Barcha maqolalar
Кўмир брикетлари олишда органик боғловчилардан фойдаланишнинг долзарблиги
Ушбу мақолада кўмир кукунларидан сифатли ва ёнувчан брикетлар олиш учун органик бириктирувчилардан фойдаланиш усуллари келтирилган.
Кимё саноати чиқиндилари асосида поликонденсацион турдаги ион-алмашиниш полимерларини олиш технологияси
Диссертация мавзусининиг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда ион алмашувчи полимерлар металлургия, кимё ва бошқа соҳаларида саноат ва оқава сувларни деминерализациялаш ва тозалаш жараёнларида кенг қўлланиладилар. Юқори сорбцион ва физик кимёвий кўрсаткичларга эга бўлган ион алмашувчи полимерларни олиш технологии жараёнларини ишлаб чиқиш ва яратиш, олинган ион алмашувчилар эксплуатацион кўрсаткичларини бошқаришнинг илмий асосларини тадқиқ килиш энг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади.1
Республикамизнинг мустакиллиги йилларида мис, никель, кобальт, молибден ионларига нисбатан танлаб таъсир этиш хусусиятга эга бўлган турли синфдаги комплекс ҳосил килувчи катионитлар, анионитларни акрил кислотаси, полиэтиленполиамин, бензогуанидин каби бирикмаларни фурфурол билан поликонденсациялаш ёрдамида шунингдек гетероциклик альдегид-фурфурол ва ароматик халка тутган бирикмалар асосида поликонденсацион турдаги янги термо-кимёвий баркарор ионитлар синтезига оид илмий изланишларга асосий эътибор қаратилган. Бу борада поликонденсацион турдаги янги термо-кимёвий баркарор ионитлар олиш технологик жараёнлари яратилганини алоҳида такидлаш мумкин.
Бутун дунёда дивинилбензол, стирол, акрил кислотаси, винилпиридинлар каби мономерлар асосида полимеризацион турдаги ион алмашувчи материалларни олиш технологиялари йўлга кўйилган ва долзарб муаммоларни хал этиш максадида илмий тадкиқотлар олиб бориляпти. Ион алмашувчи полимерларни ишлаб чиқишда бир қатор масалаларни ҳисобга олиш зарур, хусусан куйидаги йўналишларда:саноат ва оқава сувларини тозалаш ва уларнинг каттиклигини камайтириш; металлургия саноати технологии эритмаларидан рангли металлар ионларини ажратиб олиш; атроф-муҳит муҳофазаси масаласини хал этиш кабилар долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сон «2009-2014 йилларда Киме саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик қайта жиҳозлаш дастури тўғрисида»ги, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларга Узбекистан Республикасининг саноати ривожланишининг устувор йўналишлари тўғрисида»ги, 2017 йил 6 апрелдаги № Ф-4891 сон «Товарлар (ишлар, хизматлар) хажми ва таркибини танкидий тахдил килиш, импорт ўрнини босадиган ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришни чукурлаштириш», 2017 йил 21 апрелдаги № ПҚ-2915-сон «Узбекистан Республикаси экология ва атроф-муҳитни мухофаза килиш давлат кўмитасининг чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши, тўпланиши, сақлаши, ташилиши, утилизация қилиниши, қайта ишланиши, кўмилиши, реализациясини назорат килиш инспекциясифаолиятининг ҳукукий асослари» қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади: Шўртан газ-кимё мажмуаси куб чикиндилари ва гидролиз саноати иккиламчи маҳсулоти фурфурол асосида янги мавжуд, арзон, термо-кимёвий, механик мустаҳкам поликонденсацион турдаги ион алмашувчи полимерлар олиш технологиясини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ионоген группаларини киритиш учун ШГКМ куб чикиндилари ва фурфурол асосида поликонденсация реакцияси йўли билан полимер олиш усули ишлаб чиқилган;
полимерларни ҳосил бўлиши реакциянинг бошланғич мономерлар концентрациясига, катализаторлар, реакция ҳароратига боғлиқлиги аниқланган;
олинган полимерии сульфирлаш жараёни технологик режими ишлаб чиқилган;
олинган ионитларни амалда қўллаш мақсадида замонавий физик-кимёвий таҳлил усулларини қўллаб катионитларнинг асосий хоссалари аниқланган;
олинган катионитлар кимё, гидрометаллургия корхоналарида ҳамда артезиан сувларини юмшатиш жараёнларида қўлланилган.
Хулосалар
1. Ион алмашинувчи полимерлар синтези учун полимер матрицаси сифатида фурфурол билан кимёвий ишлаб чиқариш куб чикиндилари (ШГКМ) поликонденсация реакцияси ёрдамида амалга оширилган. Полимер олиш реакциясида фурфурол ва куб чикиндиларини поликонденсацияси ва унинг кимёвий ўзгаришлар жараёни, кинетик тадқиқотлар асосида, тезлик константалари қийматлари, реакциянинг активланиш энергияси аникланган. Шунингдек ионитлар олиш технолгиясида реакциянинг ҳароратга, дастлабки моддаларнинг концентрациясига ҳамда катализатор ва бошка омилларга боғлиқлиги кўрсатилган.
2. Олинган полимернинг полимер аналогик ўзгаришлар реакцияси ўрганилган. Полимерии сульфирлаш натижасида O,1N. NaOH эритмаси бўйича алмашиш сигими 5,0-5,5мгэкв/г га эга бўлаган сульфокатионитлар синтез қилинган. Турли омилларга караб, полимерии сульфирлаш рекция кинетикаси, асосий тадкикотлар асосида, асосий кўрсатгичлари юқори хусусиятларга эга бўлган сульфокатионит олиш усули ишлаб чиқилган.
3. Импорт ўрнини босувчи ионитлар олиш учун яроқли бўлган хом-ашёнинг сорбцион ва физик-кимёвий хоссаларига ионитнинг асосий физик ва кимёвий параметрларини (натрий, кальций, магний, мис, никель, ва бошка ионлари сорбцияси, сорбциялаш қобилияти, диссоциаланиш даражаси ионоген функционал группалар)ионитнинг кимёвий таркибига, корреляцион боғлиқлиги аникланган.
4. Ионитларнинг физик-кимёвий, кимёвий ва сорбцион хоссаларини таҳлил қилиш асосида амалий қўлланиш соҳалари аникланган, шунингдек, олинган маҳсулот «Қўқон суперфосфат заводи» АЖ ва «Asian Diamond Classic» МЧЖларида саноат сувларини тозалаш ва юмшатиш жараёнларида қўллашга тавсия этилди.
Караумбет ва Борсакелмас кўли хом ашёларини қайта ишлаб магний оксид, гидроксид ва натрий сульфат олиш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда илмий ҳажмдор ва нанотехнологиялар ривожланиши билан бир каторда алоҳида тозаликка зга бўлган турли бирикмаларга талаб хам ортиб боради. Бу борада магний бирикмалари, хусусан магний оксид алоҳида ўрин тутади. Шу билан боғлиқ холда ишлаб чикаришнинг магний оксид, шунингдек магний гидроксидга талабини таъминлаш бутун дунё олимлари тадкикотларининг асосий йўналиши хисобланади. Магний гидроксид нафакат магний оксид олиш учун хомашё хисобланади, балки махсулот хисобланиб, уни магнийнинг турли хил тузлари ва керакли бирикмаларига кайта ишлаш мумкин. Шунинг учун ишлаб чиқаришни юқори тозаликдаги магний гидроксид ва магний оксид билан таъминлаш илм-фан олдида турган устувор вазифалардан хисобланади.
Бугунги кунда жаҳонда мавжуд хомашё манбалари, тузли кўллар сувлари, денгиз сувлари, табиий чўкиндиларни ишлаб чикаришга қамраб олган холда тоза тузлар, магний оксид ва гидроксидлари олиш технологияларини яратишга алоҳида эътибор каратилмокда. Рапалар ва қуруқ аралаш тузларни қайта ишлаш технологиясини яратишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: рапа ва курук аралаш тузлардан магний хлориднинг йўлдош кўшимчалардан тозаланган тўйинган эритмаларини олиш, тозаланган эритмаларни магний оксид ва гидроксидга, курук аралаш тузлардан ажратиб олинган мирабилитни юкори тозаликдаги натрий сульфатга кайта ишлашнинг самарадор усулларини ишлаб чиқиш, рапалардан магний оксид ва гидроксид, Тумрук кони мирабилитидан ва курук аралаш тузлардан юкори тозаликдаги натрий сульфат олиш ва дистиллер суюклигини утилизация килишнинг самарали технологияларини яратиш ҳисобланади.
