85
AFG‘ONISTONDAGI FIQHIY MAZHABLAR VA TASAVVUF TARIQATLARI
TARIX VA HOZIRGI ZAMON
Wakil Ahmad Abbandwal
O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi
Islomshunoslik yo‘nalishi 4-bosqich talabasi
Ilmiy rаhbаr: PhD dоtsent
M. Xaydarov
https://doi.org/10.5281/zenodo.15364723
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Afg‘onistonga islomning kirib kelishi, shuningdik
Afg‘onistonda fiqhiy mazhablarining tarqalishi va tasavvuf haqida tahlil qilinadi. Shuningdek,
Afg‘oniston davlat tizimidagi shia va sunniy mazhablarining ro‘lini bayon qiladi hamda
Afg‘oniston fiqhiy olimlarining hayoti va ularning yozilgan asarlarini tahlil qilinadi. Afg‘oniston
jamiyatida fiqhiy mazhablari va tasavvufning ro‘li, hamda sufiy tariqatlarining o‘zaro
munosabatlari ijtimoiy hamjihatlikni shakllantirishda o‘rganiladi. Bu ikki diniy oqim o‘rtasidagi
ijobiy o‘zaro munosabat Afg‘onistondagi erqiy etnik va diniy keskinliklarni kamaytirishda
muhim ro‘l o‘ynagan.
Kalit so‘zlar:
Islom dinining Afg‘onistonga kirib kelishi,
fiqhiy mazhzablar, tasavvuf,
Afg‘onistanning fiqiy olimlar hamda ularning asralari.
Kirish.
Afg‘oniston islomiy davlat sifatida uzoq tarixiy merosga ega bo‘lib, har doim diniy,
madaniy va irfoniy aloqalar markazi bo‘lib kelgan. Bu mamlakat o‘zining diniy va fiqhiy xilma-
xilligi bilan mintaqada islomiy tafakkurning kengayishi va chuqurlashishida muhim ro‘l
o‘ynagan. Turli fiqh mazhablari, xususan hanafiylik mazhabi, Afg‘oniston jamiyatining keng
qatlamlari uchun eʼtiqodiy asos bo‘lib xizmat qilgan. Shu bilan birga, naqshbandiya, qodiriya va
chishtiya kabi tasavvuf tariqatlari maʼnaviy va irfoniy oqimlar sifatida bu mamlakatning hayoti,
madaniyati va sanʼatiga sezilarli taʼsir ko‘rsatgan. Tasavvuf va fiqh Afg‘oniston xalqining diniy
identitetining ikkita muhim tayanchi bo‘lib, ular tarix davomida shariat va maʼnaviyat o‘rtasida
muvozanat o‘rnatish va ijtimoiy hamjihatlikni mustahkamlashga hissa qo‘shgan. Biroq, so‘nggi
siyosiy va ijtimoiy o‘zgarishlar bu maʼnaviy merosni saqlash uchun yangi qiyinchiliklar
tug‘dirdi.
Asosiy qism.
Islom dinining Afg‘onistonga kirib kelishi milodiy VII-asrning boshlariga
to‘g‘ri keladi. O‘sha paytda Xolid ibn Valid va boshqa qo‘mondonlar qo‘l ostidagi musulmon
qo‘shinlari Eronning sharqiy hududlari va Movarounnahr tomon yurish qilganlar. Afg‘oniston,
o‘sha davrda Sosoniylar imperiyasining sharqiy qismlaridan biri bo‘lib, asta-sekin bu fathlar
ta’sirida qoldi. Islomning bu hududga birinchi kirib kelishi Hirot, Balx va G‘azni kabi yirik
shaharlar orqali bo‘ldi, ular o‘sha paytda muhim madaniy va savdo markazlari hisoblangan.
Xalifa Usmon ibn Affon (r.a.) davrida musulmonlar Balx va Hirot kabi hududlarda o‘z
ta’sirini o‘rnatishga muvaffaq bo‘lishdi va musulmonlar bilan mahalliy aholi o‘rtasida savdo va
madaniy almashinuv boshlandi. Shuningdek, bu davrda musulmon elchilar Afg‘onistonning
turli hududlariga yuborilib, mahalliy aholini Islom dini bilan tanishtirishdi. Bu jarayon asta-
sekin Afg‘onistonning turli hududlarida Islomning tarqalishiga olib keldi.
