25
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING KREATIVLIK QOBILIYATINI
SHAKLLANTIRISH
Kulboyeva Dilnoza Abdug‘ofurovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti v/b dotsenti,
pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253809
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini texnologiya darslarida
turli materiallardan foydalanib, kreativligini shakllantirish haqida tavsiyalar, ma’lumotlar va
tushunchalar berilgan.
Kalit so’zlar:
Boshlang‘ich sinf o’quvchilari, texnologiya, kreativlik, texnologiya fanida
foydalaniladigan materiallar va asboblar
Аннотация:
В этой статье представлены советы, информация и идеи о том, как
формировать творческие способности учащихся начальной школы, используя
различные материалы на уроках технологий.
Ключевые слова:
Учащиеся начальной школы, технологии, творчество,
различные материалы, материалы, используемые в науке, используемые инструменты
Abstract:
In this state predstavlenы advice, information and ideas about it, how to form
tvorcheskie sposobnosti uchashchixsya nachalnoy shkolы, using various materials on urokax
technologies.
Keywords:
Primary school students, technology, creativity, various materials, materials
used in science, tools used.
Respublikamizda innovatsion fikrlaydigan kreativ barkamol insonni tarbiyalash ta’lim
sohasida muhimdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 sentyabrdagi “Ta’limi
tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-3931-
son qaroriga muvofiq:
- Respublikada texnik ijodiyot, badiiy ijodiyot maktablarini tashkil etish
;
- quyidagilar orqali ta’lim tizimini rivojlantirish
:
- o‘quvchi-yoshlarning ijodiy ishlarini ommalashtirish, shuningdek, bolalar
maktablarining to‘garak a’zolari tomonidan yaratilgan mahsulotlarni olib chiqish maqsadida
“Art shop” elektron do’konlarini tashkil etish va sotuvini yo‘lga qo‘yish;
- bolalar maktablarida 2020/2021 o‘quv yilidan boshlab
“STEAM – ta’lim”
(Science –
tabiiy fanlar, Technology – texnologiyalar, Engineering – muhandislik, Art – san’at,
Mathematics – matematika) dasturi joriy etish muhim vazifa etib belgilandi.
1
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun kreativ qobiliyatini rivojlantirish uchun ta’lim
(STEAM) dasturini ishlab chiqish . STEAM ta’limini taklif etadi, bu turli xil hisoblash
moslamalari yordamida kreativlik qobiliyati orqali real dunyodagi murakkab muammolarni
hal qiladigan va amaliy mashg‘ulotlarni olib boradigan kreativlik qobiliyatlari ta’limining
yangi shakli. -Bu sohaga samarali kirish uchun dastlabki qadam sifatida STEAM sinf modeli
ishlab chiqildi va dasturni boshqarish uchun strategiya sifatida o‘qitish va o‘qitish bo‘yicha
ko‘rsatma rejasi ishlab chiqildi va dasturning haqiqiyligi kompyuter ta’limi axborot sohasidagi
mutaxassislar orqali tasdiqlandi. Ushbu tadqiqot natijalari XXI-asrning kelajakdagi
maktablarida muammolarni kreativ va faol hal qilishda yordam beradigan STEAM
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 yil 5 sentyabrdagi “Ta’limi tizimiga boshqaruvning yangi
tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3931-son qarori
26
tushunchalarini yaxshilaydi va kelajakda ta’limning yaqinlashuvi uchun turli xil o‘qitish
usullarini ishlab chiqish uchun asosiy ma’lumotlarni taqdim etadi. STEAM ta’limining ko‘plab
maqsadlari orasida o‘quvchilarda qiziqish va tushunchani oshirish, konvergentsion fikrlash
bilan bog‘liq muammolarni hal qilish qobiliyatini tarbiyalash orqali kelajakdagi jamiyat uchun
zarur bo‘lgan ijodiy fan texnik ishchi kuchini tayyorlash kelajakdagi milliy raqobatbardoshlik
buning sababi, bu ilmiy va texnologik iste’dodlarning qobiliyatlari bilan bevosita bog‘liqdir.
Matematika va tabiatshunoslikdagi nazariyalar va tushunchalar, shuningdek, haqiqiy
hayotning aloqasini ta’kidlab an’anaviy maktab ta’limi darsliklar asosida amalga oshiriladi. Biz
belgilangan akademik tushunchalarni bir tomonlama ravishda yetkazib berishga e’tibor
qaratish lozim. Ta’lim mazmuni jamiyatning qaysi sohalarida qo‘llaniladi?
Birinchidan, nimani o‘rganish kerakligini va nima uchun uni o‘rganish kerakligini
boshdan kechirish, keyin loyihalash, o‘rganish va tajriba o‘tkazish jarayoni orqali haqiqiy
hayot va bu muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan. Hozirgi kunda
maktab ta’limida keng doiradagi kompyuter texnologiyalari imkoniyatlari doirasi ta’limiy
ahamiyatiga qaramay, o‘yin kompyuter texnologiyalar hanuzgacha o‘qitishda "innovatsion"
texnologiyalardir boshlang`ich sinf o‘quvchilari, ko‘plab yetakchi mamlakatlarda milliy
rivojlanish dasturlari mavjud konstruktsiya eng mashhur va keng tarqalgan qurilishlardan
biridir hozirda keng qo‘llaniladigan kompyuter texnologiyalari bolaning o‘rganishi va
rivojlanishi uchun haqiqiy dunyo va atrof-muhitning uch o‘lchovli modellari hisoblanadi.