Республикамизда кенг миқёсдаги аниқ чора-тадбирларни амалга оширилиш натижасида магнийли хомашё манбаларини кайта ишлаш технологияларини ривожлантириш ва саноат ишлаб чикаришини магнийли бирикмалар билан таъминлаш бўйича илмий-тадқиқотларнинг юқори натижаларига эришилди. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш буйича харакатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «саноатни юкори технологияли кайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хом-ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида юқори қўшимча кийматли тайёр маҳсулот ишлаб чикариш» га каратилган муҳим вазифалар белгиланган. Бу борада, жумладан Караумбет ва Борсакелмас кўлларининг рапалари ва Караумбетнинг курук аралаш тузларидан магний оксид ва гидроксидлари, Тумрук кони мирабилитидан ва дистиллер суюклигини утилизация килиб таза номакоб олиш технологияларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чоратадбирлар дастури тўғрисида»ги, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари, 2017 йил 23 августдаги ПҚ-3236-сонли «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури тўғрисида» ги карори ва мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Караумбет ва Борсакелмас кўллари рапалари ва Караумбет курук аралаш тузларини магний оксид ва гидроксидга, Тумрук кони мирабилитини олий навли натрий сульфатга, сода ишлаб чиқариш чиқиндиси - дистиллер суюклигини утилизация қилиб комплекс кайта ишлаш технологияларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бора бир пайтнинг ўзида сода ишлаб чиқариш чиқиндиси -дистиллер суюклигини утилизациялаш йўли билан Караумбет кўли курук аралаш тузларини магний оксид ва гидроксид хамда натрий сульфатга комплекс кайта ишлаш усули ишлаб чиқилган;
Караумбет ва Борсакелмас кўллари рапалари, Караумбет курук аралаш тузларини магний оксид ва гидроксидга, Тумрук кони мирабилитини натрий сульфатга, номакоб олиш билан калцинацияланган сода саноатига ярокли дистиллер суюклигини тозалаш комплекс кайта ишлашни усуллари яратилган;
Караумбет курук аралаш тузларидан тоза эритмалар олиш, тозаланган рапа ва курук аралаш туз эритмаларидан натрий ва кальций гидроксиддан фойдаланиб магний гидроксид ва оксид олишнинг оптимал технологик параметрлари аникланган;
тайёр маҳсулот натрий сульфатни Тумрук кони мирабилитидан юкори унумда олиниши аникланган;
Караумбет ва Борсакелмас кўллари рапалари ва Караумбет курук аралаш тузларидан магний оксид ва гидроксид, Тумрук кони мирабилита ва ажратилган курук аралаш тузларини юкори тозаликдаги натрий сульфатга кайта ишлаш, натрий хлорид эритмаси олиш билан дистиллер суюклигини тозалашнинг технологиялари ишлаб чиқилган.
Хулоса
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар куйидагилар хисобланади:
1. Натрий ва кальций гидроксидлари билан тозаланган рапалардан магний гидроксидни чўктириш жараёнининг тадкики натрий ва кальций гидроксидларининг меъёри 100-105% бўлса, магний гидроксиднинг чўкиш даражаси натрий гидроксид ишлатилганда 98,2-99,4% ни хамда кальций гидроксид ишлатилганда 97,1-98,2% ни ташкил этади.
Натрий гидроксид иеъёри 105% ва ҳарорат 25 °C бўлганда натрий гидроксид меъёри ортиб бориши билан фильтрланиш тезлиги эритма ва курук колдик бўйича мувофиқ равишда 725,21 и 75,80 кг/м2 с ни ташкил этади. Ҳарорат ортиши билан филтрлаш тезлиги ортади, бу харорат ортиши билан эритма ковушқоклигининг ортиши билан богликдир. Асосий модда микдори магний дигроксидда 98,06% ни, магний оксидда эса 97,02% ни ташкил этади.
2. Караумбет кўли курук аралаш тузларини кайта ишлаш ва асосий компонент тузлар - натрий ва магний хлорид хамда натрий сульфатга ажратилиши бўйича тадқиқотлар натижасида 25°С хароратда тузларнинг максимал эрувчанлигига С:Қ = (2,5-3): 1 да эришилиши ва 91,08-93,02% ни ташкил этиши аниқланди. 25°С харорат ва С:Қ = 3:1 да максимал эрувчанликка 15 минутда, 50°С хароратда эса 10 минутда эришилади. Суспензияни тинилиши тез содир бўлади ва 20°С хароратда 30 минут ичида тинилиш даражаси 94,59% га хамда 40-80°С хароратда 95,51% га етади. Қуйилтирилган чўкмани фильтрлаш тезлиги бўтқа бўйича 18987-24768 кг/м2 соат ни ташкил этади.
3. Қурук аралаш тузлар эритмаларидан натрий сульфатни кристаллантириш бўйича тадқиқотлар курук аралаш тузлар эритмалари +5 -5 °C ҳароратгача совутилганда натрий сульфатнинг чўкиш даражаси 81,58-85,43% ни ташкил этади, натрий сульфат микдори 15,31% дан 2,20-2,82% гача камаяди, натрий ва магний хлоридларининг микдори ортади ва мувофик холда 6,61-6,74% ва 5,54-5,64% ни ташкил этади. Қаттиқ фаза бўйича фильтрлаш тезлиги 4234-5486 кг/м2-соат ни ташкил этади.
4. Сода ишлаб чикариш чикиндиси - дистиллер суюклигида фойдаланиш йўли билан натрий сульфат кристаллантирилгандан сўнг курук аралаш тузлар эритмасини колдик сульфатлардан тозалаш жараёнлари тадкик килинди. Эритмадаги сульфатлар колдик микдорига кальций оксиднинг стехиометрик меъёри 100-102% микдорида дистиллер суюқлиги киритилганда сульфатлар микдорини 1,75% дан 0,22-0,23% гача камайтириш мумкинлиги аниқланди.
5. Қурук аралаш тузлар эритмасидан ажратиб олинган мирабилитни кайта ишлаш жараёнини ўрганиш натижасида буғлатилгандан ва натрий сульфат ажратилгандан сўнг колдик эритмаларни кўп такрорийликда циркуляцияси натижасида тайёр маҳсулотни ифлослантирадиган кальций, магний ва натрий тузлари билан бойиши аникланди. Магний гидроксид ҳосил бўлишига натрий гидроксиднинг 100% стехиометрик меъёрида ва кальций оксидни боғлашга натрий карбонатнинг 100-105% меъёрида оҳак-содали усул билан кўшимчалардан тозалаш кальций ва магний бирикмалари бўлмаган эритмалар олишни таъминлайди, натрий хлорид микдори эса 0,70% дан кўп бўлмайди. Бунда олинган натрий сульфат олий навга мувофик келади.
6. Қуруқ аралаш тузлардан ажратиб олинган мирабилит, Караумбет кўли рапалари, курук аралаш тузлари билан дистиллер суюклиги декальцинацияси бўйича тадқиқотларда дистиллер суюклигини тозалашнинг оптимал технологик параметрлари аникланди: кальций ионларини боглашга натрий сульфат меъёри - 100-105%, харорат - 20-30°С, жараён давомийлиги 60 минутдан кам эмас. Бунда кальцинация даражаси 96,37-97,59% ни ташкил этади. Кальцинирланган сода ишлаб чиқаришга яроқли тозаланган натрий хлорид эритмаси олишнинг принципиал технологик схемаси ишлаб чиқилди ва моддий баланси тузилди.
7. Караумбет ва Борсакелмас рапалари, Караумбет курук аралаш тузларини кайта ишлаш бўйича тадқиқот натижалари магний гидроксиди ва оксиди хамда Тумрук кони мирабилитидан олий навли натрий сульфат олиш технологик схемаларини ишлаб чиқиш, моддий балансларини тузиш, технологияни синовдан ўтказишга асос вазифасини бажарди, улар тажриба намуналари ишлаб чикариш билан «Farg’onaazot» АЖ ва «Қўнғирот натрий сульфат» ҲК да мувоффакиятли синовдан ўтказилди. Юкори унум билан олий навли натрий сульфат ишлаб чиқариш технологияси «Сульфат натрий» ҚК МЧЖда жорий этилди.
8. Магний гидроксид, натрий сульфат ва тозаланган дистиллер суюқлик эритмаси ишлаб чикариш самарадорлиги бўйича дастлабки техник-иқтисодий ҳисоблар амалга оширилди. 1 тонна магний гидроксиднинг таннархи кальций гидроксид билан олинганда 289,26 минг сўм, натрий гидроксид билан - 2259,43 минг сўмни, чакана нархи эса мос равишда 341,11 минг ва 2316,54 минг сўмни ташкил этади. Йилига 10 минг тонна магний гидроксид ишлаб чикарилганда мос равишда 4,5 млрд, ва 1,7 млрд, сўмлик иқтисодий самарадорликка эришилади.
«Сульфат натрий» ҚК МЧЖда 100 минг тоннадан кўпроқ 90 млрд, сўмлик олий навли натрий сульфат ишлаб чиқарилди. Технология юкори самарадор ва энергия тежамкор бўлиб, махсулот импорт ўрнини босувчи экспортбоп хисобланади.
Ёғоч материалларини Туркистон термитидан (anacanthotermes turkestanicus jaсobs, 1904) ҳимоя қилишнинг биологик асослари
Тадқиқот объектлари: туркистон термити, ўсимликлар, кимёвий кураш воситалари.
