93
TA’LIM TIZIMIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK ASOSIDAGI INFRATUZILMA
RIVOJI
Hamroyev G‘ayratjon Sultonovich
Qarshi davlat texnika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
ghamroyev8775@gmail.com
ORCID: 0009-0000-8679-2325
https://doi.org/10.5281/zenodo.16302842
Annotatsiya.
Ushbu maqolada men ta’lim tizimida infratuzilmani rivojlantirishda
davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modelining zarurati va samaradorligini muhokama qilaman.
Mamlakatimizda ta’lim sohasidagi moddiy-texnik bazani zamonaviylashtirish va kengaytirish
borasida xususiy sektorni jalb qilish orqali erishilayotgan ijobiy natijalar, shuningdek, bu
jarayon bilan bog’liq mavjud muammo va takliflar tahlil qilinadi. Maqolada o’zim kuzatgan
misollar asosida DXShning ta’lim infratuzilmasi uchun imkoniyatlari, huquqiy asoslari, xavf-
xatarlar va istiqbolli yechimlari ilmiy yondashuvda tahlil etilgan. Muallif sifatida bu sohada
yanada barqaror va ta’sirli hamkorlik mexanizmlari shakllanishi zarurligini ilgari suraman.
Kalit so’zlar:
davlat-xususiy sheriklik, ta’lim infratuzilmasi, xususiy sektor, hamkorlik
modeli, investitsiya, ta’lim sifati, barqaror rivojlanish.
Kirish:
Bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot sharoitida ta’lim tizimining
raqobatbardoshligini ta’minlash, zamonaviy infratuzilmaviy yechimlarni joriy etish orqali
yuqori sifatli ta’lim muhitini yaratish har qachongidan ko’ra muhimroq bo’lib bormoqda. Ayni
paytda, davlat tomonidan barcha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini to’liq va
tezkor yangilash imkoni mavjud emas. Shu sababli, men ta’lim sohasida davlat-xususiy
sheriklik (DXSh) modelini joriy etish muqarrar va zaruriy deb hisoblayman. O’zbekistonda
oxirgi yillarda DXShning qonunchilik asoslari mustahkamlanib, turli sohalarda — ayniqsa,
sog’liqni saqlash, transport va kommunal xizmatlarda — bu mexanizm aniq natijalar
berayotganini ko’rib turibmiz. Endi esa ta’lim infratuzilmasini rivojlantirishda ham xususiy
sektorni faol jalb etish va investitsiya muhiti yaratish orqali ta’lim sifati va qamrovini oshirish,
raqamli texnologiyalarni tatbiq qilish, energiya tejamkor binolar barpo etish va zamonaviy
o’quv muhitini shakllantirish imkoniyatlari yuzaga kelmoqda. Mazkur maqolada men aynan
ushbu imkoniyatlar, mavjud muammolar va istiqbolli yo’nalishlarni tahlil qilgan holda, davlat
va xususiy sektor o’rtasidagi samarali hamkorlik modeli qanday shakllanishi kerakligi
borasidagi o’z ilmiy-nazariy va amaliy qarashlarimni ilgari suraman. Shu bilan birga,
O’zbekistonda ta’lim sohasidagi DXSh loyihalari asosida olib borilgan tajribalarga ham
tayanaman.
Adabiyotlar sharhi:
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli xalqaro miqyosda bir
necha sohalarda, jumladan ta’lim infratuzilmasida ham muhim iqtisodiy mexanizm sifatida
shakllanmoqda. Jahon bankining (2020) “Public-Private Partnerships in Education” nomli
hisobotida qayd etilishicha, infratuzilma bilan bog’liq muammolarni yechishda xususiy
sektorni jalb qilish orqali ta’lim tizimidagi muhim o’zgarishlar amalga oshirilgan. Ayniqsa,
moliyaviy yukni yengillashtirish, innovatsion yondashuvlarni tez joriy etish, xizmat sifatini
oshirish borasida ijobiy natijalar kuzatilgan. UNESCO (2021) o’z tavsiyalarida DXSh modeli
orqali maktab qurilishi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ta’limga joriy etish, hamda
maktabgacha ta’lim muassasalarini rivojlantirishda barqarorlik va tezkorlik ta’minlanishini
ta’kidlaydi. Shuningdek, Buyuk Britaniya, Hindiston, Janubiy Koreya kabi davlatlarda DXSh
94
asosida tashkil etilgan ta’lim inshootlari, ularning boshqaruv mexanizmlari va foyda taqsimoti
tizimlari chuqur o’rganilgan.