Bu davrda Islom nafaqat yangi din sifatida, balki Afg‘onistonning ijtimoiy va madaniy
tuzilmasini o‘zgartiruvchi muhim omil sifatida ham namoyon bo‘ldi. O‘sha davrda keng
tarqalgan fiqh mazhablaridan biri bo‘lgan hanafiy mazhabi Afg‘onistonda keng qabul qilindi va
ko‘plab sud va ta’lim muassasalari hanafiy fiqh tamoyillari asosida shakllandi. Shunday qilib,
Islomning Afg‘onistonga kirib kelishi nafaqat diniy tizimni o‘zgartirdi, balki bu mamlakatning
86
ijtimoiy, madaniy va siyosiy sohalarida chuqur o‘zgarishlarni ham keltirib chiqardi.
Afg‘onistonda sunniy va shia fiqh mazhablarining paydo bo‘lish tarixi Afg‘onistonda
sunniy va shia fiqh mazhablari, bu mamlakatning uzoq davom etgan diniy, ijtimoiy va siyosiy
o‘zgarishlar tarixiga ega bo‘lganligi sababli, doimo bir-biri bilan aloqada va o‘zaro taʼsir qilib
kelgan. Afg‘oniston islom dinining kirib kelgan vaqtdan boshlab turli fiqh mazhablarining
tarqalishi va rivojlanishiga guvoh bo‘lgan muhim islomiy hududlardan biridir. Bu jarayonda
hanafiy mazhabi Afg‘onistonda sunniylarning asosiy mazhabi, jaʼfariy mazhabi esa shialarning
asosiy mazhabi sifatida tanilgan. Va mamlakatdagi ikkinchi asosiy mazhab hisoblanadi.
Islomning Afg‘onistonga kirib kelishi va milodiy VII-asrda uning tarqalishi bilan
sunniylikning hanafiy mazhabi bu hududda asta-sekin ommalasha boshladi. Hanafiy mazhabi
Markaziy Osiyo va Hindiston hududlari bilan bo‘lgan madaniy va iqtisodiy aloqalar tufayli
Afg‘onistonda sunniylarning asosiy mazhabi sifatida qabul qilindi. Fiqhiy hanafiy maktabi,
uning asoschisi Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh bo‘lib, ijtihoddagi moslashuvchanlik, aql
va mantiqqa hurmat kabi xususiyatlarga ega. Ana shu jihatlar tufayli bu mazhab Afg‘onistonda
keng e’tibor va qabul topdi. Tarixning turli davrlarida hanafiy diniy maktablari va ulamolari
jamiyatni yo‘naltirish hamda fiqhiy asoslarni o‘rgatishda muhim rol o‘ynagan.
Shofeiy mazhabi Ahl As-Sunnaning to‘rtta fiqhiy mazhabidan biri bo‘lib, uni Imom ash-
Shofeiy (rahmatullohi alayh) asos solgan. Bu mazhab Afg‘onistonning ayrim hududlarida,
ayniqsa janub va janubi-sharqiy viloyatlarda, xususan Paktika, Xost va Nangarhor viloyatlarida
keng tarqalgan.
Bu hududlarda, geografik joylashuvi va Hind yarimoroli hamda Pokiston bilan savdo va
madaniy aloqalar tufayli, Shofeiy mazhabi Hanafiya va boshqa fiqhiy mazhablar bilan bir
qatorda o‘ziga xos o‘rin egallagan.
Shofeiy mazhabining bu hududlarda qabul qilinishining sababi, ayniqsa Hindiston va arab
mamlakatlariga bo‘lgan diniy va fiqhiy sayohatlar ta’siri ostida madaniy va diniy aloqalardir.
Ijtihod va qiyos tamoyillariga asoslangan Shofeiy mazhabi Afg‘onistonning chegara
hududlarida keng tarqalgan bo‘lib, muhim fiqhiy mazhab sifatida e’tirof etiladi.
