29
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINI KONSTRUKSIYALASH
VA MODELLASHTIRISH KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
Haydarov Mirjalol Shog‘dorovich
JDPU o‘qituvchi
Tuxtamurodova Iroda Sherzod qizi
JDPU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253824
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilik kasbiga tayyorlanayotgan
talabalarni hozirgi zamon ta’lim talablariga mos ravishda tayyorlash va maktabga yetuk kadr
etib yetkazish, bo‘lajak o‘qituvchilarining konstruksiyalash va modellashtirish
kompetensiyalarini rivojlantirishning nazariy hamda amaliy jihatlari keltirib o‘tilgan.
Shuningdek, bu kompetensiyalarni shakllantirishda innovatsion va integratsion
yondashuvlarning o‘rni, metodologik yondashuvlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
ilg‘or rivojlantirilgan tajribalarning ahamiyati haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim va sinf, konstruksiyalash, modellashtirish, kasbiy
pedagogik kompetensiya, innovatsion va integratsion yondashuv, metodika, zamonaviy
o‘qituvchi.
Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega
bo‘lib dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar
bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz bor kuch va imkoniyatlarini safarbar
etamiz.
(Sh. M. Mirziyoyev)
Hozirgi zamonaviy taraqqiyotning shiddat bilan rivojlanib borayotganligini inobatga
olgan holda bugungi ta’lim tizimi oldidagi asosiy masala bo‘lajak malakali kadrlarni yetkazib
berish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Buning uchun esa, malakali kasb egasi,
innovatsion va integratsion fikrlovchi, mustaqil qaror qabul qiluvchi va nazariyani amalda
qo‘llay oladigan bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarni tayyorlash talab etiladi. Xususan,
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi kasbi o‘ta mas’uliyatli bo‘lib, u bolaning shaxs sifatida
shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. Shu bois, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisini
tayyorlash jarayonida nafaqat fan asoslarini o‘rgatish, balki ularni pedagogik faoliyatga
tayyorlash, konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirish zarurati
ortib bormoqda.
Konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalari o‘qituvchining ta’lim jarayonini
puxta rejalashtirish, mazmunli tashkil etish va tahlil qilish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. Bu
kompetensiyalar o‘qituvchiga o‘quv materiallarini didaktik birliklarga ajratish, metodik
vositalarni tanlash, darsni loyihalashtirish va innovatsion metodlarni qo‘llash imkonini
beradi.
1.
Konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalari mohiyati
Konstruksiyalash tushunchasi
Pedagogik faoliyatda konstruksiyalash — bu o‘quv jarayonining strukturaviy tarkibini
yaratish, darsning maqsad, mazmun, shakl va metodlarini bir butun tizimga keltirish
jarayonidir. Konstruksiyalash kompetensiyasi o‘qituvchining ta’lim mazmunini o‘quvchilarga
moslashtirib berish, dars tuzilmasini loyihalash va uni samarali tashkil etish qobiliyatini
anglatadi.
30
Modellashtirish tushunchasi
Modellashtirish esa real pedagogik vaziyatlarni yoki o‘quv jarayonini soddalashtirilgan
ko‘rinishda tasvirlash orqali tahlil qilish va takomillashtirish imkonini beradi. Pedagogik
modellar yordamida dars jarayoni, o‘quvchilarning faoliyati va natijalarini prognoz qilish
mumkin.
2.
Bo‘lajak o‘qituvchilar kompetensiyalarini shakllantirish zarurati
Zamonaviy pedagogik faoliyatda quyidagi omillar bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruksiyalash va
modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirish zaruratini yuzaga keltiradi:
Ta’lim mazmunining yangilanishi — yangi o‘quv dasturlari va standarti asosida ishlay
oladigan mutaxassis zarur;
Innovatsion texnologiyalarning joriy qilinishi — darslarni yangicha metodlar asosida
loyihalash talab etiladi;
Tanqidiy va tizimli fikrlashni rivojlantirish — o‘qituvchi o‘z faoliyatini tahlil qila olishi va
takomillashtirishi lozim;
Ijodiy yondashuv — har bir darsni individual yondashuv asosida tuza olish zarurati ortmoqda.
3.
Kompetensiyalarni rivojlantirish bosqichlari
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun konstruksiyalash va modellashtirish
kompetensiyalarini rivojlantirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
Nazariy tayyorgarlik bosqichi
Bu bosqichda talabalar ta’lim jarayoni, pedagogik loyihalash, metodik tizimlar haqida nazariy
bilimlarga ega bo‘ladilar. Asosiy e’tibor quyidagilarga qaratiladi:
Ta’lim tamoyillari va o‘qitish texnologiyalari;
Dars dizayni va o‘quv jarayoni modellashtirish usullari;
Pedagogik kompetensiyalarning tarkibi.