O’zbekiston kontekstida, Prezidentning 2021-yil 24-martdagi PQ–5032-sonli qarori
orqali ta’lim tizimida davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish bo’yicha asosiy huquqiy
yo’nalishlar belgilab berildi. Mazkur hujjatga ko’ra, DXSh asosida maktablar, maktabgacha
ta’lim muassasalari va kasb-hunar markazlari qurilishi uchun xususiy investorlarga soliq
imtiyozlari, yer uchastkalari va boshqa preferensiyalar berilishi nazarda tutilgan. Shu bilan
birga, Xolboev R. (2022) tomonidan olib borilgan tadqiqotda O’zbekistonda DXSh
loyihalarining iqtisodiy asoslari, risklarni taqsimlash mexanizmlari va foydalilik darajalari
chuqur tahlil qilingan. Unga ko’ra, ta’lim sohasida xususiy sektor faolligini oshirish uchun aniq
kafolatlar va rentabellik mexanizmlarini ishlab chiqish muhim sanaladi. Xalqaro tajriba va
mahalliy normativ-huquqiy asoslarni solishtirish shuni ko’rsatadiki, O’zbekiston DXShni ta’lim
infratuzilmasiga tatbiq etishda hali dastlabki bosqichda bo’lsa-da, bu modelning kelajakdagi
salohiyati yuqori. Shu nuqtai nazardan, men ushbu maqolada DXSh asosidagi ta’lim
infratuzilmasini rivojlantirishning amaliy asoslarini, imkoniyatlarini va muammolarini tahlil
qilishni maqsad qilib qo’ydim.
Metodologiya:
Mazkur tadqiqotda davlat-xususiy sheriklik asosida ta’lim
infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog’liq nazariy qarashlar hamda amaliy tajribalarni
chuqur tahlil qilish maqsadida bir nechta metodologik yondashuvlar qo’llanildi. Avvalo,
mavjud huquqiy-me’yoriy bazani o’rganish maqsadida O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining PQ–5032-sonli qarori, Xalq ta’limi vazirligi, Investitsiyalar va tashqi savdo
vazirligining statistik hisobotlari, shuningdek, xalqaro tashkilotlar – xususan, Jahon banki va
UNESCO tomonidan taqdim etilgan so’nggi tahliliy materiallar o’rganildi. Bu yondashuv orqali
davlat va xususiy sektor o’rtasidagi hamkorlik modeli qanday huquqiy va iqtisodiy asoslarda
tashkil etilayotganini aniqlashga harakat qildim. Shuningdek, Qashqadaryo viloyatida 2022–
2024 yillarda DXSh asosida amalga oshirilgan bir necha maktab va maktabgacha ta’lim
muassasalari loyihalari kasus-tahlil (case study) usuli yordamida o’rganildi. Bu loyihalar
asosida investitsiya hajmi, moliyalashtirish manbalari, foydali shartnomaviy mexanizmlar,
loyiha doirasida yaratilgan texnik va ijtimoiy sharoitlar batafsil tahlil qilindi. Bundan tashqari,
amaliyotdagi muammolar va imkoniyatlarni bevosita ta’lim jarayoniga aloqador
subyektlardan bilish maqsadida yarim strukturali intervyular va so’rovnomalar tashkil etildi.
Ular orqali maktab rahbarlari, kasb-hunar markazi mudirlari, loyihada ishtirok etgan xususiy
investorlarning tajribasi, qarashlari va takliflari to’plandi. Umumiy hisobda 30 nafar
respondentdan olingan ma’lumotlar kontent tahlil asosida birlashtirildi. Tahliliy bosqichda
loyiha samaradorligini baholash uchun bir nechta indikatorlardan foydalandim. Jumladan,
iqtisodiy samaradorlik uchun investitsiya rentabelligi (NPV, ROI), ijtimoiy ta’sir uchun
o’quvchilar sonining o’sishi, shart-sharoitlar yaxshilanishi, texnik parametrlar esa energiya
tejamkorlik, raqamli vositalar bilan jihozlanish darajasi orqali o’lchandi. Shu asosda olib
borilgan metodologik yondashuvlar menga DXSh asosida ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish
jarayonini tizimli va kompleks tarzda o’rganish, mavjud muammolarni aniqlash va amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishga imkon berdi.
Tahlil va natijalar:
O’rganilgan ma’lumotlar va tahliliy yondashuvlar asosida quyidagi
asosiy natijalarga ega bo’ldim. Birinchidan, davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli
O’zbekistonda aynan ta’lim infratuzilmasini rivojlantirish yo’nalishida bosqichma-bosqich
95
shakllanib bormoqda. Mamlakat miqyosida DXSh loyihalari hali keng ko’lamda emas, biroq
ba’zi viloyatlarda, xususan Qashqadaryo tajribasida, aniq amaliy natijalarni ko’rish mumkin.
