50
O‘ZBEK ADABIYOTIDA AN’ANAVIYLIK VA ZAMONAVIYLIK
Yoqubov Jamoldin Madamin oʻgʻli
Andijon Davlat Universiteti
2- bosqich tayanch doktaranti.
yoqubovjamoliddin4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15743125
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotidagi an’anaviylik va zamonaviylikning
o‘zaro bog‘liqligi, ularning tarixiy ildizlari, shakllanish bosqichlari hamda zamonaviy adabiy
jarayonlardagi ifodasi ilmiy asosda tahlil qilingan. Yassaviy, Navoiy, Mashrab kabi klassiklar
ijodidagi an’analar bilan zamonaviy adiblar — Hamid Ismoilov, Erkin A’zam, Xurshid
Do‘stmuhammad kabi yozuvchilarning badiiy izlanishlari o‘rtasidagi muloqot ochib beriladi.
An’anaviy shakllarning zamonaviy g‘oyaviy-uslubiy talqinlardagi namoyoni, adabiyotda
davomiylik va yangilanish masalalari yoritilgan.
Аннотация:
В данной статье научно проанализированы взаимосвязь
традиционности и современности в узбекской литературе, их исторические корни,
этапы формирования и отражение в современном литературном процессе. Исследуется
преемственность между творчеством классиков, таких как Ясавий, Навои, Машраб, и
художественными поисками современных писателей — Хамида Исмаилова, Эркина
А'зама, Хуршида Дустмухаммада. Особое внимание уделено современным
интерпретациям традиционных форм и вопросам преемственности и новаторства в
литературе.
Abstract
: This article presents a scholarly analysis of the interrelation between
tradition and modernity in Uzbek literature. It explores their historical foundations, stages of
development, and representation in the contemporary literary process. The continuity
between the classical heritage of figures like Yassawi, Nava’i, and Mashrab and the literary
innovations of modern authors such as Hamid Ismailov, Erkin A’zam, and Khurshid
Dustmuhammad is examined. Special attention is paid to the modern reinterpretation of
traditional forms, the balance between continuity and innovation in literature.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek adabiyoti, an’anaviylik, zamonaviylik, klassik meros, zamonaviy
adiblar, postmodernizm, badiiy tafakkur, adabiy izlanish.
Ключевые слова:
узбекская литература, традиционность, современность,
классическое наследие, современные писатели, постмодернизм, художественное
мышление, литературные поиски.
Keywords:
Uzbek literature, tradition, modernity, classical heritage, contemporary
writers, postmodernism, literary thinking, artistic innovation.
Adabiyot har bir xalqning ma'naviy hayotida muhim o‘rin tutadi. O‘zbek adabiyoti esa
boy tarixiy ildizlarga ega bo‘lgan holda, turli davrlar davomida an’anaviylik va zamonaviylik
o‘rtasida uzviy aloqani saqlab kelgan. Bugungi kunda adabiyotshunoslikda bu ikki tushuncha
o‘zaro qarama-qarshi emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi hodisa sifatida talqin qilinmoqda.
An’anaviylik deganda o‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan madaniy, estetik
qarashlari, ifoda vositalari, obrazlar tizimi tushunilsa, zamonaviylik esa yangi davr
adabiyotida vujudga kelgan yangicha g‘oyaviy-estetik yondashuvlarni anglatadi.
Mazkur maqolada O‘zbek adabiyotidagi an’anaviylik va zamonaviylik munosabatlari,
51
ularning o‘zaro uyg‘unligi, hamda zamonaviy adabiyotda klassik an’analarning qanday davom
etayotgani tahlil qilinadi. Bu borada klassik va zamonaviy adiblar ijodi, adabiyotshunos
olimlarning fikrlari asosida ilmiy yondashuv qo‘llaniladi.
An’anaviylik tushunchasi va uning O‘zbek adabiyotidagi ildizlari.
Adabiyotda
an’anaviylik deganda, avvalo, xalqning tarixiy, ma’naviy, estetik qadriyatlariga asoslangan
ijodiy mezonlar tushuniladi. Bu mezonlar og‘zaki va yozma adabiyot orqali asrlar davomida
shakllangan bo‘lib, milliy o‘zlikni ifodalovchi asosiy omil hisoblanadi. O‘zbek adabiyotida
an’anaviylik ilk og‘zaki ijod namunalaridan boshlab, Yassaviy, Navoiy, Mashrab kabi klassiklar
ijodida to‘la mujassam bo‘lgan.