Molikiy mazhabi, asoschisi Imom Molik ibn Anas (rahmatullohi alayh) bo‘lib, Ahl as-
Sunnaning to‘rtta fiqhiy mazhabidan biridir va Afg‘onistonning ayrim hududlarida ta’sir
ko‘rsatgan. Bu mazhab Afg‘onistonning g‘arbiy hududlarida, xususan Faroh, Hirot va G‘azni
viloyatlarida keng tarqalgan. Ushbu hududlar Shimoliy Afrika, ayniqsa Tunis va Marokash bilan
yaqin aloqalarga ega bo‘lganligi sababli, Molikiy mazhabi nufuzli mazhablardan biri sifatida tan
olingan.
Molikiy mazhabining Afg‘onistonda qabul qilinishi ko‘proq Arab va Afrika o‘lkalari bilan
bo‘lgan madaniy va savdo aloqalar ta’sirida bo‘lgan. Bu mazhab Madina ahli sunnatlari va
Madina ahli tomonidan rivoyat qilingan ishonchli hadislar asosida shakllangan. Nabaviy
sunnatlarga va Madina ulamolari ijmog‘iga asoslangan fiqhiy tamoyillarga urg‘u beruvchi
Molikiy mazhabi Afg‘onistonning g‘arbiy jamiyatlarida sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Shi’a mazhabi Afg‘onistonga kirib kelishi birinchi marta 1895
-
yilda Vo’mbari tomonidan
taqdim etilgan. U hazoralarning shi’a mazhabiga o‘tishi haqida shunday deydi. Shoh Abbos
ularni hazoralarni shi’a mazhabini qabul qilishga majbur qildi. Keyinchalik Sherman ham
shunga o‘xshash fikrni bildirdi Shi’a mazhabi faqat g‘arbdan, ya’ni dunyo musulmonlari orasida
shi’a mazhabining eng muhim vakili bo‘lgan Eron orqali Hazorajotga kirib kelgan bo‘lishi
mumkin. Hazoralar fors kabi, shi’a ikki o‘n ikki mazhabiga ega. Safaviylar paydo bo‘lgunga
87
qadar, shi’a mazhabi davlat mazhabi bo‘lmagan va eronliklar unga to‘liq ergashmagan. Shunday
qilib, shi’a mazhabi Safaviylar paydo bo‘lganidan keyin, ya’ni XVI asr atrofida yoki undan keyin
hazoralar orasiga kirib kelgan degan xulosaga kelish mumkin.
Afg‘onistonda shialar aholi soni jihatidan ikkinchi yirik mazhab hisoblanadi. Afg‘oniston
shialari ikki firqaga bo‘linadi:
1. Shia mazhabi (isnoa’shariy) — jaʼfariy
2. Shia mazhabi — ismoiliy
Ismoiliy shialar soni juda oz bo‘lib, ular asosan “Badaxshon” viloyatida yashaydilar. Asosiy
shia aholisini isnoyashariy shialar tashkil qiladi, ular hazoralar, qizilboshlar, sayyidlar, baʼzi
tojiklar va pushtunlardan iborat. Shialar fors tilida gaplashadi va asosiy shia aholisini hazoralar
tashkil qiladi, shuning uchun Afg‘onistonda shia so‘zi hazora bilan sinonim hisoblanadi.
Afg‘onistondan etishib chiqqan hanafiy mazhabi olimlari va ularning asarlari
Mavlana Shams al-Haq Afg‘oniy
:
Afg‘oniy shayxi 1900-yil 17-ramazon oyida Pokistonning
Peshovar shahri yaqinidagi Charsadda tarixiy hududida, Mullo G‘ulom Haydar ibn Mullo Xon
Olam ibn Mullo Saʼdullohning oilasida tug‘ilgan. Uning oilasi ilmiy va pushtun millatiga mansub
edi.
Boshlang‘ich taʼlim: U boshlang‘ich taʼlimni otasidan oldi. 1909-yilda maktabga o‘qishga
kirdi va 1913-yilda uni tamomladi. Shundan so‘ng u Xayber-Paxtunxva va Afg‘onistonning turli
ulamolaridan islomiy fanlar bo‘yicha kitoblarni o‘qidi.
Oliy taʼlim: 1920-yilda oliy taʼlim olish maqsadida Hindistonning Deoband madrasasiga
o‘qishga kirdi va 1921-yilda hadis fanlari bo‘yicha tahsilni tamomladi. Shuningdek, u tibbiyot
fanini ham Deobandda o‘rgandi. 1922-yilda haj safariga borish sharafiga sazovor bo‘ldi.