2022–2024 yillar davomida viloyatda DXSh asosida 4 ta yangi umumta’lim maktabi va 2 ta
maktabgacha ta’lim muassasasi barpo etildi. Bu obyektlar zamonaviy energiya tejamkor
qurilish texnologiyalari asosida, xususiy investorlar mablag’i hisobidan qurilgan. Ular to’liq
raqamli jihozlar, interaktiv ta’lim vositalari, isitish-sovutish tizimlari bilan ta’minlangan.
Ikkinchidan, bu loyihalarning moliyaviy mexanizmlarini tahlil qilganimda, xususiy sektorni
jalb etishda asosiy rag’batlantiruvchi omil bo’lib soliq imtiyozlari, yer uchastkalarining bepul
ajratilishi, foyda olish kafolatlari va investitsiya shartnomalaridagi barqarorlik kafolatlari
xizmat qilayotganini aniqladim. DXSh shartnomalarida ko’pincha 10–15 yillik muddatlarda
foydalanish yoki xizmat ko’rsatish huquqlari belgilanmoqda, bu esa xususiy investorlar uchun
o’z mablag’larini qaytarish va foyda olish imkonini yaratadi. Uchinchidan, so’rovnoma va
intervyular asosida shuni aniqladimki, ta’lim sohasida faoliyat yuritayotgan mutasaddilar
DXShning infratuzilmaviy afzalliklarini yuqori baholagan holda, bu model orqali
maktablarning tashqi ko’rinishi, ichki sharoitlari, texnik bazasi keskin yaxshilanganini
ta’kidlashmoqda. Biroq, ular ayrim muammolarni ham ko’rsatishdi. Jumladan:
huquqiy asoslarning ayrim holatlarda noaniqligi;
shartnomalarda xavf taqsimoti mexanizmlarining zaifligi;
ta’limning ijtimoiy sohaga mansubligi bois xususiy sektor foyda olish imkoniyatlarining
cheklanganligi;
loyihani amalga oshirishda davlat idoralari tomonidan kechiktirilgan byurokratik
tartiblar.
Tahlil shuni ko’rsatdiki, mavjud muammolar hal etilsa, DXSh modeli ta’lim
infratuzilmasini jadal modernizatsiya qilishning kuchli vositasiga aylanishi mumkin. Masalan,
DXSh orqali joriy qilingan loyihalarda o’quvchilarning qulayliklardan foydalanish darajasi 3
baravarga oshgani, o’quvchilar soni esa 25–30 foizga ko’paygani qayd etildi. Ta’lim sifatining
o’sishiga bevosita infratuzilma, texnik baza va ta’lim muhiti yaxshilanishi sabab bo’lmoqda.
Xulosa qilish mumkinki, ta’lim tizimida DXSh modeli infratuzilmaviy muammolarni yechishda
nafaqat samarali, balki barqaror rivojlanish uchun asosiy strategik vositadir.
Xulosa va tavsiyalar:
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni ishonch bilan aytish mumkinki,
ta’lim tizimida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) modeli nafaqat infratuzilmani
rivojlantirishning samarali vositasi, balki ta’lim sifatini oshirish, zamonaviy texnologiyalarni
joriy etish va ta’lim muhitini inson kapitaliga yo’naltirishda muhim mexanizmdir. Xususan,
Qashqadaryo viloyatidagi tajriba DXSh asosida qisqa muddat ichida yangi maktab va
maktabgacha ta’lim muassasalari barpo etilishi, ular zamonaviy jihozlar bilan ta’minlanishi va
o’quvchilarga qulay sharoitlar yaratilishi mumkinligini isbotladi. Shu bilan birga, bu modelni
kengroq tatbiq qilish uchun bir qator muhim omillarni hisobga olish lozim. Eng avvalo,
xususiy sektor uchun huquqiy ishonch va moliyaviy barqarorlik kafolatlari ta’minlanishi
zarur. Shartnomalarda xavf-xatarlarni adolatli taqsimlash, investitsiya qaytarilishi va foyda
mexanizmlarini aniq belgilash investorlar faolligini oshiradi. Shuningdek, davlat tomonidan
DXSh loyihalarini muvofiqlashtiruvchi alohida vakolatli organ faoliyatini takomillashtirish,
byurokratik to’siqlarni bartaraf etish va monitoring tizimini kuchaytirish lozim. Mening
fikrimcha, ta’lim infratuzilmasini yangilash jarayonida DXSh nafaqat moliyaviy, balki
innovatsion resurslarni ham jalb etadi. Bu orqali ta’limda zamonaviy muhit, raqamli
96
texnologiyalar va energiya tejamkor inshootlar yaratilib, o’quvchilarning o’rganishga bo’lgan
motivatsiyasi oshadi. Shu bois, DXSh modeli ta’lim strategiyalarining ajralmas qismi sifatida
qaralishi lozim.
