29
O‘ZBEK OMMAVIY RAQSLARIDA LIBOS VA BEZAKLARNING BADIY
AHAMIYATI
Zoirov Ropijon Erkin o'g'li
Oʻzbekiston davlat xoreografiya akademiyasi
4-bosqich sanʼatshunoslik yoʻnalishi talabasi
Ilmiy rahbar:
Kasimov.N.K
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572430
Kalit so‘zlar:
o‘zbek raqsi, ommaviy raqs, libos, bezak, milliy kiyim, sahna estetikası,
xoreografiya.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek ommaviy raqslari uchun yaratiladigan liboslar
va bezaklarning badiiy, estetik hamda funksional jihatlari o‘rganiladi. Milliy liboslarning
tarixiy ildizlari, ularning zamonaviy sahna talablari asosida moslashtirilishi va raqs
mazmuniga ko‘ra bezaklar tanlanishining ahamiyati tahlil qilinadi. Liboslar raqsning umumiy
obraziga qanday ta’sir ko‘rsatishi va tomoshabinning estetik qabulida qanday rol o‘ynashi
yoritilgan.
O‘zbek raqsi nafaqat harakatlar, balki rang-barang liboslar va bezaklar orqali ham o‘ziga
xos obraz yaratadi. Ayniqsa, ommaviy raqslarda ishtirokchilarning ko‘pligi sahnaviy
ko‘rinishni yanada jozibador qilishni talab etadi. Shu bois libos va bezaklar raqsning
mazmuni, mintaqaviy xususiyatlari hamda estetik uyg‘unlikka mos bo‘lishi kerak.
Ommaviy raqslarda libos ikki asosiy vazifani bajaradi:
Obraz yaratish – raqqos va raqqosalar orqali milliylik, urf-odatlar, bayramona kayfiyat
namoyon bo‘ladi.
Sinxronlik va estetik uyg‘unlikni ta’minlash – ko‘p sonli ijrochilarning liboslari bir-biriga
uyg‘un bo‘lishi sahnaviy yaxlitlikni ta’minlaydi.
Liboslar turlari va ularning ramziy ma’nosi-Ommaviy raqs liboslari odatda milliy
an’anaviy kiyimlar asosida tikiladi. Ular mintaqaviy farqlarga ega:
Farg‘ona uslubi – ipak atlas yoki shoyi ko‘ylak, uzun yengli va keng belbog‘ bilan ajralib
turadi.
Buxoro uslubi – zarbof, kashtali to‘nlar, xonatlas va ko‘proq hashamatli bezaklar bilan
tanilganXorazm uslubi – yorqin ranglar, shalvarli ko‘ylaklar va ko‘plab jiringlovchi
taqinchoqlar bilan ajraladi.
Ommaviy raqslarda ishlatiladigan bezaklar quyidagi vazifalarni bajaradi:
Tovush efekti – masalan, ziraklar, bilaguzuklar yoki belbog‘lar raqs paytida jiringlab,
musiqiy ifodaga qo‘shimcha tovush bag‘ishlaydi.
Ko‘zni qamashtirish – sahnada yorug‘lik ostida yaltirab turuvchi bezaklar tomoshabin
e’tiborini tortadi.
Milliy ramz – do‘ppi, turmaklangan sochlar, zanjirli taqinchoqlar o‘zbeklikni aks ettiradi.
Zamonaviy dizayn va milliylik uyg‘unligi- xoreograflar milliy liboslarga zamonaviy
estetika qo‘shib, yangicha yondashuvlar yaratmoqda. Bu – bir tomondan urf-odatni saqlash,
ikkinchi tomondan esa zamonga moslashishni ifodalaydi. Sintetik matolar, yangi uslubdagi
kashtalar va sahna effektlariga moslashtirilgan liboslar keng qo‘llanmoqda.
Ommaviy raqslarda libos va bezaklar nafaqat tashqi ko‘rinish balki raqsning mazmuniy
ifodasi, estetik jozibasi va milliy g‘ururini namoyon etuvchi asosiy omillardandir. Ular orqali
30
harakatlarning badiiyligi kuchayadi, tomoshabinning diqqat-e’tibori jalb qilinadi. Shu sababli
libos va bezaklarni tanlashda xoreograf va rassomlar o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyat
kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘ulomov S. “O‘zbek xalq raqslari”, Toshkent, 1983.
2.
Jo‘rayev A. “Xoreografiya asoslari”, Toshkent, 2005.
3.
Sattorova D. “Milliy liboslar – badiiy ifoda vositasi sifatida”, San’at, 2019, №3.
4.
Sharipova M. “Sahna liboslarining xoreografik obrazdagi o‘rni”, Madaniyat va san’at,
2021, №1.