Afg‘oniston ko‘p diniy va madaniy mamlakat sifatida har doim turli diniy va tasavvufiy
guruhlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni ko‘rib kelgan. Tasavvuf, ham sunniylar, ham shialar
orasida, maʼnaviyatni mustahkamlash va ijtimoiy aloqalarni yaratishda muhim rol o‘ynagan. Bu
kontekstda Afg‘onistondagi sunniy va shia tasavvuf yo‘llari o‘rtasidagi munosabatlar qiziqarli
jihatlarga ega. Bu munosabatlar tasavvufiy umumiy jihatlar, o‘zaro hurmat va baʼzi yo‘l-yo‘riq
uslublaridagi farqlar asosida shakllangan. ammo mamlakatning shimoliy qismi va Qandahor
viloyati ham bu ta’limotdan ta’sirlangan. Har bir murid Haqiqatni anglash uchun ruhiy
amallarni bajarishga muhtoj bo‘lib, bu amallar turli tariqatlar bo‘yicha farq qiladi. Bu amallar,
odatda, Allohning ismlaridan birini takrorlash, zikr va shunga o‘xshash ibodatlarni o‘z ichiga
oladi. Taniqli so‘fiylar juda chuqur ruhiy hayot kechiradilar, lekin buni ko‘zga ko‘rsatishga
intilishmaydi. Ular odatda kichik guruhlar bo‘lib, boylardan uzoqroqda joylashgan
xonaqohlarda to‘planadilar, bu xonaqohlar ko‘pincha maktabga tutashgan bo‘ladi. Ular pir
rahbarligida zikr bilan shug‘ullanadilar. Zamonaviy Afg‘onistonda buning yorqin namunasi
sifatida Xoja Abdulloh Ansoriy qabri yonidagi Haratdagi tasavvufiy majlislarni keltirish
mumkin. So‘fiylar kundalik hayotlarida o‘zlarini ma’naviy tartibga bog‘lashgan, bu tartib ularni
boshqalardan ajratmasdan, ularni boshqalardan farqlaydi.
Sunniylar, Afg‘oniston aholisining ko‘pchiligini tashkil etadi va mamlakatning siyosiy
tuzilmalarida asosiy ro‘l o‘ynaydi. Afg‘onistonning an’anaviy hukmronlik tizimlari, amirliklar
davridan tortib zamonaviy hukumatlargacha, asosan hanafiy fiqhi va sunniy islomiy
qadriyatlariga asoslangan. Sunniy ulamolari, shariatni sharhlash va qo‘llashda faol ro‘l
o‘ynashdan tashqari, hukmdorlar yonida diniy maslahatchilar sifatida ishtirok etib,
hukumatlarning siyosiy legitimatsiyasini mustahkamlashda ishtirok etishgan. Diniy va siyosiy
88
o‘zaro munosabatlar, ayniqsa Amonulloh Xon hukmronligi va Tolibon islom amirligi kabi
davrlarda yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Boshqa tomondan, shia mazhabi ham har doim Afg‘onistonning siyosiy va ijtimoiy
tarkibining bir qismi bo‘lib kelgan. Garchi shiylar sunniylarga nisbatan aholining kichik qismini
tashkil etsa-da, Hazorajot kabi hududlarda geografik jihatdan to‘planishi va siyosiy masalalarda
faol ishtirok etishi tufayli sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Zamonaviy davrda, ayniqsa 2021-yilda
Tolibon qulaganidan keyin, shiylarning Afg‘oniston siyosiy tizimidagi ishtiroki yanada
kuchaygan. Bu ishtirok parlamentda vakillik, yirik siyosiy qarorlarda qatnashish va turli
guruhlar o‘rtasida kuch taqsimotini muvozanatlashni o‘z ichiga oladi.
Afg‘oniston siyosiy tizimidagi sunniy va shia mazhablari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
ba’zan muammolar, ba’zan esa hamkorlik bilan birga bo‘lgan. Ko‘p hollarda, ikkala mazhabning
diniy va siyosiy rahbarlari islomiy ta’limotlarni milliy birlik va siyosiy barqarorlikni yaratish
vositasi sifatida ishlatishga harakat qilishgan. Shu bilan birga, ba’zi davrlarda, ayniqsa inqiroz
paytlarida, diniy kelishmovchiliklar bu ikki oqim o‘rtasida keskinliklarga olib kelgan. Biroq,
adolat, tinchlik va o‘zaro hurmat kabi umumiy islomiy tushunchalar ko‘p hollarda
keskinliklarni kamaytirish va hamkorlik uchun zamin yaratishga yordam bergan.
