105
“BOBURNOMA”GA ZAMONAVIY YONDASHUVLARDA SAIDBEK
HASANOVNING O‘RNI
Musaev Islomxon Xodi o‘g‘li
Alfraganus universiteti arab tili o`qituvchisi
ismusayev94@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15273269
XX asr oxiri va XXI asr boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligida yangi metodologik
qarashlar shakllanib, adabiy matnlarni tahlil qilishda tarixiylik, badiiylik, g‘oyaviy-estetiklik,
lingvistik va falsafiy yo‘nalishlar uyg‘unlashdi. Bu jarayonda klassik asarlarni, xususan,
Zahiriddin Muhammad Bobur qalamiga mansub “Boburnoma”ni yangicha nuqtayi nazardan
tahlil qilishga ehtiyoj sezildi. Ana shunday ilmiy ehtiyojni qondirish yo‘lida fidokorona
izlanishlar olib borgan olimlardan biri Saidbek Hasanov bo‘ldi. U “Boburnoma”ni nafaqat
tarixiy-biografik manba, balki chuqur falsafiy, badiiy va madaniy fenomen sifatida o‘rgangan
ilk zamonaviy tadqiqotchilardan biridir.
Saidbek Hasanov yondashuvida “Boburnoma”ning ko‘p qirraliligi.
Saidbek Hasanov
o‘zining ilmiy izlanishlarida “Boburnoma”ga faqatgina tarixiy xotiralar to‘plami sifatida emas,
balki murakkab badiiy-estetik tuzilishga ega adabiy yodgorlik sifatida yondashdi. U asarning
til boyligi, obrazlar tizimi, adabiy qiyofalar galereyasi, muallifning ichki dunyosi va falsafiy
qarashlarini yoritishda zamonaviy matnshunoslik yondashuvlarini tadbiq qildi. Ayniqsa,
Hasanov Boburning individual uslubi va badiiy tafakkurini tahlil qilishda stilistik tahlil,
psixologik yondashuv, tarixiy-falsafiy tahlil metodlaridan keng foydalangan.
Uning ta’kidlashicha, “Boburnoma”ning matni bir necha kontekstda — tarixiy, siyosiy,
shaxsiy, estetik va ma’naviy kontekstlarda o‘qilishi mumkin. Bu esa, uni faqat tarixiy-biografik
manba sifatida emas, balki adabiy va g‘oyaviy qadriyatlar majmuasi sifatida tahlil qilishni
talab qiladi. Hasanov shu jihatdan Boburni buyuk adib sifatida tikladi, uning yozuvchilik
mahoratini, badiiy tafakkurini yoritdi [5, 118-b].
Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari o‘zbek adabiyoti va
tarixshunosligining bebaho durdonasi sifatida qadrlanadi. Ushbu asar nafaqat tarixiy faktlar
to‘plami, balki estetik, falsafiy va madaniy manba sifatida ham ilmiy tadqiqotlar markazida
turibdi. Zamonaviy adabiyotshunoslikda ushbu asarga yangicha yondashuv zarurati paydo
bo‘lgan bo‘lib, bu borada professor Saidbek Hasanovning izlanishlari alohida e’tiborga
loyiqdir. Uning ilmiy faoliyati “Boburnoma”ni nafaqat tarixiy manba, balki murakkab badiiy-
falsafiy matn sifatida talqin qilish imkonini berdi.
Boburni badiiy tafakkur egasi sifatida talqin qilish.
Saidbek Hasanov “Boburnoma”ni
chuqur ilmiy tahlil qilib, asarning adabiy va badiiy qiymatini yangicha yoritishga harakat
qilgan. Unga ko‘ra, Bobur asari — bu muallif shaxsiyati, estetik qarashlari, siyosiy-falsafiy
tafakkuri va poetik iste’dodining mujassamidir. Hasanov asarni tahlil etishda matnshunoslik,
stilistika, tarixiy-falsafiy tahlil, psixologik portret yaratish metodlaridan foydalanadi. Bu esa
“Boburnoma”ni ko‘p qirrali asar sifatida yoritishga xizmat qiladi [1, 65-b].
Masalan, Boburning
insoniylik, fazilat, adolat, go‘zallik haqidagi qarashlari Hasanov tomonidan islom falsafasi va
sufiylik nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Olim Boburning “inson” haqidagi tushunchasini
zamonaviy antropologik yondashuvlar bilan uyg‘unlashtirib, uni universal qadriyatlar
darajasiga olib chiqadi.
Matnshunoslik yondashuvi va stilistik tahlil.
Hasanovning tadqiqotlarida
106
“Boburnoma” tilining obrazli ifodasi, muallifning uslubiy xususiyatlari, poetik iboralardan
foydalanish madaniyati alohida o‘rganiladi. U Boburning tili obrazli, poetik, betakror tafakkur
mahsuli ekanini ta’kidlab, ushbu jihatlarni zamonaviy stilistika metodlari bilan ochib beradi
[2, 19-b]. Ayniqsa, matndagi uslubiy o‘zgarishlar, ruhiy kechinmalarning lingvistik in’ikosini
aniqlash orqali muallifning ichki olami o‘rganiladi.