Xususan,
Ahmad Yassaviy
ning hikmatlari o‘zbek adabiyoti uchun diniy-ma’rifiy
g‘oyaning asosiy manbai bo‘lib xizmat qilgan. Uning tasavvufiy falsafaga asoslangan g‘oyaviy-
estetik qarashlari keyingi avlod adiblariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan: “Yassaviy hikmatlari orqali
tasavvufiy tafakkur va xalqona ifoda uslubi o‘zbek adabiyotining mohiyatini belgilab berdi”
1
Alisher Navoiy
adabiyotimizda an’anaviylikni shakllantirgan va uni eng yuksak
cho‘qqiga olib chiqqan siymo sifatida baholanadi. U Sharq adabiy an’analarini chuqur
anglagan holda, turkiy tilda mumtoz badiiylikni yaratdi: “Navoiy ijodi Sharq mumtoz
an’analarining timsoli bo‘lib, badiiy tafakkurning milliy ifodasi sifatida shakllangan”
2
Boborahim Mashrab
esa tasavvuf va xalqona lirikani o‘zaro uyg‘unlashtirib, o‘z davri
adabiyoti uchun an’anani davom ettirdi. Uning she’rlari xalq orasida keng tarqalgan bo‘lib,
o‘zbek lirikasi tarixida katta o‘rin tutadi:
“Mashrab ijodida xalq ruhi, xalqona obrazlar va tasavvufiy g‘oyalar sintez holatida
namoyon bo‘ladi”
3
Klassik adabiyotimizda o‘ziga xos
janrlar tizimi
ham shakllangan: masnaviy, ruboiy,
g‘azal, qasida kabi shakllar ijodda an’anaviylik asosini tashkil etgan. Ushbu janrlar orqali
shoirlar o‘z davrining ijtimoiy, axloqiy, diniy masalalariga munosabat bildirganlar: “G‘azal va
ruboiylar o‘zbek adabiyotida asrlar davomida ma’naviy-falsafiy an’analarni uzviy tarzda
saqlagan janrlar bo‘lib xizmat qilgan”
4
.
Shunday qilib, o‘zbek adabiyotida an’anaviylik faqat shakl yoki obraz emas, balki xalq
tafakkuri va ma’naviyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-madaniy hodisadir. Bu
jihatlar zamonaviy adabiyotda ham o‘z aksini topmoqda, lekin yangicha talqinlarda.
Zamonaviylikning shakllanishi va ifodalanishi.
O‘zbek adabiyotida zamonaviylik
masalasi XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Bu
davrda adabiyot jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarga mos ravishda yangicha shakl va
mazmun kasb eta boshladi. Ilk modernistik tendensiyalar XX asr boshlarida, jadid adabiyotida
sezilgan bo‘lsa-da, ular Sovet davrida qat’iy ideologik nazoratga duch kelgan edi.
Zamonaviylik avvalo
mazmun
da namoyon bo‘ldi. Adabiyot insonning ichki
kechinmalari, ruhiy iztiroblari, jamiyatdagi ziddiyatlar va axloqiy muammolarni ilgari
suruvchi vositaga aylandi. Bu borada
Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Said Ahmad
kabi
yozuvchilar ijodi alohida ahamiyatga ega: “XX asrning ikkinchi yarmida o‘zbek nasrida
insoniylik, axloqiy tanlov, shaxsiy muammolar markazga chiqdi. Bu — zamonaviylikning
1
KarimovM.,
∗
Tasavvufvaadabiyot
∗
,T.,2003,45−bet.
2
ShukurovN.,
∗
NavoiyvaSharqadabiyoti
∗
,T.,1999,102−bet.
3
To‘xtayevQ.,
∗
Mashrablirikasiningmanbalari
∗
,T.,2005,58−bet.
4
ZohidovA.,
∗
O‘zbekmumtozshe’riyati
∗
,T.,2012,77−bet.
52
asosiy belgilaridan biridir”
5
.
Mustaqillik davrida
zamonaviylik g‘oyasi yanada chuqurlashdi. Erkin adabiy muhit,
erkin fikrlash imkoniyati yaratilgani tufayli adabiyotda uslubiy, janriy, til jihatidan
eksperimentlar paydo bo‘ldi. Bu bosqichda
Hamid Ismoilov
,
Xurshid Do‘stmuhammad
,
Erkin A’zam
,
Muhammad Ali
,
Shuhrat Rizaev
kabi adiblarning asarlari zamonaviylikni
ifodalovchi yorqin namunalar hisoblanadi: “Zamonaviy o‘zbek adabiyoti klassik andozalardan
chetlanmagan holda, yangi shakl, uslub va g‘oya bilan boyimoqda”
6
.
