41
QURILISH MATERIALLARI SANOATIDA INNOVATSION KLASTERLAR
SAMARADORLIGI
Yuldasheva Kamola Miraliyevna
"International School of Finance Technology and Science"
instituti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340293
Abstract:
The importance of clusters in the innovative management of construction
material production enterprises, organization algorithm and specific features of network
innovation clusters are considered in the article. The economic efficiency of the cluster was
evaluated.
Key words
: innovation, innovative process, management, cluster, innovative industrial
cluster, production of building materials.
Zamonaviy raqamlashtirish sharoitida mamlakatimizda qurilish sohasini va qurilish
materiallari ishlab chiqarish kompleksini yanada rivojlantirish, hududlarda aholi uchun arzon
uy-joylar qurilishini taʼminlash, uy-joy qurilishi bozorida talab va taklif nomutanosibligini
qisqartirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Mazkur vazifani amalga oshirish uchun sohada
faoliyat olib borayotgan korxonalarda xorij tajribasi asosida mahalliy sharoitni hisobga olgan
holda innovatsion loyihalarni ishlab chiqish, istiqbolli loyihalarni joriy etishi moliyalashtirish
masalalari hal qilinishi kerak boʼlgan dolzarb muammolarga aylangan.
Milliy iqtisodiyotning real sektorini iqtisodiy rivojlantirish maqsadida korxonalar, davlat
organlari, fan va ta’lim manfaatlarini yagona bir butunlikka bog‘lash imkonini beruvchi
klasterli yondashuv qo‘llaniladi. Shu bilan birga, korxonalar innovatsion mahsulotlar ishlab
chiqarish doirasida raqobatbardoshlikni ta’minlash, sotish geografiyasini kengaytirish, ishlab
chiqarish va eksport hajmini oshirish, yangi talabgir ish o‘rinlarini yaratish, moliyaviy,
mehnat va moddiy resurslarni olish kabi imkoniyatlarga ega bo’ladi. Ushbu yondashuv o'ziga
xos xususiyatlari, xususiyatlari va rivojlanish xususiyatlariga ega bo'lgan mustaqil tizim
sifatida emas, balki hozirgi vaqtda qurilish klasterining elementlaridan biri sifatida
qaraladigan qurilish materiallari sanoatida ham qo'llanilishi mumkin.
Bugungi kungacha iqtisodiyot tarmoqlarini innovatsion klaster asosida rivojlantirish
muammosi bo'yicha muhim nazariy va uslubiy asoslarni yaratish ustida bir qator ilmiy
izlanishlar olib borilgan. Klasterlarda innovatsion faoliyat jarayonlari, klaster ichidagi o‘zaro
hamkorlik masalalari, klister loyihalarni tashkil etish, ularni strategik rivojlantirish masalalari
o‘rganildi, shu bilan birga qurilish materiallari sanoati korxonalarini klaster rivojlanishining
ayrim masalalari, xususan, qurilish materiallari sanoati klasterlarini yaratish modellari va
mexanizmlarini shakllantirish, ularning faoliyati va rivojlanishi samaradorligini baholashga
yondashuvlarni ilmiy tadqiqot qilish taqozo etiladi.
Raqobatbardosh tarmoqlarni tanlashga muvofiq innovatsion sanoat klasterlarni
shakllantirish mamlakatimizni iqtisodiy rivojlantirishning yangi strategiyasini ishlab
chiqishni talab qiladi, uning me’yoriy-huquqiy bazasini ishlab chiqish yangi raqobatbardosh
ishlab chiqarish va korxonalarni – yuqori texnologiyali tarmoqlar va xizmatlarni
shakllantirish uchun shart-sharoitlar yaratishga yo‘naltirilishi lozim, bu esa mamlakat
iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradi.
42
Turli tadqiqotlarni tahlil qilish natijasida sanoat klasterlariga xos xususiyatlarning
quyidagi ro'yxatidan foydalanishni taklif qilamiz: fazoviy mezon; funktsional mezon; xo'jalik
yurituvchi sub'ektlarning ko'pligi; umumiy axborot maydoni; ijtimoiy yo'nalish; nostandart
hayot aylanishi; innovatsiyalar, ishbilarmonlik obro'si.
Jahonning eng ilg’or mamlakatlarida klasterlar faoliyatini tashkil etish, samaradorligini
oshirish, iqtisodiy munosabatlarning nazariy va uslubiy asoslarini takomillashtirish yuzasidan
tadqiqotlarga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ta’kidlash kerakki, bu boradagi ustuvor
yo‘nalishlardan biri sifatida qurilish materiallari sanoati samaradorligini oshirish, sohani
rivojlantirishga to‘siq bo‘layotgan muammolar yechimini ilmiy asoslash, klasterlar faoliyatini
samarali tashkil etishda ular hamkorlik qiluvchi boshqa xo‘jalik yuritish subyektlari bilan
klasterlar faoliyatini mos tashkil etishga e’tibor qaratilmoqda. Qurilish materiallari sanoatini
rivojlantirish istiqbollari va soha innovatsion klasterini yaratish nuqtayi nazaridan eng
istiqbolli hududlardan biri Toshkent viloyatidir. U O‘zbekistonning eng investitsion jozibador
hududlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonning mazkur viloyatida qurilish materiallari
innovatsion sanoat klasterining tashkil etilishi ham sanoat salohiyati bo‘yicha Toshkent
viloyatining hududlar orasida 3-o‘rinni egallab, O‘zbekistonda sanoat yuksalishining
yetakchilaridan biri bo‘lgani bilan bog‘liq.