Shuningdek, Hasanov “Boburnoma”dagi
poetik komponentlarni tahlil qilishda intertekstual va kontekstual metodlarni qo‘llaydi. U
Bobur matnidagi adabiy, diniy va falsafiy iqtiboslarning manbalarini aniqlash orqali asarning
ko‘lamini kengaytiradi va uni madaniy dialog mahsuli sifatida baholaydi.
Boburning estetik-falsafiy qarashlarini yoritish.
Hasanov “Boburnoma”dagi estetik-
falsafiy qatlamlarni o‘rganishda klassik adabiyotshunoslik bilan zamonaviy falsafa va
madaniyatshunoslikni uyg‘unlashtiradi. Uning fikricha, Bobur ijodi — bu ko‘z bilan ko‘rilgan,
qalb bilan his qilingan va tafakkur bilan anglangan olamning badiiy ifodasidir [3, 13-b]. Bu
jihatdan “Boburnoma” faqat tarixiy hujjat emas, balki ichki falsafiy qatlamlarga ega badiiy
matndir.
Boburning tabiatga bo‘lgan muhabbati, inson psixologiyasi va jamiyatga oid
mulohazalari Hasanov tomonidan ong va madaniyat uyg‘unligi nuqtai nazaridan tahlil
qilinadi. Bu esa Bobur ijodini yangi estetik-falsafiy bosqichga olib chiqadi [4, 45-b].
Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi ilmiy ta’sir.
Saidbek Hasanovning yondashuvlari
“Boburnoma” tadqiqotlarida metodologik burilish yasagan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Uning
asarlari bugungi kunda ko‘plab magistrlik va doktorlik dissertatsiyalarida asosiy nazariy-
metodik manba sifatida foydalanilmoqda. Hasanov, ayniqsa, yosh tadqiqotchilarni Boburga
poetik, estetik, ma’naviy va madaniy fenomen sifatida qarashga da’vat etadi. Bu orqali klassik
meros zamonaviy fikr va madaniy ongda qayta talqin etilmoqda.
Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi ilmiy o‘rin.
Saidbek Hasanovning “Boburnoma”ga
bo‘lgan munosabati hozirgi o‘zbek adabiyotshunosligida klassik matnlarni talqin qilishdagi
yondashuvlarga katta ta’sir ko‘rsatdi. U akademik adabiyotshunoslikda yangi, postklassik
tahlil metodlarini ilgari surdi. Hasanov ishlarida ilmiy tafakkur va badiiy-estetik qarashlar
sintez holida namoyon bo‘ladi. Bu yondashuvlar hozirgi kunda magistrlik va doktorlik
dissertatsiyalarida qo‘llanilayotgan metodologik asoslardan biri sifatida qadrlanmoqda.
Shuningdek, Hasanovning “Boburnoma”ga doir ishlari nafaqat filologik, balki tarixiy va
madaniy tadqiqotlarda ham asosiy manba sifatida foydalanilmoqda. U “Boburnoma”ni
zamonaviy insoniyat muammolariga javob bera oladigan universallikka ega asar sifatida
baholaydi.
Xulosa
Saidbek Hasanov “Boburnoma”ni yangi ilmiy-uslubiy nuqtai nazardan tahlil etib, uning
badiiy, falsafiy, estetik va ma’naviy qatlamlarini chuqur ochib berdi. U asarga matnshunoslik,
stilistika, sotsiolingvistika, antropologiya va falsafa metodlarini tatbiq etib, “Boburnoma”ni
bugungi o‘quvchi uchun dolzarb ma’naviy manba sifatida tikladi. Shu jihatdan Hasanovning
ilmiy yondashuvlari hozirgi o‘zbek adabiyotshunosligining metodik negizlaridan biriga
aylandi.
Saidbek Hasanov “Boburnoma”ni zamonaviy ilmiy qarashlar bilan tahlil etib, bu
asarning o‘zbek adabiyoti, falsafasi va tarixidagi o‘rnini yangicha talqinda belgilab berdi.
Uning yondashuvlari orqali Bobur shaxsi va uning asari zamonaviy o‘quvchi, tadqiqotchi va
mutafakkir uchun hayotiy saboqlar, estetik zavq, falsafiy chuqurlik manbaiga aylandi.
107
Hasanovning ilmiy merosi bugungi va ertangi adabiy-madaniy tadqiqotlar uchun mustahkam
asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hasanov S. Bobur va Boburiylar ijodi: tarix, matn, estetik tafakkur. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2017.
2.
Hasanov S. “Boburnoma”da estetik tafakkur va badiiy tasvir. – Adabiyotshunoslik jurnali, 2019,
№3.
3.
Hasanov S. Matn va ma’no: klassik asarlarni zamonaviy talqin qilish masalalari. – Toshkent: Ilm
ziyo, 2020.
4.
Bobur Z.M. Boburnoma / N.Mallayev nashrga tayyorlagan. – Toshkent: G.Gulom nomidagi NMIU,
2014.
5.
Hasanov, S.
Bobur aruz risolasi
– Toshkent: Fan, 2006.