“Erkin A’zamning obrazlari zamonaviy jamiyatda yo‘qotilgan qadriyatlar va ularga
bo‘lgan ichki ehtiyojni aks ettiradi”
7
.
Zamonaviy adabiyotda
postmodernizm ta’siri
ham sezilmoqda. Parodiya, intertekst,
ko‘p qatlamlilik, iqtiboslar orqali adabiy tafakkurning erkinligi ifodalanmoqda. Bu ayniqsa
Muhammad Ali
ning ayrim asarlarida ko‘zga tashlanadi: “Postmodernistik elementlar orqali
o‘zbek adabiyotida yangi badiiy tafakkur modeli shakllanmoqda”
8
.
Yana bir muhim xususiyat —
janrlardagi yangilanish
dir. Dramatik asarlarda
eksperimentlar, poetikada vizual poetika, internet adabiyoti, miniaturalar, zamonaviy
aforizmlar kabi yangi shakllar o‘zbek adabiy maydoniga kirib keldi.
Shu tariqa, zamonaviy o‘zbek adabiyoti nafaqat shakl jihatdan, balki g‘oya, uslub, obraz,
til jihatdan ham an’anaviylikdan farqli, ammo u bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanmoqda.
An’anaviylik va zamonaviylik o‘rtasidagi bog‘liqlik.
O‘zbek adabiyotida an’anaviylik
va zamonaviylik nafaqat qarama-qarshi, balki o‘zaro boyituvchi hodisalar sifatida rivojlanib
kelmoqda. Ko‘plab zamonaviy adiblar o‘z asarlarida klassik adabiyotga murojaat qilgan, uni
zamonaviy fikrlar bilan uyg‘unlashtirgan. Bu jihat o‘zbek adabiyotining genetik izchil
rivojlanishini ta’minlagan muhim omillardandir.
Masalan,
Said Ahmadning
"Jimjitlik" asarida an’anaviy Sharqona falsafa va zamonaviy
psixologik anglash uyg‘unlashadi. Asarda fikr yuritish ohangi, ichki monolog, badiiy tafakkur
uslubi Navoiy ijodining ruhiy zaminiga yaqin. Shuningdek, asarda afsonaviy elementlar va
ramziy obrazlar orqali muallif klassik timsollarni zamonaviy jamiyat muammolari bilan
bog‘laydi.
Erkin A’zam
esa o‘z hikoyalarida milliy qadriyatlar, urf-odatlar, axloqiy mezonlar,
oilaviy muammolar kabi mavzularni zamonaviy ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘lab beradi. Uning
“Tushda kechgan umrlar” hikoyasida an’anaviy oilaviy tuzum va zamonaviylik talablari
to‘qnashuvi dramatik vositalar bilan ochib beriladi: “Erkin A’zam an’anaviy oilaviy
qadriyatlarni bugungi jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar fonida yoritgan”
9
.
Hamid Ismoilov
ning “Jinlar bazmi” romanida esa qadimgi xalq og‘zaki ijodi elementlari
(ertak, rivoyat, xalqona til) postmodern uslubda qayta ishlangan. Romandagi voqealar bir
qarashda sehrli realizm va folklor asosida tasvirlansa-da, u zamonaviy insonning o‘zligini
anglash jarayonini ochib beradi: “Hamid Ismoilov o‘zbek xalq og‘zaki ijodi va tarixiy
obrazlarni postmodernistik shakllarda qayta talqin qilgan”
10
.
5
SultonovM.,
∗
Zamonaviyo‘zbeknasridaruhiyizlanishlar
∗
,T.,2001,66−bet.
6
Qo‘chqorovA.,
∗
Adabiyjarayonvazamonaviyizlanishlar
∗
,T.,2010,89−bet.
7
G‘ulomovR.,
∗
O‘zbekhikoyachiligi:tahlilvatipologiya
∗
,T.,2015,112−bet.
8
NazarovB.,
∗
O‘zbekadabiyotidapostmodernizmunsurlari
∗
,T.,2020,53−bet.
9
OlimovaS.,
∗
Zamonaviyo‘zbekhikoyachiligidaobrazlarevolyutsiyasi
∗
,T.,2020,88−bet.
10
NazarovB.,
∗
Postmodernizmvao‘zbekromanchiligi
∗
,T.,2022,64−bet.