Ишнинг мақсади: ёғоч материалларини туркистон термити (Anacanthotermes turkestanicusjjt&n химоя қилишнинг илмий асосларини ишлаб чикиш.
Тадқиқот методлари: диссертация ишида умумий қабул килинган энтомологик ва статистик методларидан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: ишда илк бор Ўзбекистон флорасига мансуб 31 турдаги ёғоч намуналари туркистон термитидан зарарланиш даражаларига кўра 4 та гуруҳга ажратилди. Чидамсиз турларга маҳаллий кимёвий препарат сингдириш орқали термит зараридан ҳимояланиш чора-тадбирлари ишлаб чиқилди.
Амалий ахамияти: туркистон термити зарарига чидамли ёғоч турларидан термитлар тарқалган барча ҳудудлардаги аҳоли турар жойи ва бошқа иншоотларни барпо этишда фойдаланилади. Юқори самарали маҳаллий препарат Scptor-2 тарихий ёдгорликлар турар жойлар ва иншоотларни зараркунандадан ҳимоя килишда қўллаш муҳим аҳамият касб этади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: туркистон термити зарарига қарши маҳаллий Scptor-2 препарат Навоий вилояти Нурота тумани “Имом Хасан Имом Хусан” жомеъ масжидида жорий килиниб, юкори иқтисодий самарадорликка эришилди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: Узбекистан Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги, Навоий вилояти Маданият ва спорт ишлари бошқармаси. Натижаларнинг маълум қисми термитлар билан зарарланган ҳудудлардаги аҳоли турар жойлари, тарихий обидалар, жамоат бинолари ва бошқа иншоотларда зараркунандадан ҳимоя қилиш мақсадида қўлланилмокда.
Динамика микробного сообщества как индикатор интенсивности и направленности почвообразовательных процессов под воздействием гуминовых удобрений
Поскольку почвенная экологическая среда сложна, внесение удобрений, и дальнейшее их быстрое растворение, а также распространение в пахотном слое может привести к изменениям в устойчивых почвенных микроценозах.
Дефектли ва дефектсиз ZSM-5 типдаги цеолитларда сув ва ароматик молекулалар адсорбцияси энергетикаси.
Тадқиқот объектлари: адсорбентлар - силикалит, Na4.36ZSM-5, Na3.4ZSM-5 ва Li4.36ZSM-5 цеолитлари; адсорбатлар-сув, бензол, п-ксилол.
Ишнинг мақсади: Li’ и Na* катион алмашинилган ZSM-5 типдаги дефектли ва дефектсиз цеолитлар ва дефектсиз силикалитда газ ва бугларнинг адсорбцияси механизми хамда адсорбция тўлиқ термодинамик хусусиятларини ўрганиш.
Тадқиқот усули: калориметрик, хажмий-адсорбцион.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Илк бор дефектсиз силикалитда бензол ва п-ксилол, хамда дефектсиз Li4.36ZSM-5, Na4,36ZSM-5, дефектли Na3,4ZSM-5 цеолитларида сув ва бензол адсорбцияланишининг изотермаси ва тўлик термодинамик хусусиятлари олинди, ўрганилган системаларда сирт тўйиниши билан адсорбция иссиқлиги погонали кўринишдалиги кўрсатилди. Биринчи марта дефектсиз силикалитда бензол ва п-ксилол, хамда дефектсиз Li4.36ZSM-5, Na4,36ZSM-5, дефектли Na3,4ZSM-5 цеолитларида сув ва бензол адсорбцияланишининг молекуляр механизми тўйинишнинг барча соҳасида аниқланди.
Амалий ахамияти: Тадқиқ этилган тизимларнинг асосий термодинамик функциялари сорбцион техника аппаратлари ва жараёнларини амалий ҳисоблашларда, олий ўкув юртларида физик ва коллоид кимё мутахассислиги бўйича тахсил олаётган магистратура талабаларига махсус курслар ташкил этишда қўлланма бўла олади.
Глицирризин кислотаси ҳосилаларининг супрамолекуляр комплекслари синтези ҳамда биологик фаоллиги
Тадқиқот объектлари: 18Р-Н-глицирризин кислотаси ва унинг тузлари, БСК, ПСК, АСК, салицил, бензой кислоталари, фенол, бензил спирта, уларнинг супрамолекуляр комплекслари.
Ишнинг мақсади: ГКМАТ ва АСК нинг супрамолекуляр комплексларини олиш ва улар асосида сувда эрийдиган янги, кам заҳарли, ульцероген таъсирсиз ва кенг терапевтик самарага эга бўлган НЯҚП ни яратиш.
Тадқиқот усуллари: биоорганик, супрамолекуляр кимё, хроматографик, физик-кимёвий (қовушкоқлик), физикавий усуллар (оптик спектроскопия).
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Илк бор ГК моноаммонийли, монокалийли, мононатрийли тузлари билан АСК нинг, ГКМАТ нинг БСК, ПСК, СК, БК, бензил спирта ва фенол билан турли нисбатдаги супрамолекуляр комплекслари олинди. ГКМАТ ва унинг айрим комплекслари сувли эритмаларининг гидродинамик хусусиятлари ўрганилди. ГКМАТ ва АСК комплексини (ГЛАС) сув-этанол муҳитида олиш жараёнида АСК кисман гидролизга учраб, СК га ўтиши аникланди.
ГЛАС комплекси юкори а- ва у- интерферон индукциялаш фаоллигига эга бўлиб, унинг максимал титри 12-48 соат мобайнида 2000 - 8000 бирликка етиши аникланди. ГЛАСнинг яллиғланишга қарши яққол таъсирга эга эканлиги хамда ульцероген таъсири йўқлиги кўрсатилди.
Амалий ахамиятн: Маҳаллий хом-ашё асосида юкори самарали янги ностероид табиатига эга бўлган яллиғланишга қарши дори воситаси яратилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ГЛАС субстанциясини олиш учун лаборатория регламента лойиҳаси асосида 1,0 кг субстанция олинган. Унинг турли дори шаклларини (0,05г № 10, 20 таблеткаси ва 0,5% 10-20 мл назал томчи) олиш учун тажриба-саноат регламента лойиҳаси ишлаб чиқилган. ГЛАС препаратига оид барча МТХ лойиҳалари ЎзР ССВ ФҚ га такдим этилган.
Қўллаш соҳаси: биоорганик кимё, фармацевтика, тиббиёт.
Биомембраналарнинг гипоксия шароитида фаол шаклдаги кислород таъсири остида зарарланишининг молекуляр механизмлари
Тадқиқот объектлари: зотсиз ок каламушлар: она қорнида сурункали
гипоксияни кечирган янги туғилган каламушчалар; турли даражадаги церебрал ишемияли янги туғилган гўдаклар ва уларнинг оналари.
Тадқиқотнинг мақсади: ҳомила гипоксиясидан сўнг постнатал онтогенезда
мия ва жигар биомембраналарининг эркин-радикал оксидланиш жадаллигига ва липид таркибига турли синфга мансуб антиоксидантларнинг ўта кам дозалари таъсирини ҳамда кислород фаол шакллари таъсири остида биомембраналар шикастланишининг молекуляр механизмларини ўрганиш.
Тадқиқот усуллари: юпка қаватли хроматография, биокимёвий, иммунгистокимёвий, клиник, статистик усуллар, бош мия УТТ ва допплерографияси.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: постгипоксия даврининг олис
муддатларида мия ва жигарнинг аъзолараро ўзаро боғликлиги ҳамда унинг церебрал ишемия окибатларини чукурлаштиришдаги ҳиссаси аниқланган. Постгипоксия даврида жигар митохондрийлари фракциясидаги фосфолипидлар микдори бузилишлари ҳамда КФШ ортиқча генерациясининг қўшадиган хиссаси ва фенозан нанодозаларининг
антиапоптоз таъсири аниқланган; постгипоксия даврининг эрта муддатларида жигар микросомалари фракцияси мембранавий
компонентининг постгипоксик адаптация реакцияларидаги иштироки ва альфа-токоферол нанодозаларининг антиоксидант система (АОС) ферментларига модулловчи таъсири аникланган. Синтетик сувда эрувчи антиоксидант фенозан нанодозаларининг мия тўқималарида АОС ферментатив бўғинига имтиёзли таъсир этиши оркали фосфолипидлар оксидланишини пасайтириши ҳамда миянинг тараккий этиши учун шарт-шароитларни мутаносиблаштириши аникланган.
Амалий ахамияти: чақалоқларда церебрал ишемия оғирлигини башоратлаш шкаласи ишлаб чиқилган, тажрибадаги ҳомила гипоксиясида антиоксидантлар нанодозаларини қўллаш асослаб берилган.
Жорий қилиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар Акушерлик ва гинекология РИТИАМ, ТошВМОИ неонатология кафедраси, ТошПТИ биокимё, каферасида услубий тавсияномалар ва ахборот хати шаклида жорий қилинган. Қўлланилиш сохаси: биокимё, педиатрия.