Amaliy mashg‘ulotlar bosqichi
Talabalar o‘quv mashg‘ulotlarida mustaqil dars loyihalari yaratadi, ularni modellashtiradi va
tahlil qiladi. Bu jarayonda quyidagilar amalga oshiriladi:
Dars rejasi tuzish;
Ta’lim vositalarini tanlash va qo‘llash;
Pedagogik modellar tuzish (grafik, sxematik, konseptual xaritalar).
Tajriba-sinov bosqichi
Pedagogik amaliyot jarayonida talabalar o‘z loyihalarini amalda sinab ko‘radi. Darslar
o‘tkazilib, natijalar tahlil qilinadi, takomillashtirish choralari belgilanadi.
4.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodlar
Bo‘lajak o‘qituvchilarning konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini
shakllantirishda quyidagi zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish mumkin:
Darsni loyihalash texnologiyasi – har bir darsga maqsadli yondashuv;
Konstruktiv dars modeli – o‘quvchi faoliyatiga asoslangan model;
Klaster, blok-sxema, konsept xaritalar orqali modellashtirish;
Kase-stadi (case-study), BLL (bilaman – bilishni xohlayman – o‘rgandim) strategiyalari;
Raqamli texnologiyalar asosida loyihalash (Google Jamboard, Canva, MindMeister va b.).
5.
Tajribalar va misollar
Misol tariqasida, boshlang‘ich sinflarda o‘qish fanini o‘qitishda “Ertakdagi qahramon”
mavzusi uchun quyidagi modellashtirish va konstruksiyalash yondashuvlari qo‘llanishi
31
mumkin:
Dars konstruktsiyasi: dars maqsadi – ertak qahramonini tahlil qilish, xarakteristika
berish;
Metodik vositalar: interfaol klasterlar, rolli o‘yin, konseptual xarita;
Modellashtirish: ertakdagi syujetning sxemasi, qahramonning xarakter xaritasi.
Bunday yondashuv o‘quvchilarda tahliliy fikrlash, sabab-oqibat munosabatlarini anglash
va o‘z fikrini ifodalash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
6.
O‘qituvchilar malakasini oshirish va tavsiyalar
Konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirishda nafaqat
bo‘lajak o‘qituvchilar, balki faoliyat yuritayotgan pedagoglar uchun ham malaka oshirish
kurslari, seminar-treninglar tashkil etilishi maqsadga muvofiq.
Tavsiyalar:
Talabalar uchun loyihaviy topshiriqlarni ko‘paytirish;
Har bir darsda modellashtirish yondashuvini tatbiq etish;
Raqamli platformalardan foydalanish madaniyatini shakllantirish;
Tahliliy fikrlash va refleksiya ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodik
ishlarni kuchaytirish.
Xulosa o‘rnida quydagilarni takidlashimiz mumkinki,
bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarini zamon talablari asosida tayyorlash, ularni dars jarayonini mustaqil
konstruksiyalash va modellashtirishga o‘rgatish nafaqat pedagogik mahoratni oshiradi, balki
ta’lim sifati va natijadorligini sezilarli darajada yaxshilaydi. Ushbu kompetensiyalarni
shakllantirishga qaratilgan tizimli va innovatsion yondashuvlar orqali o‘qituvchi kasbiga
egalik qiluvchi shaxsni har tomonlama tayyorlash mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Haydarov M. “Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini konstruksiyalash va
modellashtirish
kompetensiyalarini
rivojlantirish”
INTERNATIONAL
CONFERENCE
PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS, VOLUME 9, ISSUE 01, 2025.
2.
Haydarov M. “Boshlang‘ich ta’limning zamonaviy tendensiyalari: Ta’lim va tarbiya
jarayonida yangi avlodni darsliklar “4K” (Kritik fikrlash, kreativlik kollaboratsiya,
kommunikatsiya) modeli, muammo va yechimlari” IV Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
Jizzax shahri, 2024-yil 19-aprel. (296-297 betlar).
3.
Eryigitov S., Haydarov M. Boshalang‘ich sinflarda fizik tushunchalar va fizikaviy
masalalarni
yechish
metodlari
“БОШЛАНҒИЧ
ТАЪЛИМНИНГ
ЗАМОНАВИЙ
ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ: ТАЪЛИМ ВА ТАРБИЯ ИНТЕГРАЦИЯСИ” II Халқаро илмий-амалий
конференцияси Жиззах шаҳри, 2022 йил 27 апрель. (408-411-betlar).
4.
https://uz.wikipedia.org/
5.
https://ziyonet.uz/
6.
https://jdpu.uz/
7.
https://lib.jdpu.uz/