53
Poetik adabiyotda
ham an’anaviylik va zamonaviylik uyg‘unligi yaqqol ko‘zga
tashlanadi. Masalan,
Shukrullo
,
Usmon Azim
,
Halima Xudoyberdiyeva
kabi shoirlar g‘azal
va ruboiy kabi an’anaviy shakllarda zamonaviy g‘oyalarni ifodalaganlar. Usmon Azimning
quyidagi misralarini olaylik:
“So‘zlarimdan to‘kilgan misralar, G‘azaldan emas — zamondan keladi”
Bu misralarda shoir g‘azal an’anasini davom ettirar ekan, uni zamon ruhi bilan yo‘g‘rib,
yangicha ifoda topgan. Adabiyotshunos
Qayum Karimov
bu haqda shunday deydi: “Usmon
Azim she’riyatida klassik shakllar zamonaviy axborot va ma’naviy ehtiyojlar bilan
to‘ldirilgan”
11
.
Shunday qilib, an’anaviylik va zamonaviylik o‘zbek adabiyotida bir-birini inkor etmaydi,
balki bir-birini boyitadi. Zamonaviy adabiy jarayonlar an’analarni inkor qilish emas, balki
ularni yangicha anglash va talqin qilishdir.
Xulosa qilib aytish mumkinki,
O‘zbek adabiyotida an’anaviylik va zamonaviylik
o‘rtasidagi munosabat doimiy evolyutsiyada bo‘lib kelgan. An’anaviylik — bu o‘zbek xalqining
tarixiy xotirasi, badiiy tafakkuri va madaniy o‘zligining ifodasi bo‘lsa, zamonaviylik — bu davr
talablariga mos ijodiy yangilanish, badiiy izlanishlar mahsulidir. Har ikki tushuncha o‘zbek
adabiyoti rivojida muhim o‘rin egallab, bir-birini boyituvchi va to‘ldiruvchi omil sifatida
qaralishi kerak.
Tadqiqot davomida ko‘rinib turibdiki, zamonaviy o‘zbek adabiyoti — bu klassik
an’analarga tayanib, zamonaviy g‘oyalarni ilgari suruvchi murakkab madaniy qatlamdir.
Hamid Ismoilov, Xurshid Do‘stmuhammad, Erkin A’zam kabi zamonaviy yozuvchilarning ijodi
klassik asoslarda yangicha fikrlash, badiiy ifoda va uslubiy yangilanishlar namunasi bo‘lib
xizmat qilmoqda. Bu holat o‘zbek adabiyotining davomiyligi va izchil rivojlanayotganligidan
dalolat beradi.
Shu bois, an’anaviylikni saqlagan holda zamonaviylikni yaratish — o‘zbek adabiyotining
yuksak badiiy salohiyatini ochib beruvchi eng muhim strategiyalardan biridir. Kelajakda ham
bu ikki tushunchaning uyg‘unligi orqali o‘zbek adabiyoti jahon miqyosida o‘z o‘rnini
mustahkamlab boraveradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov M.
Tasavvuf va adabiyot
. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti, 2003. — 132 b.
2.
Shukurov N.
Navoiy va Sharq adabiyoti
. — Toshkent: Fan, 1999. — 210 b.
3.
To‘xtayev Q.
Mashrab lirikasining manbalari
. — Toshkent: Akademnashr, 2005. — 143 b.
4.
Zohidov A.
O‘zbek mumtoz she’riyati
. — Toshkent: O‘zbekiston, 2012. — 180 b.
5.
Sultonov M.
Zamonaviy o‘zbek nasrida ruhiy izlanishlar
. — Toshkent: Fan, 2001. — 195
b.
6.
Qo‘chqorov A.
Adabiy jarayon va zamonaviy izlanishlar
. — Toshkent: Akademnashr,
2010. — 204 b.
7.
G‘ulomov R.
O‘zbek hikoyachiligi: tahlil va tipologiya
. — Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015.
— 175 b.
11
KarimovQ.,
∗
Zamonaviyshe’riyatvauslubmasalalari
∗
,T.,2017,59−bet.
54
8.
Nazarov B.
O‘zbek adabiyotida postmodernizm unsurlari
. — Toshkent: Fan, 2020. — 136
b.
9.
Islomov T.
Sharq estetikasi va zamonaviy adabiyot
. — Toshkent: Ma’naviyat, 2016. —
148 b.
10.
Olimova S.
Zamonaviy o‘zbek hikoyachiligida obrazlar evolyutsiyasi
. — Toshkent: Fan,
2020. — 166 b.
11.
Karimov Q.
Zamonaviy she’riyat va uslub masalalari
. — Toshkent: Akademnashr, 2017.
— 129 b.