Toshkent viloyatida qurilish materiallari innovatsion klasterini tashkil etishning
afzalliklari quyidagilardan iborat:
-
poytaxtga yaqin, tobora kuchayib borayotgan anglomeratsiya ta’siri;
-
mintaqani eng yirik sanoat va transport markazi sifatida belgilovchi qulay
transport tizimi, transport-logistika markazining joylashuvi;
-
aholi zich joylashgan hududligi tufayli mehnat salohiyati va iste’mol bozori hajmining
ahamiyatini oshirish omili mavjudligi;
-
inson kapitalining salohiyati, ularning malakasini muntazam oshirib borish va bazaviy
korxonalarda tayyorlash;
-
iqtisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvchi omillari bo‘lgan tovar va
xizmatlarga ichki talabning oshishi.
Qurilish materiallari ishlab chiqarish bo'yicha innovatsion sanoat klasteri faoliyatini
tashkil etish algoritmi quyidagi rasmda ko’rsatilgan (1-rasm).
43
1-rasm. Qurilish materiallari klasterini yaratish algoritmi
1
Ushbu
algoritm
asosida
2021-yil
boshida
“Ohangaronsement”
korxonasi
negizida qurilish materiallari ishlab chiqarish bo'yicha innovatsion sanoat klasteri tashkil
etildi va uning asosiy loyihasi – “quruq” usulda sement ishlab chiqaruvchi yuqori texnologiyali
yangi zavod ishga tushirildi. Bu Markaziy Osiyodagi yirik va ishlab chiqarishi to'liq
avtomatlashtirilgan, energiya resurslarini kam iste'mol qiladigan va atrof-muhitga minimal
ta'sir ko'rsatadigan MDHdagi eng zamonaviy korxonadir. Raqamli zavodda ishlab chiqarishni
boshqarish uchun eng yangi texnologiyalardan foydalanilgan, dunyoning yetakchi ishlab
chiqaruvchilari tomonidan keltirildan zamonaviy ishonchli “beshinchi avlod” uskunalari
1
Muallif ishlanmasi.
Imkoniyatlar
Klasterni yaratish
Kelajak istiqbolda klaster samaradorligini prognoz qilish
Innovatsion qurilish materiallari klasterining tuzilmaviy tarkibini aniqlash
Tarmoq faoliyati yo’nalishlarining biri bo’yicha hududiy innovatsion qurilish
materiallari klasterini yaratish bo’yicha qaror qabul qilish
Klasterni yaratishning imkoniyatlarini baholash
Hudud qurilish materiallari sanoatining uning ayrim sohalarida
klasterlarni yaratish imkoniyatlarini aniqlash
Hudud sanoat majmuasining mahsulotlar hajmini shakllantirishdagi qurilish
materiallari sanoatining o’rni va rolini baholash
Hudud iqtisodiyotining ijtimoiy-iqtisodiy tahlili
Qurilish materiallari klasterini shakllantirish va faoliyatini tartibga solish
jarayonlarini boshqarish organi
44
o'rnatilgan, atrof-muhitga ta'siri minimallashtirilgan (ishlab chiqarishning barcha
uchastkalarida 85 ta zamonaviy filtr tizimlari mavjud)
2
.
Istiqbolli davrdagi soha holatini bashorat qilish, kelgusida sohaning yuqori
samaradorligini ta’minlash uchun zarur shart-sharoitlarni yaratuvchi profilaktik yеchimlarni
shakllantirish va joriy etish maqsadida, klasterlarni rivojlantirishni davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlashning ustuvor yo‘nalishlari klasterning raqobatbardoshligini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan quyidagi o‘zaro bog‘liq tadbirlar majmuasini o‘z ichiga olishi kerak:
1)
klasterni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratishga ko‘maklashish;
2)
jamiyatning klaster mahsulotlariga uzoq muddatli ehtiyojlarini baholash;
3)
mahalliy va jahon bozoridagi raqobat darajasini prognoz qilish;
4)
rivojlanish darajasi klaster faoliyati samaradorligini belgilaydigan turdosh va yordamchi
tarmoqlarning rivojlanish holatini qo‘llab-quvvatlash va boshqalar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-maydagi “Qurilish materiallari
sanoatini jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ-4335-sonli
qarori.
2.
Regional knowledge economies: markets, clusters and innovation / P. Cooke et al.
Northampton, Massachusetts 01060, USA, 2017.
3.
Глухов В. В., Бабкин А. В. Показатели для оценки инновационного потенциала
интегрированных промышленных структур и кластеров //Управление инновационной
деятельностью экономических систем (ИНПРОМ-2014). 2014. – С. 328-333.
4.
Pасулов Т.С., Mахмасобирова Н.У. Инновацион кластерларни шакллантиришнинг
Америка қўшма штатлари тажрибаси. ИҚТИСОД ВА МОЛИЯ / ЭКОНОМИКА И
ФИНАНСЫ. 2017, 7-сон.
5.
“O’zsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi materiallari.
2
“O’zsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi materiallari.