Биологик фаол моддалар скрининги ва моноклонал антитаналар олиш учун ҳужайра культураларидан (нормал ва хатарли трансформацияланган) фойдаланиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Турли ўсмаларга карши хамда бошқа биологик фаолликларга эга бўлган лиги бирикмаларни аниқлаш биоорганик кимё, хужайра биологияси ва фармакологиянинг долзарб муаммоларидан биридир. Республикамизнинг бир каина илмий лабораторияларида кўп йиллар мобайнида систематик тарзда турли фаол бирикмаларини ажратиш ва синтез қилиш, ушбу бирикмаларнинг фармакологик фаоллигини аниқлаш бўйича ишлар амалга ошириб келинган ва ушбу бирикмаларнинг оз кисминигина антиаритмик, холинэстераза, эстроген ва яллиғланишга карши биологик фаолликлари синалган бўлиб, уларнинг цитотоксик фаоллиги ҳозиргача ўрганилмаган. Кимёвий бирикмалар, доривор воситалар ва тиббиёт жихозларини турли хужайра культураларида in vitro усулларида цитотоксик фаоллигининг скрининги Халкаро GLP (Good Laboratory Practice) талабларига биноан клиниколди синовларининг таркибига киради. Моддаларнинг in vitro текшириш усуллари янги кимёвий бирикмаларнинг дастлабки тадқиқоти учун харажатларни камайтириш ва вактни тежаш имконини беради.
Дифференцировка, канцерогенез, хужайра харакатчанлиги, пролиферация, наслий маълумотни ўтказиш, генлар экспрессиясини назорат қилиш каби муаммоларни ечишда жаҳон фанида, асосан, хужайра культураларидан фойдаланилади. Шунингдек, хужайра культураси тиббиёт ва қишлоқ хўжалигининг амалий муаммоларни ҳал қилишда катта ахамиятга эга. Хусусан, асосий амалий вазифаларга вакциналар ва физиологик фаол бирикмаларни саноат микёсида ишлаб чикариш, гибридома технологиялари ёрдамида моноклонал антитаналарни олиш, огир хасталикларни генотерапия ва хужайра терапияси ёрдамида даволаш кабилар киради.
Юқорида айтиб ўтилган фикрларга боғлиқ равишда, нормал ҳужайраларга нисбатан паст заҳарлиликка эга ва ўсма ҳужайралари ўсишини ингибирловчи бирикмаларни ҳамда регенератив тиббиёт учун ўсма ҳужайраларини эмас, балки нормал ҳужайралар пролиферациясини келтириб чиқарувчи моддаларни аниқлаш, эритропоэтинга моноклонал антитаналарни хосил килувчи гибридомаларни олиш долзарб саналади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 29 мартдаги 91-сон «Тиббиёт муассасаларининг моддий-техника базасини янада мустаҳкамлаш ва фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади нормал ҳужайраларга кам заҳарли бўлиб, ўсма ҳужайралари ўсишини ингибирлайдиган, ўсма ҳужайраларига таъсир қилмаган ҳолда нормал ҳужайралар ўсишини тезлатадиган цитотоксик бирикмаларни аниклаш ҳамда рекомбинант эритропоэтинга қарши моноклонал антитаналарни синтез қилувчи гибрид ҳужайраларни (гибридомалар) олишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
бир қатор биологик фаол бирикмалар ва экстрактларнинг янги фармакологии фаолликлари аниқланган;
Convolvulus туркум ўсимликлари, Vinca major ва Arundo donax ўсимликларидан ҳамда Vinca туркуми ўсимликларида паразит яшовчи эндофит-замбуруғлардан олинган экстрактлар ўсма ҳужайраларининг селектив цитотоксик фаолликка эгалиги исботланган;
Convolvulus туркум ўсимликларидан олинадиган конвольвин алкалоидининг ҳосиласи ҳиқилдоқ ўсмаси хужайралари ўсишини ингибирлаб, айни вақтда бачадон ва сут безлари ўсма хужайралари ўсишини ингибирламайдиган ҳамда нормал ҳужайраларга карши паст цитотоксиклик намоён қилувчи, танлаб таъсир килувчи бирикма - N-бензил конвольвин аниқланган;
ўсма хужайралари ўсишини селектив ингибирлайдиган бирикмалар - n-С1-ацетилфенилсирка кислота, n-Cl-феноксисирка кислота ва фенилгидразон норфлуорокурарин йодметилати аниқланган;
хлорсақловчи алкалоидлар, хусусан, конвольвин ва винканин хосилаларининг танламай таъсир килувчи юқори цитотоксик фаоллигининг Цисплатин препаратига тенг даражада таъсир қилиши аниқланган;
мезенхимал хужайралар культураларини олиш услуби ишлаб чиқилган;
экдистерон фитоэкдистероиди тери хужайралари - фибробластлар ва кератиноцитлар пролиферациясини ошириши ҳамда ҳиқилдоқ, сут безлари ва бачадон ўсма ҳужайраларининг пролиферациясини чақирмаслиги аниқлаган;
экдистерон аллофибробластлар билан биргаликда аутоэпидермоцитлар пролиферацияси ва тўқима эпителизациясининг ортишига олиб келиши исботланган, бу эса куйган яраларни даволашда уларни қўллаш мумкинлиги кўрсатади;
рекомбинант эритропоэтинга қарши моноклонал антитаналар ҳосил қилувчи гибридома-продуцентлар олинган.
ХУЛОСАЛАР
1. Vinca туркум ўсимликлари ва уларда паразитловчи эндофит замубуруғларнинг экстрактларининг цитотоксик фаоллиги ҳиқилдоқ ўсимтаси - НЕр-2, бачадон бўйни ўсимтаси - HeLa, сут бези ўсимтаси - HBL-100 ва фибробластлар, гепатоцитларнинг нормал ҳужайраларида ўрганилди. Ўсимлик ва замбуруғ экстрактлари цитотоксик фаолликка эгалиги аниқланди. Бунда Vinca major ўсимлигининг илдизидан олинган экстракт HcLa ҳужайраларига, V. erecta ўсимлигининг баргларида паразитловчи Alternaria sp эндофит паразит замбуруғнинг экстракти эса HBL-100 ўсимтаси ҳужайраларига кўпроқ танлаб таъсир қилиб, нормал ҳужайраларга нисбатан қуйи цитотоксиклик намоён қилади.
2. Convolvulus, Arundo ва Buxus туркумларига мансуб ўсимликларнинг алкалоидлар йиғиндисининг таъсири ўрганилди. Convolvulus krauseanus ep устки кисми олинган алкалоидлар йиғиндиси НЕр-2 ҳужайраларини ва Arundo donax илдизларидан олинган алкалоидлар йиғиндиси эса НЕр-2 ва HcLa хужайраларини ингибирлаб фибробластларга нисбатан куйи цитотоксиклик намоён қилиши аникланди.
3. Convolvulus туркум ўсимликларидан ажратиб олинган индивидуал алкалоидлар ва ҳосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. Ушбу бирикмаларнинг цитотоксиклиги алкалоиднинг тропан қолдиғидаги азот атомига бириккан радикал табиатига боғлиқлиги аникланди. НЕр-2 хужайраларини ингибирлаб (IC50 = 12,3 мМ/л), фибробласт хужайраларида куйи цитотоксиклик намоён қилувчи (IC50 = 32,8 мМ/л) танлаб таъсир қилиш хусусияти юкорилиги билан N-бензил конвольвин ажралиб туради.
4. Vinca erecta ўсимлигидан олинган норфлуорокурарин ва унинг хосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. Ушбу бирикмалар орасида энг кўп танлаб таъсир қилиш хусусиятини норфлуорокурарин фенилгидразон йодметилати намоён килиб НЕр-2, HcLa ва HBL-100 (1С50 =19,1 мМ/л барча ўсимта хужайралари учун) хужайраларини ингибирлаб фибробластларга нисбатан куйи токсиклик (IC50 = 95,5 мМ/л) намоён қилиши аникланди.
5. Фенил- ва феноксисирка кислоталарининг хосилаларининг цитотоксик фаоллиги ўрганилди. n-Cl-феноксисирка кислота ҳиқилдоқ ўсимтаси хужайраларига танлаб таъсир қилувчи ингибиторлик (IC50 = 5,2-52 мМ/л) ва нормал хужайраларга куйи цитотоксик фаоллик (IC50 = 442 мМ/л) намоён қилиши аникланди. n-Cl-ацетилфенилсирка кислотаси Нср-2, HcLa ва HBL-100 хужайраларини ингибирлаб (IC50 = 4,7-5 мМ/л) нормал хужайраларга паст цитотоксиклик (IC50 = 94 мМ/л) намоён килиши аникланди.
6. Фитостероидларнинг пролифератив фаоллиги ўрганилди. Ўрганилган фитостероид - экдистерон эса Нср-2, HcLa ва HBL-100 ўсимта хужайраларини 15% ингибирлаб, фибробластлар ҳамда кератиноцитларнинг яхши пролифератори эканлиги аникланди.
