32
JAMIYAT MA’NAVIY XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA JAHON TAJRIBASI
Musinov Najmiddin
JDPU Tarix fakulteti “Falsafa, tarbiya va huquq ta’limi”
kafedrasi katta o’qituvchisi
E-mail: musinovnajmiddin@mail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253881
Annotatsiya:
O‘zbekiston Respublikasi ma’naviy xavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha bir
qator muhim tashabbuslarni amalga oshirildi, jumladan Ma’naviyat va ma’rifat markazlari
tashkil etilib, yoshlarning milliy g‘urur va o‘zlikni anglashini rivojlantirishga qaratilgan
dasturlar amalga oshirilmoqda. Maqolada jahon tajribasi bo’yicha qilinayotgan chora-
tadbirlar haqida fikrlar bildirilgan.
Kalit so’z:
An’ana, axborot, fake news, madaniy xilma-xillik, madaniy meros, media va
axborot xavfsizligi, oila instituti.
WORLD EXPERIENCE IN PROVIDING SPIRITUAL SECURITY OF SOCIETY
Abstract:
A number of important initiatives have been implemented to ensure the
spiritual security of the Republic of Uzbekistan, including the establishment of Spirituality and
Enlightenment Centers, and programs aimed at developing national pride and self-awareness
of young people. . The article expresses opinions about the measures being taken based on
world experience.
Keywords:
Information, disinformation, globalization, moral security of society,
cyberspace, cyberattack, value, security.
Jamiyat ma’naviy xavfsizligida jahon tajribasining o’rni nihoyatta katta. Jamiyatning
ma’naviy xavfsizligi – bu shaxs, oila va butun jamiyatning ma’naviy qadriyatlarini, axloqiy
me’yorlarini va milliy o‘zligini himoya qilishga qaratilgan tizimli chora-tadbirlar yig‘indisidir.
Bu soha jahon miqyosida turli davlatlarning ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy siyosatlarida muhim
o‘rin egallaydi. Quyida jamiyat ma’naviy xavfsizligi borasidagi jahon tajribasining asosiy
yo‘nalishlari va usullarini ko‘rib chiqamiz.G‘arb davlatlarida, xususan, AQSh va Yevropa
mamlakatlarida, ta’lim tizimi orqali yosh avlodning ma’naviy va axloqiy tarbiyasiga katta
e’tibor qaratiladi. Masalan:
AQSh
: Fuqarolik darslari orqali demokratiya, inson huquqlari va ijtimoiy mas’uliyat kabi
qadriyatlar o‘rgatiladi. Bag‘rikenglik va o‘zaro hurmatni targ‘ib qilish uchun davlat va
nodavlat tashkilotlar faoliyat olib boradi. Maktablar va universitetlarda ijtimoiy va axloqiy
mas’uliyatni shakllantirishga katta e’tibor qaratiladi. Fuqarolik bilimlari va demokratik
qadriyatlarni o‘rgatish orqali yosh avlodni ijtimoiy faollikka va ma’naviy yetuklikka
undashadi[1]
Finlandiya
: Ta’lim tizimida o‘zaro hurmat, jamoaviy ishlash va madaniyatlararo
muloqot ko‘nikmalari rivojlantiriladi. Aholini axloqiy, madaniy va ruhiy jihatdan
barqarorlikka erishish uchun muhim tamoyillarga asoslanib boshqarish va rivojlantirish
tizimini yo’lga qo’ygan. Finlandiya dunyodagi eng barqaror, ijtimoiy tenglik va axloqiy
tamoyillarga asoslangan davlatlardan biri sifatida tanilgan. Bu mamlakatda ma’naviy
xavfsizlikni ta’minlash oila, ta’lim, madaniyat va fuqarolik jamiyati kabi sohalarda mustahkam
asosga ega.
33
Angliya:
O‘zining boy madaniy merosiga ega bo‘lib, tarixiy yodgorliklarni saqlash va
ta'mirlash bo‘yicha xalqaro loyihalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Muzeylar, kutubxonalar va
madaniy markazlar orqali tarixiy va zamonaviy qadriyatlarni targ‘ib qiladi.Hukumat va
nodavlat tashkilotlar internetdagi salbiy ta’sirlarni kamaytirish va ijobiy kontentni targ‘ib
qilish ustida ishlaydi. Yoshlar uchun sport, san’at va boshqa ijtimoiy dasturlar orqali ularning
ijtimoiy faolligi va ma’naviy rivojlanishiga e'tibor qaratiladi.
Fransiya:
Jamiyatda ma’naviy xavfsizlikni ta’minlashning o‘ziga xos modeli mavjud
bo’lib, bu model asosan sekulyarlik tamoyillariga asoslangan. Fransiyada davlat va dinning
ajralganligi konstitutsiyaviy tamoyil hisoblanadi. Bunda maktablarda diniy ta’lim berish
taqiqlangan bo‘lsa-da, fuqarolik qadriyatlari, inson huquqlari va ijtimoiy birdamlikka katta
urg‘u beriladi. Shuningdek, Madaniy xilma-xillikni hurmat qilish ham asosiy jihatlardan
biridir. Fransiya jamiyati ko‘p millatli va madaniyatli bo‘lib, barcha din va e’tiqodlarning teng
huquqliligini ta’minlashga intiladi.