Tavsiya tariqasida quyidagilarni ilgari suraman:
DXSh asosida amalga oshirilayotgan ta’lim loyihalari uchun alohida davlat dasturi va
soliq imtiyozlari tizimi ishlab chiqilsin;
Mahalliy hokimiyatlar darajasida ta’lim infratuzilmasi bo’yicha xususiy sektorga ochiq
tanlovlar va takliflar mexanizmi joriy etilsin;
Har bir DXSh loyihasida ijtimoiy samaradorlik indikatorlari — o’quvchilar soni, ta’lim
muhiti sifati, energiya tejamkorlik darajasi — bo’yicha natijalar doimiy o’rganib borilsin;
Xususiy sektor ishtirokini rag’batlantirish uchun uzoq muddatli sheriklik kafolatlari
(kontrakt muddati, foyda taqsimoti va aktivlarni boshqarish huquqlari) qonunchilikda
mustahkamlanishi zarur.
Agar bu tavsiyalar izchil amalga oshirilsa, men ishonamanki, ta’lim tizimida DXSh modeli
barqaror infratuzilma, innovatsion yondashuv va sifatli ta’lim muhitini ta’minlashda strategik
ustuvorlik kasb etadi.
References:
Используемая Литература:
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Jahon Banki (2020). Public-Private Partnerships in Education: Lessons from the Global
Experience. Washington, DC: World Bank Group.
2.
UNESCO (2021). Rethinking Education Infrastructure: A Public-Private Partnership
Approach. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 24-martdagi PQ–5032-sonli Qarori.
“Ta’lim sohasida davlat-xususiy sheriklik mexanizmini rivojlantirish chora-tadbirlari
to’g’risida”.
4.
O’zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi (2023). DXSh asosidagi
ta’lim loyihalari bo’yicha statistik axborot byulleteni. Toshkent.
5.
Xolboev, R. (2022). Ta’limda davlat-xususiy sheriklikning iqtisodiy asoslari. Iqtisodiyot
va innovatsiya, 3(2), 45–53.
6.
Muxitdinov, Xudayar. "Mintaqada asalarichilikni rivojlantirish va asalarilarning
kasallanish xavfini oldini olish."
Теоретические аспекты становления педагогических
наук
3.14 (2024): 144-151.
7.
Muxitdinov, Kh S., and L. N. Khudoyorov. "Information-analytical support systems
forecasting small businesses."
Web of Scholar
5 (2016): 12-14.
8.
Mukhitdinov, H. S., and F. A. Norkobilova. "Prospects for Development of Digital
Economy in Entrepreneurship."
Academic Journal of Digital Economics and Stability
(2021):
27-36.
9.
Mukhitdinov, Kh S., and G. Kh. "Makhmatkulov. Providing trade services to the
population of the region."
International Journal of Trend in Scientific Research and
Development (IJTSRD), e-ISSN
: 2456-6470.
10.
Suyunovich, Nazarova Gulruh Umarjonovna Mukhitdinov Khudoyar. "FORECASTING
FAMILY HOUSEHOLD THROUGH TREND MODELING."
Journal of Northeastern University ISSN
:
97
1005-3026.
11.
Muxitdinov, X. S., A. N. Rakhimov, and Sh X. Muxitdinov. "The forecast for the
development of the public services sector."
Solid State Technology
63.6 (2020).
12.
Suyunovich, Mukhitdinov Khudoyar, and Nosirov Bakhtiyor Nusratovich.
"Communication and information services to the population of the region. Jan."
March
21: 71-
82.
13.
Мухитдинов, Х. С., and Л. Н. Худоёров. "РАЗРАБОТКА ИНФОРМАЦИОННО-
АНАЛИТИЧЕСКИХ СИСТЕМ ПОДДЕРЖКИ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ И ПРОГНОЗИРОВАНИЯ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ."
Наука и мир
7-1 (2016): 54-56.
14.
Muxitdinov, Madina Bozorova Xudayar, and Farrux Qodirov. "THE ROLE AND
IMPORTANCE OF TELEMEDICINE IN THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE
POPULATION."
International Conference on Information Science and Communications
Technologies ICISCT
. Vol. 4. 2022.
15.
Qodirov, Farrux, and Xudayar Muhitdinov. "Features that increase efficiency in the
provision of medical services and factors affecting them."
Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn
ilmiy jurnali
2.7 (2022): 192-199.
