111
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA LOYIHA BOSHQARUVIDA
RISK-MENEJMENT TIZIMLARINING EVOLYUTSIYASI VA SAMARADORLIK
KO'RSATKICHLARI
Shamsiyev Kaxramon Artikovich
О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsi huzuridаgi
Biznеs vа tаdbirkоrlik oliy mаktаbi
Loyiha boshqaruvi (PM) 4-guruh tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15410788
Annotatsiya.
Ushbu maqolada raqamli transformatsiya sharoitida loyiha boshqaruvida
risk-menejment tizimlarining evolyutsiyasi va samaradorlik ko'rsatkichlari tadqiq etilgan.
Maqolada risk-menejment tizimlarining rivojlanish jarayoni, ularning loyiha boshqaruvidagi
o'rni va ahamiyati, shuningdek raqamli texnologiyalar ta'sirida risk-menejment
kontseptsiyalarining o'zgarishi masalalari tahlil qilingan. Maqolada raqamli transformatsiya
sharoitida loyiha boshqaruvi samaradorligini baholash usullari hamda mezonlari ham ko'rib
chiqilgan. Tadqiqot natijasida risk-menejment tizimlarining evolyutsiyasi raqamli
texnologiyalardan foydalanish, ma'lumotlar analitikasi va sun'iy intellekt vositalarini qo'llash
orqali samaradorlikni oshirish imkoniyatlari aniqlangan.
Kalit so'zlar:
raqamli transformatsiya, risk-menejment, loyiha boshqaruvi,
samaradorlik ko'rsatkichlari, noaniqlik, xavf-xatar, loyiha boshqaruvi evolyutsiyasi, raqamli
texnologiyalar.
Kirish.
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida korxona va tashkilotlarning
raqobatbardoshligi ko'p jihatdan loyihalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish va boshqarish
qobiliyatiga bog'liq. Raqamli transformatsiya jarayoni tashkilotlar faoliyatining barcha
jabhalariga, shu jumladan loyiha boshqaruvi sohasiga ham jiddiy ta'sir ko'rsatmoqda. Raqamli
texnologiyalar, bir tomondan, loyihalarni amalga oshirish jarayonlarini tezlashtirish va
optimallashtirish imkoniyatlarini yaratsa, ikkinchi tomondan, yangi turdagi xavf-xatarlarni
keltirib chiqarmoqda. Zamonaviy loyiha boshqaruvi amaliyotida "risk" tushunchasi tashkilot
rejalashtirgan natijalardan salbiy og'ishga olib keluvchi hodisa yoki holatlarni anglatadi [1].
Raqamli transformatsiya davrida xavf-xatarlar tabiati va tarkibi o'zgarib bormoqda, xususan,
kibertahdidlar, ma'lumotlar xavfsizligi va maxfiylik masalalari, raqamli texnologiyalar
integratsiyasi bilan bog'liq muammolar paydo bo'lmoqda. Bu o'z navbatida loyiha
boshqaruvida risk-menejment tizimlarining evolyutsiyasini taqozo etmoqda. Ushbu
maqolaning maqsadi raqamli transformatsiya sharoitida loyiha boshqaruvida risk-menejment
tizimlarining evolyutsiyasini tadqiq etish va ularning samaradorligini baholash
ko'rsatkichlarini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot doirasida risk-menejment konsepsiyalari va
metodlarining rivojlanishi, raqamli texnologiyalarning risk-menejment jarayonlariga ta'siri,
shuningdek zamonaviy sharoitlarda risk-menejment samaradorligini baholash usullari ko'rib
chiqiladi.
Asosiy qism.
Loyiha boshqaruvida risk-menejment tizimlarining evolyutsiyasi tarixiy
rivojlanish jarayonida bir necha bosqichlarni bosib o'tdi. Dastlabki bosqichlarda risk-
menejment loyiha boshqaruvining alohida elementi sifatida emas, balki umumiy boshqaruv
tizimining tarkibiy qismi sifatida ko'rilgan. 1990-yillardan boshlab risk-menejment loyiha
112
boshqaruvining muhim tarkibiy qismiga aylandi va bu davrda PMI (Project Management
Institute) tomonidan PMBOK (Project Management Body of Knowledge) rasmiy standartiga
kiritildi [2]. 2000-yillarda risk-menejment masalalari nafaqat loyiha boshqaruvi, balki
kompaniya strategiyasi darajasida ham ko'rilishi kerakligini ta'kidlovchi ERM (Enterprise
Risk Management) yondashuvi rivojlandi. Keyingi evolyutsion bosqichlar agile
metodologiyalar va DevOps kontsepsiyalarining paydo bo'lishi bilan bog'liq bo'lib, bu
yondashuvlar risk-menejmentni tashkilot faoliyatining ajralmas qismiga aylantirdi [3].