G‘arb davlatlarida ommaviy axborot vositalarining ta’siri orqali axloqiy qadriyatlarni
saqlash va targ‘ib qilish mexanizmlari ishlab chiqilgan. Jumladan:
- Mediada bolalar va yoshlar uchun mo‘ljallangan kontentni nazorat qilish bo‘yicha
qonuniy chora-tadbirlar joriy etilgan.
- Fake news va dezinformatsiyaga qarshi kurashish uchun raqamli savodxonlikni
oshirish dasturlari amalga oshiriladi.
Islom mamlakatlarida, xususan, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Eron kabi davlatlarda
ma’naviy xavfsizlikning asosiy negizi sifatida diniy qadriyatlarni himoya qilish va ularni
targ‘ib qilishga katta e’tibor beriladi.
Saudiya Arabistoni
: Ta’lim va madaniyat siyosati Qur’on va sunnat asosida qurilgan.
Yoshlarni diniy ekstremizm va noto‘g‘ri talqinlardan himoya qilish uchun mo‘’tadil Islom
tamoyillari targ‘ib qilinadi.Oila institutining mustahkamligi ijtimoiy barqarorlik va ma’naviy
xavfsizlikning asosiy poydevori bo’lib xizmat qiladi.
Turkiya
: bu davlatning boy madaniy merosi, din, milliy qadriyatlar va zamonaviy
demokratik tamoyillarga asoslangan ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash jarayonidir. Turkiya
o‘zining strategik joylashuvi, tarixiy ahamiyati va madaniyatlar o‘rtasidagi ko‘prik sifatidagi
roli bilan ajralib turadi. Shu sababli, jamiyat ma’naviy xavfsizligi Turkiyada milliy birlik, diniy
bag‘rikenglik va madaniy xilma-xillikni uyg‘unlashtirishga qaratilgan.[2]
Shuningdek, Sharq davlatlarida oila qadriyatlari ma’naviy xavfsizlikning poydevori
hisoblanadi. Masalan:
Xitoy
: Konfutsiychilik tamoyillari asosida oilaviy ahillik va hurmat qadriyatlari targ‘ib
qilinadi.
Hindiston
: An’anaviy madaniyat va dinlararo totuvlik siyosati orqali milliy birlikni
saqlashga erishiladi.
Jamiyat ma’naviy xavfsizligini ta’minlashda xalqaro tashkilotlarning ham roli muhimdir.
Masalan,
UNESCO
madaniy merosni asrash va millatlararo muloqotni rivojlantirish orqali
ma’naviy xavfsizlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu tashkilot insoniyatning
umumiy merosi bo‘lgan moddiy va nomoddiy boyliklarni saqlash, ulardan kelajak avlodlar
uchun foydalanish imkoniyatini yaratish, shuningdek, turli madaniyatlar o‘rtasida muloqot va
o‘zaro hurmatni rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar bilan shug‘ullanadi[3].
UNICEF
bolalar va yoshlar o‘rtasida ijtimoiy va ma’naviy qadriyatlarni targ‘ib qilishga
34
qaratilgan ko‘plab dasturlarni amalga oshiradi. Ushbu faoliyatning asosiy maqsadi bolalar
huquqlarini himoya qilish, ularning rivojlanishi uchun sog‘lom va xavfsiz muhit yaratish,
shuningdek, jamiyatning kelajagi bo‘lgan yoshlarga ijtimoiy va ma’naviy jihatdan yetuk bo‘lish
uchun sharoit yaratishdir.
Xulosa qilib aytganda dunyo tajribasi shuni ko‘rsatadiki, jamiyat ma’naviy xavfsizligini
ta’minlashda ta’lim, media, diniy-ma’naviy qadriyatlar, oila instituti va xalqaro hamkorlik
muhim o‘rin tutadi. Har bir davlat o‘zining ijtimoiy-madaniy xususiyatlariga mos ravishda
ushbu yo‘nalishlarni rivojlantirishi zarur. O‘zbekiston ham jahon tajribasini o‘rganib, o‘ziga
xos ma’naviy xavfsizlik modelini shakllantirishda davom etmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
National Center for Education Statistics,
Compulsory school attendance laws: 2017
2.
https://www.diyanet.gov.tr/
3.
Moʻminov Abdulxay, Oʻzbekiston va UNESCOning xalqaro-huquqiy munosabatlari, T.,
2003.
4.
Bahodir
o‘g‘li,
U.
B.
(2023).
YOSHLAR
MAʼNAVIY-AXLOQIY
QIYOFASI
SHAKLLANISHINING IJTIMOIY-TARIXIY ASOSLARI.
Educational Research in Universal
Sciences
,
2
(18 SPECIAL), 155-157.
5.
Khakimovich, A. A., and V. Ulugbek. "Peculiarities of Formation of Exemplary Skills in
Young People in the Conditions of Globalization."
Eurasian Journal of Humanities and Social
Sciences
15 (2022): 17-21.
6.
Musinov, Najmiddin, and Doniyor Ergashevich Kabirov. "Dunyo mafkuraviy manzarasi
va uning yoshlarga ta’siri."
Science and Education
5.3 (2024): 511-515.
7.
Bahodir o‘g, Vaxobov Ulug‘bek. "O ‘ZBEKISTONDA NODAVLAT NOTIJORAT
TASHKILOTLAR VA ULARNING MADANIY SOHADAGI FAOLIYATI YO ‘NALISHLARI."
TA'LIM
VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
(2022): 282-285.