7. Куйган яраларни даволашда коллаген асосдаги фибробластлардан иборат тўқима-муҳандислик конструкцияларини олиш усули такомиллаштирилди. Тўқима-муҳандислик конструкциялари билан бирга экдистерондан фойдаланиш аутокератиноцитлар бўлинишини жадаллаштириб эпителизацияни 2 баробарга тезлаштириши белгилаб ўтилди.
8. Рекомбинант эритропоэтинга карши моноклонал антитаналарни ишлаб чиқувчи гибридомалар олинди. Улардан препаратив микдорда рЭПОга карши моноклонал антитаналар олишда фойдаланиш мумкин бўлган гибрид хужайра-продуцентларининг истиқболли иккита субклони ажратиб олинди.
9. Асцит суюқликдан рекомбинант эритропоэтинга карши моноклонал антитаналар ажратиб олинди, тозаланди ва тавсифланди. Олинган МКАТ-ЭПО хам плазма эритропоэтини хам рекомбинант эритропоэтини билан ўзаро таъсирлашиши ва IgG синфига мансуб эканлиги аникланди. Асцит суюқликда антитаналар титри 1x107, культурал суюкликдагиси - 2 х 104 ташкил килди. Тозаланган МКАТ-ЭПО фракцияси юқори титрни кўрсатиб 4x107 ташкил қилди.
10. Эритропоэтинга карши моноклонал антитаналар асосида яратилган иммунносорбентда плацентар кон зардобидан одам эритропоэтини ажратиб олиш усули ишлаб чикилди.
11. «Доривор воситалар, тиббий жиҳозлари, косметик воситалар, кимёвий бирикмалар, пестицидлар ва ветеринария воситалари цитотоксиклигини баҳолаш» услубий кўрсатма тасдикланган (ЎзР ССВ, № 8Н-Р/18, 02.03.2016 й.).
Арил- ва гетерилкарбон кислоталарининг биометаллар билан комплекслари синтези, тузилиши ва биологик фаоллиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё кишлоқ хўжалигида заҳарлилиги кам ва юқори самарадор бўлган, ўсимликлар ҳосилдорлигини оширувчи стимуляторлар олиш ва турли хил зараркунанда хашаротлар ва фитопатоген микроорганизмларга карши курашиш долзарб муаммолардан биридир. Амалиётда қўлланилаётган кимёвий воситалар таркибида бир турдаги моддадан кўра икки ёки ундан ортик бирикмаларнинг биргаликдаги таъсири самараси анча юқори бўлади, яъни синергизм кузатилади. Шунинг учун таркибида турли кимёвий бирикмалар саклаган аралаш лигандли биофаол комплексларни синтез килиш ва фаоллигини аниклаш мухим хисобланади.
Ҳозирги кунда жаҳонда юқори биофаол арил-, гетерилкарбон кислоталар ва уларнинг металлокомплекслари орасида юкори самарали стимуляторлар ва фунгицидлар мавжуд бўлиб, улардан кенг миқёсда фойдаланилмокда. Бу эса танланган мавзунинг ҳозирги замон талабига мослигини кўрсатади. Шунинг учун карбон кислоталар ва уларнинг металлокомплекслари хосил бўлиши шароитларини, фазовий тузилишини ва биологик фаоллигини аниқлашга қаратилган тадқиқотлар мураккаб кимёвий тизимларда «таркиб-тузилиш-хусусият» ўзаро боғлиқлик қонуниятларини кашф қилишга замин яратади, бу эса бирикмаларга зарур хусусиятни бериш ва шундай тузилишдаги кимёвий бирикмалар синфини олдиндан бахолай билиш ва уларни синтез килиш имкониятини беради.
Мамлакатимизда қишлоқ хўжалиги экинларининг ҳосилдорлигини ошириш, экологик тоза ва табиий махсулотлар етиштиришга алоҳида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида, муайян натижаларга, жумладан, махаллий хом-ашёлар асосида юқори самарали, импорт ўрнини босувчи, кам ҳаражатли, ўсимликлар ўсишини стимулловчи, дефолиант ва турли замбуруғ касалликларига карши воситалар яратиш борасида маълум натижаларга эришилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «касаллик ва зараркунандаларга чидамли, махаллий ер-иклим ва экологик шароитларга мослашган қишлоқ хўжалиги экинларининг янги селекция навларини яратиш ва ишлаб чикаришга жорий этиш бўйича илмий-тадқиқот ишларини кенгайтириш» юзасидан мухим вазифалар белгилаб берилган. Бу борада, жумладан экологик тоза, таннархи арзон ва ишлаб чиқариш қулай бўлган, кичик концентрацияларда юқори самара берадиган стимулятор ва антифунгал воситаларни ишлаб чиқишга қаратилган илмий ёндашув муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 24 октябрдаги ПҚ-2640-сонли «Ўсимликларни ҳимоя килиш ва қишлоқ хўжалигига агрокимёвий хизматларни кўрсатиш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади биометалларнинг арил-, гетерилкарбон кислоталари ва аминоспиртлар билан комплекс бирикмаларини синтез килиш, уларнинг фазовий тузилиши ва «структура-биофаоллик» ўзаро боғлиқлигини аниқлашдан иборат.
Диссертация тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: танланган карбон кислоталар асосида 45 та янги бирикмалар олинган ва уларнинг монокристаллари ўстирилиб, рентгеноструктуравий тахлил ёрдамида фазовий тузилиши аникланган;
а-(М-бензоксазолин-2-он)сирка кислотаси кристаллининг икки полиморф модификацияси олинган ва уларнинг 127-129°С ҳароратда а-шаклдан 0-шаклга ўтиши ҳамда турли Со2+, Ni2+, Cu2+ ва Zn2+ металл катионларини бир хил типда координация килиб изоструктурали комплекслар хосил килиши аникланган;
а-(М-бензоксазолин-2-он)сирка ва 0-(М-бензоксазолин-2-тион)пропион кислоталари металлар билан комплексларида металл ионини координация килиш усули кислота колдигига богликлиги исботланган;
а-(М-бензотиазол-2-он)сирка ва а-(Ы-бензоксазолин-2-он)сирка кислотаси анионлари моно-, ди-, триэтаноламин ёки этилендиамин иштирок этган муҳитда, металл катиони билан координацион бог хосил кила олмаслиги, яъни кислота анионлари комплекс ташки сферасида локалланиши аникланган;
2,4-дихлорфеноксисирка кислотаси ва моноэтаноламиннинг Си(П) ва Zn(II) билан хелат комплекс бирикмалари ўсишни стимуллаши ҳамда ғўза илдиз кисмида пероксидаза фермента фаоллигини ошириши аникланган;
танланган гетерилкарбон кислоталарининг моноэтаноламмонийли тузи ва металлар билан хосил қилган хелат комплекс бирикмалари антифунгал фаоллик намоён этиши исботланган.
Хулосалар
1. Танланган карбон кислоталар БСК, БПК, БТСК, БТПК, 4-Д, 2,4-Д, НСКлар ва кўшимча лигандлар ЭДА, МЭА, ТЭА хамда биометаллар иштирокида 45 та янги бирикма олинди. Олинган барча бирикмаларнинг монокристаллари ўстирилиб, РТТ ёрдамида молекуляр ва кристалл тузилишлари аникланди. Улар белгиланган таркиб ва тузилишли металлокомплексларни синтез килиш ва хусусиятларини ўрганиш учун тавсия этилди.
2. Бирикмаларнинг монокристалларини ўстириш жараёни 5-60°С хароратларда олиб борилганда БСК, БПК лигандлари ва уларнинг МЭА билан органик тузларининг 2 тадан полиморф модификацияси аникланди. БСК полиморфларида ўтказилган ТГ-ДСК тахлил натижаларига кўра 127-129°С хароратда а-шаклдан р-шаклга қайтмас полиморф ўтиш мавжудлиги кўрсатилди.
3. БСК ва 4-Д лиганд анионлари, Со2+, Ni2+, Cu2+ ва Zn2+ катионлари билан [М(НЬ)г(Н2О)4] таркибли комплексларида ҳамда 4-Д ва МЭА нинг [М(4-Д)г(МЭА)2] таркибли аралаш-лигандли хелат бирикмаларида металл атомларини бир хил типда координация килиши ва кристалл тузилишлари изоструктурали бўлиши исботланди. Бунда молекуляр комлексларнинг ўзаро таъсирлашиш потенциал энергияси куйидаги тартибда E(Cu2+)>E(Co2+)>E(Zn2+) камайиши аникланди.
4. БСК, БПК ва ИСК металлар билан комплексларида кислота колдиги турига қараб металл ионини турли усулда координация килиши аникланди. Синтез жараёнида эритмада сульфат анионлари иштирокида моноядроли ва хлорид анионлари иштирокида эса полимер типдаги комплекслар, шунингдек, ИСК ва МЭАнинг мис билан аралаш-лигандли комплекси синтезида мос равишда КС 6 бўлган [Си(НСК)2(МЭА)г] ва КС 5 бўлган [Си(НСК)(МЭА)2]НСК(Н2О)2 таркибли комплекслари хосил бўлади.