Konstruktorlik o`quvchilarga o‘z g‘oyalarini amalga oshirishda, yig‘ishda yordam beradi
modellar esa tasavvur qilish va yakuniy natijani ko‘rishdir. Robototexnika bolalarga XXI-asr
texnologiyasini taqdim etadi, targ‘ib qiladi ularning muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish,
ko‘nikmalarini rivojlantirish qarorlar qabul qilishda o‘zaro ta’sir kreativlik va mustaqillik
ularni ochib beradi. Shuningdek, keng doirani amalga oshirishda ham qo`llaniladi. O`yin,
kompyuter, texnologiyalarining imkoniyatlari konstruktorlik sub’ektini rivojlantiruvchi
muhit, yoshlarni o‘qitish jarayonida maktab o‘quvchilari bilim faolligi oshiriladi. O‘yin
kompyuter texnologiyalaridan foydalanish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qo‘shimcha
ma’lumotlari bilimni oshiradi.
STEM-ta`limi- bu bilim faoliyati jarayonida kreativ va intellektual qobiliyatlarni
rivojlantirish va ilmiy-texnik ijodga jalb etishga qaratilgan qisman modulli boshlang`ich ta’lim
dasturi desak bo`ladi. Shuningdek, boshlang‘ich umumiy ta’limning asosiy ta’lim dasturi
doirasida sinfdan tashqari ishlarda muvaffaqiyatli ishlatilishi mumkin va uning har bir bo‘limi
- o‘quv moduli - yuqoridagi ta’lim tashkilotlarida ham, qo‘shimcha ta’lim tizimida ham
mustaqil ravishda qo‘llanilishi mumkin. O`quvchilarni kelajakdagi jamiyatda hayotga
tayyorlash, bu esa undan avvalo tez o‘zgaruvchan ma’lumotlar bilan ishlashga qaratilgan
maxsus kreativ va intellektual qobiliyatlarni talab qiladi. Qabul qilingan ma’lumotlarni qabul
qilish, qayta ishlash va ulardan amaliy foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish STEAM ta’lim
dasturining asosi deyishimiz mumkin. STEAM yondashuvi bolalarga dunyoni muntazam
ravishda o‘rganish, atrofdagi hodisalarning mantig‘iga chuqur kirib borish, o‘zaro bog‘liqligini
kashf etish va tushunish, o‘zlari uchun yangi, g‘ayrioddiy kreativ va juda qiziq narsalarni kashf
etish imkoniyatini beradi. Shuningdek, yangi narsa bilan tanishish qiziqish va bilim faolligini
rivojlanishiga yordam beradi; Bularning barchasi bolaning rivojlanishining tubdan yangi,
yuqori darajasini ta’minlaydi va kasb tanlashda kelajakda yanada keng imkoniyatlar yaratadi.
Har bir modul aniq muammolarni hal qilishga qaratilgan bo‘lib, ular har tomonlama hal
27
etilganda STEAM ta’limining maqsadlarini amalga oshirishni ta’minlaydi. Har bir alohida
modul bilim faoliyati jarayonida intellektual kreativlik qobiliyatlarni rivojlantirish va yosh
bolalarni ilmiy-texnik ijodga jalb qilish bo‘yicha o‘quv vazifalarini amalga oshirishda
kompleks yondashuvni ta’minlaydigan qo‘llanmalarning tematik tanlovini o‘z ichiga oladi.
Bunday ta’lim, albatta, faqat kreativ bo‘lishi mumkin, bolaga o‘zi uchun qiziq bo‘lgan narsaga
muvofiq o‘z rivojlanish yo‘lini izlashi uchun sharoit yaratadi. Boshlang‘ich maktabda STEAM
texnologiyasi Yuqori texnologiyalar dunyosida yashaydigan har bir bolaning shaxsiy
rivojlanishiga erishish uchun nimani o‘rganish va o‘rgatish kerak. Har bir bola o‘zini qaysi
yo‘nalishga qiziqishini o‘z vaqtida tushunishi muhim, shunda u maktabda shu yo‘nalishda
rivojlanishda davom etadi.
Shu sababli, hozirgi kunda o‘qituvchi oldida bolalarni intuitivlikni rivojlantirishga
o‘rgatish, hamkorlik munosabatlarni o‘rnatish, naqshlarni izlash, ochiq muammolarni hal
qilish mas’uliyatli vazifalari turibdi:. Ma’lumki, bugungi kunda axborot oqimi juda katta va
ko‘ngil ochish vositalari juda xilma-xil bo‘lib, bola ulkan raqamli dunyoda adashib qolishi
mumkin.