Afg‘oniston siyosiy tizimidagi sunniy va shia mazhablarining roli, qarorlar qabul qilish va
hukumat tuzilmalariga ta’sir ko‘rsatishdan tashqari, milliy identifikatsiyani mustahkamlash va
mamlakatdagi turli etnik guruhlar o‘rtasida birdamlikni yaratish omili sifatida ham faoliyat
ko‘rsatgan. Ushbu rol kelajakda ham islomiy birlashtiruvchi tushunchalar asosida
Afg‘onistonda siyosiy barqarorlik va rivojlanishni mustahkamlashga yordam berishi mumkin.
Xulosa.
Afg‘oniston boy islom madaniyati va tamadduni tufayli har doim turli diniy,
tasavvufiy va fikriy oqimlar uchun markaz bo‘lib kelgan. Sunniy va shia mazhablari,
shuningdek, turli tasavvufiy tariqatlar, bu mamlakatning ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy
tuzilmasini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Bu mazhablar, diniy ta’limotlarni taqdim
etishdan tashqari, milliy identifikatsiyani mustahkamlash va turli etnik guruhlar va jamoalar
o‘rtasida birdamlikni yaratish vositasi sifatida ham faoliyat ko‘rsatgan.
Islom dinining Afg‘onistonga kirib kelishi va hanafiy, shofeiy, molikiy va ja’fariy kabi turli
mazhablarning tarqalishi mamlakatning diniy xilma-xilligi va madaniy salohiyatini ko‘rsatadi.
Ikkala mazhabning taniqli ulamolari o‘z asarlari va ma’naviy rahbarligi orqali jamiyatning fikriy
va madaniy darajasini oshirishga yordam berishgan. Shu bilan birga, tasavvuf ta’sirchan oqim
sifatida turli mazhab tarafdorlari o‘rtasida o‘zaro hamjihatlik va yaqinlik uchun maydon
yaratgan.
Sunniy va shia mazhablari o‘rtasidagi munosabatlar, farqlar va ba’zi tarixiy keskinliklarga
qaramay, tinch birga yashashga intilishni ko‘rsatadi. Tasavvufiy tariqatlar muhabbat, adolat va
Allohga yaqinlik kabi umumiy ma’naviy tamoyillarga urg‘u berib, diniy kelishmovchiliklarni
kamaytirish va milliy birlikni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Afg‘oniston siyosiy
tizimida ham sunniy va shia mazhablari boshqaruv modellarini taqdim etish va qarorlar qabul
qilishga ta’sir ko‘rsatish orqali mamlakatning yo‘nalishini shakllantirishda asosiy rol o‘ynagan.
Afg‘onistonda diniy va tasavvufiy ta’limotlar, shaxsiy va ma’naviy hayotga ta’sir
ko‘rsatishdan tashqari, jamiyatda barqarorlik, rivojlanish va birlikni yaratish vositasi sifatida
ham faoliyat ko‘rsatgan. Ushbu ta’limotlarni mustahkamlash va umumiy qadriyatlarga e’tibor
qaratish kelajakda mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun asos bo‘lishi mumkin.
89
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G’ubor G’ulam Muhammad afg’onistan dar masir tarix .-J-1 Nashr ma’rif ma’tbua’1346.
2.
Mavlana Aziz Ahmad Rafiyiy o‘zining Afg‘onistonda islomiy mazhablar muammolar va
imkoniyatla 2014.
3.
Rahamani Muhammad Ali mazahib islomi dar afg’niston tarix tahavulat. Kabul aksus
matbua’2021.
4.
Alama Musa sadradin muusanad imom Abu hanifa / mutarjim; faiz Muhammad
Baluch.kabul arayana nashriyat.2018.
5.
Majidiy Abdulatif fishina mazhab shia dar Afg’onistan. Kabul navi mustaqbal.-2021.
6.
Yusafzai Ahmad g’uyur; tarix fuqaha afg’onistan intishor navi mustaqbal Kabul.