5. БТПК нинг Со(П) билан комплекслари синтезида СоВгз ва Со(СНзСОО)г тузларидан фойдаланилганда, таркиби бир хил [Со(БТПК)2(Н2О)4]-2Н2О бўлган, лекин кристалларининг элементар ячейкалари мос равишда триклин ва моноклин сингонияли икки хил полиморф шакллар хосил килиши аникланди.
6. БСК ва а-(М-бензоксазолин-2-он)сирка кислотаси анионлари моно-, ди-, триэтаноламин ёки этилендиамин иштирок этган мухитда, металл катиони билан координацион бог хосил кила олмаслиги, яъни кислота анионлари комплекс ташки сферасида локалланиши аникланди.
7. БПК ва БТПК анионларининг Ғе(Ш) билан мос равишда [Ғез(цз-О)(БПК)6(Н2О)з]+ ва [Ғез(цз-О)(БТПК)6(Н2О)з]' таркибли учядроли катион комплекслари, лигандларнинг тузилиши хар хил бўлишига қарамасдан, кристалл тузилиши изоструктурали бўлиши аникланди.
8. БПК ва БТПКларнинг моноэтаноламмонийли тузи ва мис билан аралаш-лигандли хелат комплекслари Aspergillus flavus ва Aspergillus niger штаммларига нисбатан антифунгал фаоллик намоён қилди. Бунда бирикма таркиби ва тузилишига боглик равишда тегишли бирикмаларнинг фаоллиги қуйидаги БПК<БПК+МЭА<[Си(БПК)2(МЭА)2] ва БТПК<БТПК+МЭА< [Си(БТПК)2 (МЭА)2] тартибда ўзгариши аникланди. БПК ва БТПК ни алоҳида қўлланилгандаги антифунгал фаоллиги, уларнинг органик тузи ва аралаш лигандли комплексларига нисбатан анча паст бўлиши аникланди.
9. Cu(II), Zn(II) нинг 2,4-Д ва МЭА асосида синтез килинган аралаш-лигандли хелат комплекс бирикмаси in vitro шароитида ғўза каллуси биомассасини кескин ошириши аникланди. Ушбу хелат бирикмаларнинг ғўзадаги биокимёвий жараёнларга таъсир механизмини ўрганиш мақсадида, антиоксидант тизими ферментларига фаоллиги ўрганилди. Бунда ғўза вегетатив кисмларида пероксидаза фермента фаоллиги назоратга нисбатан ортганлиги аникланди. Келажакда бу бирикмалардан кишлоқ хўжалигида ўсимликлар ўсишини стимулловчи сифатида фойдаланиш мумкин.
Алкалоидлар ва олеанан қатори тритерпенларининг (глицирризин кислотаси) ҳосилалари синтези ва биологик фаоллигини аниқлаш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ацетилхолинэстеразанинг (АХЭ) юқори самарага эга бўлган қайтар ингибиторлари фосфорорганик пестицидлар билан захарланганда антидот сифатида ҳамда Альцгеймер, миастения, глаукома, фалаж, парез каби касалликларни даволашда кенг қўлланилади. Шу нуктаи назардан марказий нерв тизимининг турли патологиялари терапиясида қўлланиладиган АХЭнинг юқори самарали кайтар ингибиторларини яратиш, улар орасида антидот таъсирга препаратларни излаш; фармаконларни кимёвий модификация килиш; комплекс ҳосил қилувчи бирикмалар ёрдамида кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга препаратлар яратиш ҳозирги куннинг муҳим муаммоларидан бири ҳисобланади.
Узбекистан мустақилликка эришгандан кейин маҳаллий ўсимлик хом-ашёси асосида катар касалликлар терапиясида қўлланиладиган кам дозали, юқори самарали препаратлар яратиш бўйича илмий изланишларни юкори савияда ташкил этиш ва ахолини сифатли дори воситалари билан таъминлаш йўналишида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижалар кўлга киритилди. Бу борада глицирризин кислотаси (ГК) ва унинг айрим ҳосилалари асосида тиббиёт амалиётида қўлланиладиган фармаконларнинг кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга дори шаклларини яратиш бўйича изланишларни алохида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда дунёда ГК асосида молекуляр капсулалаш усули ёрдамида сувда кам эрийдиган турли хил фармаконларнинг комплекслари олиниб, талаб этилган самарага фармаконнинг микдори жуда кам бўлганда хам эришилиши аниқланган. Бу кўплаб дори воситаларининг салбий таъсирини сезиларли даражада камайтиришда энг самарали усул хисобланмокда, ГК ва унинг хосилалари асосида, яллиғланишга, орттирилган иммунотанкислик синдромига, тери ва ошқозон саратонига карши дори воситалари, кам дозали, сувда эрувчан ва кенг терапевтик индексга эга препаратлар яратилиб, амалиётга тадбиқ этилмокда. Бу соҳадаги изланишлар биоорганик кимё, тиббиёт соҳасидаги долзарб масалалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 14 июлдаги ПҚ-416-сон «Маҳаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-кувватлаш чора тадбирлари тўғрисида»ги Қарорида хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ацетилхолинэстеразанинг антидот таъсирли азот тутган фосфорорганик қайтар ингибиторлари ҳамда яллиғланишга қарши фаолликка эта айрим препаратлар билан глицирризин кислота хосилалари асосида кенг терапевтик таъсири бўлган дори воситаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
айрим алкалоидлар ва азот тутган гетерохалқали бирикмаларнинг (морфолин, пиперидин, гексаметиленимин, анабазин, лупинин, эпилупинин) метил-, метилтион- ва фенилфосфон кислоталари билан АХЭнинг фаол марказита мое келувчи мураккаб эфирлари ва тузлари синтез қилинган;
метилтионфосфонат молекуласида икки ва ундан ортиқ асимметрии марказлар бўлиши ЯМР-спектрида диастереомер анизохронлик эффектини пайдо бўлишига олиб келиши аниқланган;
АХЭ ферментининг ўта фаол кайтар ингибиторлари аниқланган;
моддаларнинг тузилиши билан фаоллиги орасидаги боғлиқлик ҳамда метилтионфосфонатларнинг антидотлик хоссалари аникланган;
глицирризин кислотаси тузлари билан АХЭнинг самарали кайтар ингибиторлари бўлган дезоксипеганин гидрохлорид (ДОП ГХ) ва галантамин алкалоидларининг турли нисбатда супрамолекуляр комплекслари олинган;
ГКМАТ ва ДОП ГХнинг комплекси (2:1) юкори антихолинэстераз фаолликка эгалиги ва кам заҳарли эканлиги кўрсатилган;
ГК ва унинг тузлари асосида олинган супрамолекуляр комплексларнинг сувли муҳитда гел хосил килиш жараёни механизмлари, мицеллалар хосил бўлиш критик концентрацияси аникланган;
ГК тузларининг АСК хамда унинг аналоглари гидролизига каталитик таъсир этиши аниқланиб, унинг назарий тахмин килинган механизми таклиф этилган;
ГКМАТ ва АСК (4:1) комплексининг юқори интерферон индукция қилиш хусусиятига эгали аниқланиб, унинг асосида яллиғланишга қарши ГЛАС дори воситаси яратилган.
ХУЛОСАЛАР
1. N-P-оксиэтил- ва N-P-оксипропилморфолин, пиперидин, анабазин, гексаметиленимин, лупинин, эпилупининнинг О-алкилметилфосфон, О-ал-килметилтионфосфон, О-алкилфенилтиофосфон кислоталар билан қатор эфирлари синтез килинди. О-алкилметилтионфосфонатлар молекуласида икки ва ундан ортиқ асимметрии марказ бўлса, уларнинг ПМР-спектрида диастереомер анизохронлик эффекта бевосита фосфор атоми билан богланган метил гуруҳи протонлари сигналларини қўш кўринишида намоён бўлиши аниқланди, бу ходиса шу каби моддалар тузилишини тасдиқлашда ёрдам беради.
2. О-алкилметилфосфонатлар, О-алкилметилтионфосфонатлар, О-ал-килфенилфосфонатлар ХГларининг учун одам кони эритроцитлари АХЭси ва от кони зардоби БуХЭсига нисбатан антихолинэстераз фаоллик ўрганилди. Барча ўрганилган бирикмалар АХЭ ва БуХЭ нинг кайтар ингибиторлари бўлиб, лупинин, эпилупинин хамда N-P-оксиэтилпиперидин метилфос-фонатлари ва метилтионфосфонатлари Kj катталигини тақкослаш шуни кўрсатдики, Р=О гуруҳни P=S га алмаштириш АХЭ ва БуХЭга нисбатан антихолинэстераз фаолликнинг кескин кучайишига олиб келди («тион эффект»), бу АХЭнинг янги самарали ингибиторларини яратишда мухим ахамият касб этади.
3. О-алкил-О-[Н-(Р-оксиэтилпиперидил)]- ва О-алкил-О-[Т4-(Р-оксипро-пилгексаметилениминил)]метилтионфосфонатлар АХЭ ва БуХЭ нинг кучли конкурент кайтар ингибиторлари бўлиб, АХЭга нисбатан кучли спецификлик намоён килиши кўрсатилди. О-алкил-О-[М-(Р-оксиэтилпиперидил)]метил-тионфосфонатлар арминнинг захарли таъсиридан самарали профилактик ҳимоялаш хоссасига эгалиги аниқланиб, метилтионфосфонатлар асосида келажакда самарали антидотлик хоссасини намоён килувчи янги препаратлар яратишга хизмат килади.