Maktab ta’limi ilg‘or rivojlanish maqsadlariga mos kelishi kerak. Integratsiyalashgan
o‘quv jarayoni, shu jumladan tadqiqot va predmet-amaliy faoliyat bolalarga tabiatshunoslik
sohasida jonsiz tabiat ob’ektlari bilan yaxshi tanishishga imkon beradi va modellarni
loyihalash va dasturlash bo‘yicha dastlabki ko‘nikmalarni egallashga yordam beradi. Bu
bizning farzandlarimiz uchun istiqbolli kelajak uchun eng yaxshi asosni yaratadi.
STEAM yondashuvi o‘quv samaradorligiga qanday ta’sir qiladi?
STEAM yondashuvining asosiy g‘oyasi shundan iboratki, amaliyot nazariy bilimlar
singari muhimdir. Ya’ni, o‘rganish paytida biz nafaqat miyamiz bilan, balki qo‘limiz bilan ham
ishlashimiz kerak. Faqat sinf devorlarida o‘rganish tez o‘zgaruvchan dunyo bilan hamqadam
emas balki STEAM yondashuvining asosiy farqi shundaki, bolalar turli xil mavzularni
muvaffaqiyatli o‘rganish uchun ham miyani, ham qo‘llarini ishlatadilar. Ular olgan bilimlarni
o‘zlari "chiqarib tashlaydilar". Nima boshqa maktabda iqtisodiy ta’limni qo‘llash kerak?
Matematika, tabiatshunoslikga qiziqishni faollashtiradi.
-Texnologiya, robototexnika, dizayn sohalarida bilimlarni olishga yordam beradi.
-Kreativlik va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
- bolaning salohiyatini erta aniqlashga va kasbiy o‘zini o‘zi belgilashga yordam beradi.
STEAM texnologiyasidan foydalangan holda ishlarni tashkil qilishda asosiy pedagogik
tamoyillarni hisobga olish kerak:
maqsadga erishish, ta’lim mazmuni, uning shakllari va usullarini belgilaydigan, o‘quv
jarayonining barcha tarkibiy qismlarining o‘zaro bog‘liqligini nazarda tutadigan integrallik;
- ma’lum va noma’lum o‘rtasidagi mantiqiy aloqalarni aniqlashni ta’minlaydigan,
ob’ektlar va hodisalar o‘rtasidagi sabab-ta’sir munosabatlarini tushunadigan, bolaning o‘ziga
xos bilish faoliyatiga asoslangan chuqur va mazmunli bilimlarni rivojlantirishni o‘z ichiga
olgan ong va faoliyat. talabaning individual manfaatlarini hisobga olish;
izchillik, o‘quvchilarning yoshiga qarab ta’lim mazmuni va shakllari o‘rtasidagi
bog‘liqlikni ta’minlash;
- bolaga ta’lim va tarbiya berish o‘rtasidagi munosabatlarning birligini ta’minlaydigan
mavjudlik va izchillik;
- bolani jismoniy va ma’naviy rivojlanish qonunlariga muvofiq ravishda tarbiyalash va
28
o‘qitishni ta’minlaydigan tabiatga muvofiqlik;
- bola tarbiyasi va ta’limida oila va ta’lim muassasalari o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikning
birligi. Maktabda dars paytida o‘rgangan, bundan tashqari, qo‘shimcha ta’limning asosiy
mazmuni odatda amaliyotga yo‘naltirilgan. Bu yerda bola mustaqil ravishda amaliy
muammolarni hal qilish yo‘llarini izlaydi, ob’ektlarni, tabiat hodisalarini o‘rganish va kuzatish
paytida bilimga ega bo‘ladi. Bunday ta’lim, albatta. Bu faqat kreativ bo‘lishi mumkin, bolaga
o‘zi uchun qiziq bo‘lgan narsaga muvofiq o‘z rivojlanish yo‘llarini izlashi uchun sharoit
yaratadi.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, har bir texnologiya darslarini tashkil qilishda,
boshlang’ich sinf o’quvchilarining kreativlik qobiliyatini shakllantirishni muhim ekanligini
bilishi va ushbu jaroyonga ongli ravishda yondashishi, jamiyatimizda faoliyat olib borayotgan
texnologiya fani o’qituvchilari maqsadimizga erishamiz deb hisoblayman.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”.
Toshkent: “O’zbekiston”, 2017. -488 b.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. «Yoshlarga oid davlat siyosati
samaradorligini oshirish va o’zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qo’llab-quvvatlash
to’g’risida» 05.07.2017 y.
3.
Abduraimova G.O. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini texnologiya fanini o‘qitishga
metodik tayyorgarligini takomillashtirish // Maktabgacha ta’limda davlat va nodavlat
sektorini rivojlantirish: yangi shakllar va ta’lim mazmuni. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
materiallari. – Toshkent. 2019. – B. 23 ‒ 26.
4.
Sanaqulov H.R, Meliboeva S.S, Abduraimova G.O. Mehnat va uni o’qitish metodikasi.
Darslik. –T. 2019.