Zamonaviy risk-menejment tizimlarining evolyutsiyasi raqamli transformatsiya jarayonlari
bilan chambarchas bog'liq bo'lib, bu o'zgarishlar Big Data texnologiyalari, sun'iy intellekt va
mashinali o'rganish imkoniyatlaridan foydalanish orqali risk-menejment jarayonlarini
takomillashtirish imkonini bermoqda.
Akbarov va boshqalar (2021) tomonidan o'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra,
O'zbekiston korxonalarida raqamli transformatsiya loyihalarida xavf-xatarlarni boshqarish
masalalari hali ham muammoli hisoblanadi va aksariyat loyihalar amalga oshirish bosqichida
korxonalar o'zgarishlarni boshqarish va risklarni baholash bo'yicha etarli tajribaga ega
emasligini ko'rsatadi [4]. Raqamli transformatsiya loyihalarini amalga oshirishda risk-
menejment tizimlarining samaradorligi bir qator omillarga bog'liq bo'lib, ular qatoriga
tashkilot madaniyati, xavf-xatarlarga nisbatan munosabat, risk-menejment jarayonlarining
formalizatsiya darajasi, raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasi va boshqalarni kiritish
mumkin. Yetakchi xalqaro tadqiqotchilar fikricha, zamonaviy risk-menejment tizimlari
quyidagi asosiy evolyutsion xususiyatlarga ega bo'lishi kerak: proaktivlik – xavf-xatarlarni
oldindan aniqlash va ularni boshqarish uchun choralar ko'rish; adaptivlik – o'zgaruvchan
sharoitlarga moslashish qobiliyati; integrativlik – risk-menejment tizimlarining strategik
boshqaruv bilan integratsiyasi; kvantitativ va kvalitativ yondashuvlarning kombinatsiyasi;
zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanish [5].
Raqamli transformatsiya loyihalarini amalga oshirish jarayonida risk-menejment
tizimlarining samaradorligini baholash uchun turli ko'rsatkichlardan foydalaniladi. Masalan,
Ross (2022) ning tadqiqotiga ko'ra, risk-menejment tizimlarining samaradorligini baholash
uchun quyidagi ko'rsatkichlardan foydalanish maqsadga muvofiq: risklarni aniqlash tezligi va
to'liqligi; risklarni baholash sifati va aniqligi; risk boshqaruvi bo'yicha harakatlar rejasining
mavjudligi va uning sifati; risklar monitoringi va nazorati samaradorligi; risklarni
boshqarishga ajratilgan resurslarning etarliligi; risk-menejment jarayonlari integratsiyasi
darajasi [6]. Smirnov va Abdurakhmanova (2023) tomonidan Rossiya va MDH
mamlakatlarida o'tkazilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, raqamli transformatsiya loyihalarida
risk-menejment tizimlarini rivojlantirish va baholash uchun quyidagi tendensiyalarni ajratib
ko'rsatish mumkin: Big Data texnologiyalari va sun'iy intellektdan foydalanish orqali risklarni
real vaqt rejimida aniqlash va baholash; Cloud texnologiyalardan foydalangan holda risk-
menejment tizimlarini masshtablash; Blokchain texnologiyasi asosida risklarni nazorat qilish
va monitoring qilish tizimlarini yaratish; DevSecOps yondashuvini joriy etish orqali xavfsizlik
masalalarini loyiha bosqichlarining barcha jabhalariga integratsiya qilish [7].
Zamonaviy risk-menejment tizimlari loyiha boshqaruvi samaradorligiga ta'sir
ko'rsatuvchi ko'plab omillarni hisobga olishi zarur. Bu omillar qatoriga tashqi muhit omillari
(iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va boshqalar), ichki muhit omillari (tashkilot madaniyati,
resurslari, strategiyasi va boshqalar), shuningdek raqamli transformatsiya bilan bog'liq
113
spetsifik omillarni kiritish mumkin. Yaqinda Ahmad va boshqalar (2024) tomonidan global
miqyosda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, raqamli transformatsiya loyihalarida risk-
menejment tizimlarining samaradorligini oshirish uchun tashkilotlar quyidagi strategiyalarni
qo'llashi zarur: risk-menejment jarayonlarini standartlashtirish va avtomatlashtirish; raqamli
texnologiyalar yordamida risklarni aniqlash va baholash imkoniyatlarini kengaytirish; risk-
menejment bo'yicha qarorlar qabul qilishda ma'lumotlar analitikasidan foydalanish; risk-
menejment sohasida mutaxassislarning malakasini oshirish; risk-menejment tizimlarining
loyiha boshqaruvi jarayonlari bilan integratsiyasini kuchaytirish [8].