4. Дезоксипеганин ГХ, галантамин, преднизолоннинг ГК тузлари билан супрамолекуляр комплекслари олиниб, уларнинг тузилиши ИҚ- ва УБ-спектроскопия усуллари ёрдамида аникланди. ГКМАТ:ДОП ГХ (2:1) комплекси дезоксипеганин ГХ дан 85,3 марта юқори антихолинэстераз фаоллик намойиш этиши хамда 8,3 маротаба кам захарли эканлиги аникланди. Иммуносупрессорлик таъсири бўйича преднизолоннинг ГКМКТ билан комплекси (Глипред) 2,5 ва 5,0 мг/кг дозада перорал усулда юборилганда преднизолон 10 мг/кг дозада кўрсатган таъсиридан устун бўлиб, бу Дезоксипеганам ва Глипред дори воситалар ишлаб чикишга асос бўлди.
5. ГК тузларининг СК, АСК, ПСК, БСК билан янги супрамолекуляр комплекслари илк бор олинди. Уларнинг тузилиши ИҚ- ва УБ-спектрлар ёрдамида аникланди. ГКМАТ нинг янги комплекслари «мехмон» ва «мезбон» моддалар орасида водород хамда гидрофоб боглар эвазига юзага келиши спектрлар (ИҚ-, УБ) асосида тасдиқланди, бу ГК асосида олинадиган янги комплекслар тузилишини тасдиқлашда муҳим аҳамият касб этади
6 Сув молекулалари структураланиш жараёни ва эритма қовушқоқлигига таъсир этувчи кучлар табиатини аниқлаш мақсадида ГКМАТ-1 (75%) ва ГКМАТ-2 (97%) эритмаларининг (0,2% ва ундан кичик бўлган концентрацияларда) турли агентлар: мочевина (молекулалараро водород боғларини парчаловчи), ксилоза (гидрофоб таъсирлашувга таъсир этувчи) ва КС1 (электролит) таъсирида гидродинамикаси аникланганда, эритмаларда структураланиш жараёни нафақат водород боғлар хисобига, балки кучли гидрофоб таъсирлашув оқибатида хам вужудга келиши мумкинлиги кўрсатилди, бу комплекслар хосил бўлиш жараёнини тушунтиришга ёрдам беради
7. Фармакологик тажрибалар натижасида янги олинган ГКМАТ:АСК комплекси (ГЛАС) интерферон индукциялаш, яккол антиэкссудатив, яллигланишга карши, яра битириш хусусиятларига эга эканлигини ва шу билан бирга организмга захарли таъсир этмаслиги, ГЛАС нинг терапевтик индекси (ГД5о/ЕД5о) ГКМАТ индексидан 4 марта, АСК дан 52 марта юқорилиги, заҳарлилик кўрсаткичи АСК га нисбатан 6 марта камлиги, 10 ва 25мг/кг дозаларда ушбу комплекс пролифератив таъсири бўйича АСК дан 2 марта устунлиги илк бор аниқланиб, ушбу комплекс асосида яллигланишга карши дори воситаси яратишга асос бўлди.
8. ГЛАС субстанцияси ва таблетка дори шакли учун Вақтинчалик фармакопея маколаси, таблетка (0,05 г) дори шаклини олиш технологиялари лойихалари хамда таблетканинг тажриба партияси ишлаб чиқилди. Тошкент шахридаги 3 та клиник муассасада клиник синовлар муваффақиятли ўтказилиб, синов натижалари ҳисоботлари ишлаб чикаришга рухсат олиш учун ЎзР ССВ нинг ДВТТСНҚББга такдим этилди. ЎзР ССВ Фармакология қўмита кенгашининг қарорига кўра тиббиёт амалиётида қўллашга рухсат берилди.
The biotechnological cotton and a npt ii selectable marker gene
cotton variety Porloq-1 in connection with the experimenter is faced with when creating biotechnological plants
Suyultirilgan gazlarni saqlash masalalarini o'rganish
Hozirgi vaqtda suyultirilgan tabiiy gaz global uglevodorod bozorida tobora muhim rol o'ynamoqda. Suyultirilgan tabiiy gaz iste'molining ko'payishi nafaqat ayrim mamlakatlar va mintaqalarda o'z energiya resurslarining yetishmasligi, balki, avvalambor, suyultirilgan tabiiy gazning boshqa energiya manbalariga nisbatan sezilarli afzalliklari bilan bog'liq. Birinchidan, suyultirilgan tabiiy gazni etkazib berish uchun gaz quvurlari tizimini, shu jumladan borish qiyin bo'lgan joylarda qurish va texnik xizmat ko'rsatishning hojati yo'q. Suyultirilgan tabiiy gazning asosiy afzalligi uni dengiz orqali uzoq masofalarga tashish, okeanlararo etkazib berishni amalga oshirish va eng past narxlarda bozorlarda sotish qobiliyatidir. Bu ayniqsa, energiya xavfsizligini mustahkamlash va gaz eksportini diversifikatsiya qilishga intilayotgan O'zbekiston uchun to'g'ri keladi. Ikkinchidan, suyultirilgan tabiiy gaz quvur liniyasiga nisbatan yuqori sifat bilan tavsiflanadi. Buning sababi shundaki, suyultirish jarayonida gaz zararli aralashmalar va oltingugurt birikmalaridan tozalanadi, shuning uchun chiqishda metan miqdori yuqori bo'lgan deyarli toza gaz olinadi. Bundan tashqari, suyultirilgan tabiiy gaz uglevodorod elektr energiyasi olishda ekologik toza manba hisoblanadi.
Sorghum almum Parodiнинг турли ўстириш шароитларидаги физиологик ва биокимёвий хусусиятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бутун дунёда аҳоли сонининг ортиб бориши натижасида озиқ-овқат муаммоси биринчи даражага кўтарилиб, табиий ҳолдаги озик-овкатлар, гўшт ва сут маҳсулотлари ҳамда саноат хом ашёлари - жун, тери ҳамда чорва молларидан олинадиган бошка сифатли маҳсулотларга бўлган талаб хам ортиб бормокда. Ахоли талабларини қондириш максадида жахон хамжамияти томонидан чорвачиликни янада ривожлантириш чоралари кидирилмокда. Бу тармоқни ривожлантириш эса чорва молларини сифатли ва тўйимли озука билан таъминлашга бевосита боғликдир.
Жаҳонда курғокчил ва шўрланган ерлар ҳудудининг тобора кенгайиб, экологик муаммоларнинг кескинлашуви боне бундай тупроқ-иқлим шароитларида етиштиришга мос озуқабоп ўсимликлар бўйича илмий ва амалий тадқиқотлар олиб борилмокда. Шу ўринда Sorghum туркумининг ем-хашак сифатида фойдаланиладиган турларини минтақамизда етиштириш учуй уларнинг физиологик-биокимёвий хусусиятларини аниклаш асосида хосилдорлигини ва озукавийлик сифатини ошириш муҳимдир. Шунга кўра, турли ўстириш шароитларида Sorghum almum Parodi (Колумб ўти)нинг ўсиши, ривожланиши ва физиологик кўрсаткичларини аниқлаш ҳамда яшил массасининг озуқавийлик кийматини биокимёвий таҳлил қилиш муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга.
Мамлакатимизда чорвачилик учун озука ишлаб чиқариш ҳажмини кўпайтириш ва унинг сифатини оширишга, жумладан озука етиштириладиган майдонларни кенгайтириш, озуқабоп ўсимликлар сонини ноанъанавий ўсимлик турлари билан бойитиш, қайта ишлаш технологияларини такомиллаштириш ишларига катта эътибор қаратилмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида1 «Чорвачиликнинг озука базасини яратиш, озука етиштириладиган майдонларни кенгайтириш, озука ишлаб чиқаришни кўпайтириш, уларнинг уруғчилигини ташкил килиш, чорвачиликни сифатли озукалар билан таъминлаш...» вазифалари белгилаб берилган. Бу вазифалардан келиб чиқкан ҳолда республикамизда ноанъанавий ем-хашак экин бўлган Колумб ўтининг биологик кўрсаткичларини аниқлаш, физиологик-биокимёвий хусусиятларини асослаш ва етиштириш усулларини ўрганиш натижасида кишлоқ хўжалиги ишлаб чикаришга жорий этиш мухим илмий-амалий ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони ва 2017 йил 16 мартдаги ПҚ-2841-сон “Чорвачиликда иқтисодий ислохатларни чукурлаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”2ги Қарори ҳамда бошқа меъёрий -ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти ҳам муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади интродукция шароитларида Колумб ўти {Sorghum almum РагосН)нинг ўсиши, ривожланиши, физиологик ва биокимёвий хусусиятларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Самарканд вилоятининг ўзига хос тупрок-иқлим шароитларида ноанъанавий ем-хашак экини - Sorghum almum Рагосйнинг ўсиши, ривожланиши, физиологик ва биокимёвий хусусиятлари аникланган;
ўсимликларнинг онтогенези мобайнида ўсиш жадаллиги, ривожланиши ҳамда уруғ ва яшил масса ҳосилдорлигининг турли ўстириш шароитларига боғлиқлиги исботланган;
Колумб ўти вегетациясининг турли даврларида баргларидаги пластид пигментлар микдори, барг сатҳи, курук модда ҳосил қилиши, фотосинтезнинг соф махсулдорлиги ва яшил массанинг биокимёвий таркиби турлича бўлиши аниқланган;
интродукция шароитларида сув алмашинуви хусусиятларини ўрганиш орқали Колумб ўтининг қурғоқчиликка чидамлилик белгилари асосланган.
