narxlari doirasida
amalga oshirishi;
-taklif qilinayotgan investitsiya mablag‘larining miqdori har bir lot uchun bazaviy
hisoblash miqdorining Toshkent shahri, viloyatlar markazlari uchun 1000 (bir ming), viloyat
hududidagi shaharlar, tumanlar markazlari uchun 500 (besh yuz), qishloq va ovullar uchun
250 (ikki yuz ellik) baravaridan kam bo‘lmasligidir.
Shuningdek, buyurtmachi bilan manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi
sub’ekt tanlov ishtirokchisi bo‘lishi mumkin emasligi ham autsorserlarga qo‘yiladigan
talablardan hisoblanadi.
Autsorsingning davlat sektorida joriy etishning asoslaridan biri sifatida autsorsing juda
rivojlangan mamlakatlarning tajribasiga e’tibor qaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Bunday mamlakatlarga anglo-saksoniya mamlakatlari (Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada,
Avstraliya, Yangi Zelandiya), skandinaviya mamlakatlari (Shvesiya, Daniya, Finlyandiya) uzoq
sharq mamlakatlari (Singapur, Gonkong, Janubiy Koreya) kiradi.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga a’zo mamlakatlarda mazkur uslubiyot
asosida hisoblangan davlat sektori autsorsingi tahlili olib borilgan yillarda YaIM ning 10,0
foizini tashkil etgan.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti davlat sektoridagi autsorsingning ulushini
doimiy ravishda tahlil qiladi va baholaydi.
Xorijiy davlatlarda autsorsingga berilgan davlat organlari funksiyasini uch guruhga
ajratiladi.
Birinchi guruhga ta’minlovchi funksiyalar, masalan, ovqatlantirish, binolarni tozalash,
chiqindilarni chiqarish, qo‘riqlash xizmati kiradi. Mazkur funksiyalarni osongina autsorsingga
berilishi mumkin, chunki bular budjet tashkiloti va boshqaruv organlari faoliyatining asosiy
vazifalari hisoblanmaydi, ulardan foydalanish nisbatan oddiy standartlashtirilgan hamda
ijrochilarga yuqori talablar qo‘ymaydi va bilimning yuqori darajasi talab qilinmaydi.
Ikkinchi guruh funksiyalari o‘z ichiga ijrochilardan yetarli ravishda yuqori kasbiy malaka
talab qiluvchi ta’minlovchi funksiyalarni o‘z ichiga oladi. Bu guruh funksiyalari moliya va
buxgalteriya, kadrlarni boshqarish, yuridik xizmat, hujjatlar aylanishini ta’minlash, axborot
texnologiyalaridan foydalanishni qamrab oladi.
49
Oxirgi yillarda xorijiy davlatlardagi davlat sektoridagi autsorsing, birinchi navbatda,
mazkur guruh funksiyalarini bajarish bilan bog‘liq, eng ko‘p foydalaniladigan autsoring
funksiyalari sifatida axborot texnologiyalaridan foydalanishni ko‘rsatish mumkin.
Autsoringga beriladigan uchinchi guruh funksiyalariga davlat xokimiyat organlarining
o‘zi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bajaradigan asosiy funksiyalar kiradi, xorijiy davlatlarda bu turdagi
autsorsing juda kam uchraydi.
Shunday qilib, mamlakat va mahalliy darajasida budjet xarajatlarini optimallashtirish
zaruriyati-autsorsingdan foydalanish asosida budjet xarajatlarining samaradorligini
oshirishdan iboratdir.
Umuman olganda, autsorsingni davlat muassasalari xizmatlariga qo‘llashda budjet
xizmatlarini amalga oshiradigan budjet tashkilotlari, tijorat va notijorat tashkilotlarining
raqobatbardoshligi hamda budjet xarajatlarining natijadorligini oshirish maqsadida
autsorsingdan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Po‘latov M.E., Xolmamatov D.H., Yahyoxonov N.B. Xizmatlar marketing. O‘quv qo‘llanma.
Samarqand. Fan bulog‘i nashryoti, 2021 y., - 445 bet.
2.
Ergashxodjaeva Sh.Dj., Qosimova M.S., Yusupov M.A. Marketing asoslari.-O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi - T.: “Iqtisodiyot”, 2019. - 305 bet.
3.
Norimovich, R. A., & Namazovna, A. N. (2024). Evaluative indicators of increasing the
production efficiency of industrial sectors. Образование наука и инновационные идеи в
мире, 42,
4.
Mukhitdinov, K. S., & Rakhimov, A. N. (2020). The forecast for the development of the
public services sector. Scopus. Solid State Technology, 63(6).
5.
Raximov, A. (2022). Aholiga yashash joy va umumiy ovqatlanish xizmatlari rivojida ichki
va yondosh tarmoqlarning ta’sirini baholash (qashqadaryo viloyati misolida). Iqtisodiyot va
taʼlim, 23(4), 397-402.
6.
Рахимов, А. М. (2021). Услуги по проживанию и обслуживанию населения
значение эконометрического моделирования в нормативной оценке требований
потребителей
для
улучшения
качества
отображения.
Международный
междисциплинарный исследовательский журнал Galaxy, 9(12), 1043-1048.
7.
Maxmanazarovna, R. M. (2023). The Value of Mathematical Modeling in Teaching
Econometrics to Students of Higher Educational Institutions. Eurasian Research Bulletin, 19,
176-178.
8.
Makhmanazarovna, R. M. (2021). The importance of a synergy approach to teaching an
econometics in the direction of the economy. In international conference on multidisciplinary
research and innovative technologies (Vol. 2, pp. 5-7).
9.
Karimova, S., & Sodiqova, D. (2025). Development trends ofelectronic commerce and its
infrastructure in Uzbekistan. Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari, 5(1), 131-140.
10.
Karimova, S. (2024). Elektron tijorat platformalarinitakomillashtirishda virtual
ekotizimlarning o‘rni. Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari, 4(4), 26-33.
11.
Равшанова, М. М. (2024). Значение педагогических экспериментов в развитии
эконометрических навыков учащихся. Экономика и социум, (3-1 (118)), 836-839.