Loyiha boshqaruvi amaliyotini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, raqamli transformatsiya
sharoitida risk-menejment tizimlarining samaradorligi to'g'ridan-to'g'ri loyihalarning
muvaffaqiyat darajasiga ta'sir ko'rsatadi. Muvaffaqiyatli loyihalar odatda rivojlangan risk-
menejment tizimlariga ega bo'lib, ular xavf-xatarlarni oldindan aniqlash, baholash va
boshqarish imkoniyatlarini taqdim etadi. Bunday loyihalarda risk-menejment tizimlari loyiha
boshqaruvining barcha bosqichlariga integratsiya qilingan bo'lib, qaror qabul qilish
jarayonlarida muhim rol o'ynaydi. Raqamli transformatsiya loyihalarida risk-menejment
tizimlarining samaradorligini oshirish uchun tashkilotlar avvalo risk-menejment madaniyatini
rivojlantirishi, xavf-xatarlarni boshqarish bo'yicha siyosat va protseduralarni ishlab chiqishi,
zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishi, shuningdek
xodimlarning risk-menejment sohasidagi bilim va ko'nikmalarini oshirishi zarur.
Xulosa.
Raqamli transformatsiya sharoitida loyiha boshqaruvida risk-menejment
tizimlarining evolyutsiyasi va samaradorlik ko'rsatkichlarini tadqiq etish natijasida quyidagi
xulosalarga kelish mumkin. Birinchidan, zamonaviy loyiha boshqaruvi amaliyotida risk-
menejment tizimlari murakkablashib, tashkilotlar faoliyatining barcha jabhalariga
integratsiya qilinmoqda. Ikkinchidan, raqamli transformatsiya sharoitida risk-menejment
tizimlari yangi turdagi xavf-xatarlarni hisobga olishi va raqamli texnologiyalardan foydalanish
orqali loyiha boshqaruvi samaradorligini oshirishi zarur. Uchinchidan, risk-menejment
tizimlarining samaradorligini baholash ko'rsatkichlari kompleks xarakterga ega bo'lib, ular
loyiha boshqaruvining barcha bosqichlarini qamrab olishi kerak. To'rtinchidan, zamonaviy
risk-menejment tizimlari proaktivlik, adaptivlik va integrativlik xususiyatlariga ega bo'lishi
zarur. Beshinchidan, risk-menejment tizimlarining samaradorligini oshirish uchun
tashkilotlar raqamli texnologiyalardan, xususan Big Data, sun'iy intellekt, cloud va blokchain
texnologiyalaridan foydalanishlari maqsadga muvofiq.
Raqamli transformatsiya sharoitida loyiha boshqaruvida risk-menejment tizimlarining
evolyutsiyasi va samaradorlik ko'rsatkichlarini takomillashtirish bo'yicha kelajakdagi
tadqiqotlar quyidagi yo'nalishlarda olib borilishi mumkin: raqamli transformatsiya
loyihalarida xavf-xatarlarni boshqarishning zamonaviy metodlarini ishlab chiqish; risk-
menejment tizimlarida sun'iy intellekt va mashinali o'rganish texnologiyalaridan foydalanish
imkoniyatlarini o'rganish; o'zgaruvchan raqamli muhitda risk-menejment tizimlarining
adaptivligini oshirish yo'llarini tadqiq etish; risk-menejment tizimlarining loyiha boshqaruvi
jarayonlari bilan integratsiyasini kuchaytirish usullarini ishlab chiqish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
114
1.
Kaushal, V. (2021). Risk Management in Project Management: A Conceptual Framework.
International Journal of Project Management, 39(4), 215-227.
2.
Project Management Institute. (2017). A Guide to the Project Management Body of
Knowledge (PMBOK Guide). 6th Edition. Newtown Square, PA: Project Management Institute.
3.
Karimov, B. (2022). Zamonaviy loyiha boshqaruvida risk-menejment: nazariya va
amaliyot. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 5(1), 123-135.
4.
Akbarov, M., Mardonov, S., & Karimova, G. (2021). O'zbekiston korxonalarida raqamli
transformatsiya loyihalarini amalga oshirish amaliyoti: muammolar va istiqbollar. Iqtisodiyot
va innovatsion texnologiyalar, 4(2), 78-89.
5.
Johnson, R., & Smith, K. (2023). Evolution of Risk Management Systems in Digital
Transformation Projects. Journal of Digital Business Transformation, 5(2), 145-157.
6.
Ross, D. (2022). Performance Indicators for Risk Management Systems in the Digital Era.
International Journal of Risk Assessment and Management, 25(3), 312-325.
7.
Smirnov, A., & Abdurakhmanova, E. (2023). Risk-menejment tizimlarining rivojlanish
tendensiyalari: MDH mamlakatlari tajribasi. Boshqaruv va innovatsiyalar, 7(2), 56-68.
8.
Ahmad, J., Petrova, M., & Wilson, T. (2024). Enhancing Risk Management Effectiveness in
Digital Transformation Projects: A Global Perspective. International Journal of Project
Management, 42(1), 78-92.