Самарканд вилояти шароитида Колумб ўтини етиштириш ва амалиётга жориш этиш йўллари аниқланган.
Хулосалар
«Sorghum almum РагосНнинг турли ўстириш шароитларидаги физиологик ва биокимёвий хусусиятлари» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Колумб ўти уруғларининг унувчанлигига турли ҳароратларнинг таъсири ўрганилиб, қулай ҳарорат 25-30°С ни, униш муддати 2-4 кунни ташкил қилади. Дала шароитида эса уруғларнинг униши 10-12 кун давом этиб, кулай хароратларда унувчанлик 85-88 % га тенг бўлади.
2. Интродукция шароитларида Колумб ўтининг ўсиши ва ривожланиш жадаллиги муҳитнинг иқлим шароитларига, қўлланиладиган агротехник тадбирлар ҳамда турнинг ўзига хос биологик хусусиятларига богликдир. Ўсимликлар вегетациянинг дастлабки тупланиш босқичида нисбатан секин ўсиши, найчалаш боскичида эса жадал ўсиши кузатилади ва бу кўрсаткич хафтасига 30-35 см ни ташкил этади.Ўсимликларнинг етилиш муддати хам ўғит меъёрларига боглик равишда Самарканд шароитида 86-98 кунни, Тошкент шароитида эса 93-114 кунни ташкил килади.
3. Колумб ўти фотосинтез кўрсаткичларининг юқори даражаси гектарига N200 Рио Кюо кг микдорида ўғит қўлланилган вариант ўсимликларида рўваклаш ва гуллаш босқичларида кузатилиб, баргдаги пластид пигментларининг микдори 3,45-3,60 мг/г ни, барг сатҳи 8981,4-9682,8 см2/туп ни, барг индекси 7,18-7,75 ни, унинг соф махсулдорлиги эса 13,65-15,47 г/м2.сутка ни ташкил этади.
4. Колумб ўти сув алмашинувининг хусусиятлари бўйича нисбатан курғокчиликка чидамли ксеромезофит ўсимлик бўлиб, вегетация давомида баргларидаги сув микдорининг нисбатан камлиги (75,3%), сув саклаш хусусиятининг юқорилиги (24,6%) ва сув танқислигининг пастлиги (16,6%) билан тавсифланади. Транспирация жадаллигининг кун давомида ўзгариб туриши сув режимининг лабил хусусияти хос эканлигини кўрсатади.
5. Баҳорда экилган Колумб ўти ўсимликлари рўваклаш фазасининг охири ва гуллаш фазасининг бошланиш даврида ўриб олинса, йил давомида уч марта ўриб гектаридан 2000 центнердан ортиқ сифатли яшил масса ҳосили ёки икки марта ўриб гектаридан 35 центнергача уруғ ҳосили етиштириш мумкин. Буғдойдан бўшаган ерларга такрорий экин сифатида экилганида йилнинг охиригача икки марта ўриб гектаридан 1200 центнергача, лалми шароитда эса бир марта ўриб гектаридан 400 центнергача тўйимли яшил масса ҳосили етиштириш мумкин.
6. Колумб ўти яшил массасининг биокимёвий таркибида чорва моллари учун тўйимли бўлган сифатли озуқабоп моддаларнинг юқори микдорда бўлиши вегетацияда рўваклаш боскичининг тугаши ва гуллаш босқичининг бошланиш даврига гектарига N200 Рмо Кюо кг микдорида ўғит қўлланилган вариант ўсимликларга тўғри келади.
7. Самарканд ва Тошкент вилоятлари тупрок-иклим шароитларида Колумб ўтини асосий экин сифатида апрел ойининг иккинчи ярмида экиш ва тупроқка гектарига N200 Р140 Кюо кг микдорида ўғит солиб, таркибида тўйимли органик моддалар мўл бўлган рўваклаш босқичининг охири ёки гуллаш босқичининг бошланиш даврида ўриш тавсия этилади.
Sochdan DNK ajratib olish
Soch jinoyat sodir bo‘lgan joyda topiladigan eng keng tarqalgan biologik dalillardan biri bo‘lib, sud tibbiyotida muhim rol o‘ynaydi. Ba‘zi ma’lumotlarga ko‘ra, to‘kilgan sochlar jinoyat sodir bo‘lgan joylarda to‘plangan namunalarning 90 foizini tashkil qiladi. Odam organizmidagi barcha hujayralar o‘zida irsiy axbarot saqlaganligi tufayli, hujayralardagi DNK ni ajratib olish va o‘rganish orqali shaxsning belgilarini aniqlash mumkinligi va sochlarda ham DNK mavjudligini inobatga olgan holda ulardan ham DNK ajratib olishning samarali usullarini ishlab chiqish sud tibbiyoti uchun shuningdek, qo‘rg‘oshin yoki simob kabi metallar bilan zaharlanganlikni aniqlash uchun ham qo‘llash mumkin. Ushbu tezisda sochlar va ular tarkibidan DNK ajratib olish haqida so‘z boradi.
Sholi qoldiq mahsulotlari tarkibidan biologik faol moddalarni ajratib olish
Sholini tozalashda maydalangan donidan glyukoza olish va uni biotexnologik yo‘l bilan ferentatsiyalab O‘zbekistonda kamyob mahsulotni turini ko‘paytirish dolzar muammolardan biri hisoblanadi.
Shambala – trigonella foenum-graecum L. o‘simligining dorivorlik xususiyatlari
Ushbu maqolada mualliftomonidan shambala bo'yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, jumladan, o'simlik mahsulotlarining sog'liq uchun foydalari va shifobaxsh xususiyatlari, xorijda o'tkazilgan bir qator epidemiologik va laboratoriya tadqiqotlari, Shuningdek, so'nggi yillarda shambala (fenugreek) bo'yicha tadqiqotlar jarayonida eksperimental hayvonlarda ham, odamlarda ham klinik sinovlarda bir qator sog'liq uchun foydali va fiziologik xususiyatlar aniqlangani to'g'risida ma'lumotlar berildi.
Research of acute toxicity and medium-death dose of tannins of rumex confertus willd
Qandli diabetni davolashda probiotiklarning ahamiyati
Ushbu maqolada qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarni prabiotiklar faoliyati orqali organizmdagi qand miqdorini pasaytirish haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Pigment hosil qiluvchi aktinomitset shtammining morfologik va madaniy xususiyatlari amycolatopsis sp. 51
В процессе исследований по выявлению микробного разнообразия почв загрязненных территорий, расположенных в зонах разной степени удаленности от станции аэрации Бозсу в г.Ташкенте выделен штамм № 51, образующий синий пигмент, который окрашивает питательную среду на темно синий цвет.
Morphometric indicators of aorta wall layes under radiation
Medicinal properties of aronia
10% of chokeberry is sugar, i.e. glucose and fructose, alcohol sorbitol. It gives a sweet taste to food and has the property of significantly reducing the amount of sugar in people with diabetes. Plant fruits are rich in P vitamins. The average amount of antacid pigments in the fruit is 6.4%. Aronia fruit is completely different from other plants due to the fact that its content is rich in trace elements. Its fruit contains boron, fluorine, iodine compounds, iron, copper, manganese, molybdenum compounds. The total alkalinity of its fruit is 1.3% lower than that of an apple. In addition, the aronia fruit contains pectin and flavoring agents, as well as glycoside amegdalin. Aronia fruit is the most antioxidant rich fruit among medicinal plants. With this feature, it belongs to the ranks of anti-aging products. The abundance of mineral substances, vitamins and biologically active substances in the aronia fruit is the cause of great interest in the study of its biochemical composition.
Laurocerasus officinalis's in vitro microclonal reproduction
prospects for faster and healthier propagation of valuable ornamental plants and the production of high-quality planting material are opened by the in vitro method of microclonal propagation, which can reduce the time required for growing standard seedlings by 2-3 years depending on the type of plant
Kallus to’qima va uning xususiyatlari
Ushbu maqolada kallus to’qimasi haqida tushuncha va uning xususiyatlari, kallus hujayralarid mavjud moddalar, kallus to’qimalarida o’sish shakllari va kallus kulturalari texnikalari, kallusga qarshi kurash chora-tadbirlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.