69
BADIIY ASARLARNING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI VA ULARNI
TARJIMA QILISH USULLARI
Nesipbayeva Saodatxan Quanishbay qizi
Qoraqalpoq Davlat Universiteti tayanch doktoranti
saodatnesipbaeva@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362116
Annotatsiya.
Maqola badiiy asarlarning lingvomadaniy xususiyatlari va ularni tarjimada
berish usullarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda lingvomadaniy omillarning matn idrokiga
ta’siri, shuningdek, madaniy markerlangan leksika, dialektal nutq, maqollar, ramzlar va
voqeliklarni moslashtirishda tarjimonlar duch keladigan asosiy qiyinchiliklar ko‘rib chiqiladi.
Asl nusxaning aniqligi va matnning o‘quvchiga tushunarliligi o‘rtasidagi muvozanatni
saqlashga imkon beradigan transliteratsiya, kalkalash, adaptatsiya va tavsifiy tarjima kabi
yondashuvlarni tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilgan. Mark Tven asarlari tarjimalari
namunalari XIX asr Amerika adabiyotiga xos lingvomadaniy kod bilan ishlashning
murakkabligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
lingvomadaniy o‘ziga xoslik, tarjima, adaptatsiya, dialektlar, madaniy
realiyalar, san’at asarlari, tilshunoslik, Mark Tven.
Badiiy asar murakkab matn bo‘lib, unda lingvistik va madaniy kodlar o‘zaro bog‘langan.
U nafaqat muallif yaratgan voqea va obrazlarni yetkazadi, balki ushbu asar yuzaga kelgan
o‘ziga xos madaniy muhitning aksi bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy asar tili orqali o‘quvchi matn
yozilgan xalqning an’analari, dunyoqarashi, ijtimoiy va tarixiy voqeligi bilan tanishadi [1, 13-
bet]. Leksika, grammatika, stilistika kabi lingvistik xususiyatlar madaniy mazmun bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, asarni o‘ziga xos qiladigan ajralmas birlikni tashkil qiladi.
Ushbu maqolada badiiy asarning lingvomadaniy o‘ziga xosligining asosiy xususiyatlari,
shuningdek, uni tarjimada yetkazish uchun qo‘llaniladigan strategiya va usullar ko‘rib
chiqiladi. Madaniy voqeliklarni yetkazishga bo‘lgan yondashuvlar tahliliga va boshqa madaniy
an’anaga mansub bo‘lsa ham, o‘quvchiga asar dunyosiga sho‘ng‘ishga yordam beradigan asl
matn tilining xususiyatlariga alohida e’tibor qaratilgan.
Lingvomadaniy o‘ziga xoslik ma’lum bir xalqning milliy o‘ziga xosligi, dunyoqarashi va
madaniy xususiyatlarini aks ettiruvchi til va madaniy elementlarning o‘ziga xos
kombinatsiyasidir. U tilda o‘z ifodasini topadigan tarixiy, ijtimoiy, geografik va mental omillar
ta’sirida shakllanadi [2, 10-bet]. Badiiy matnlar kontekstida lingvomadaniy o‘ziga xoslik
asarni haqiqiy qiladigan va o‘quvchini matnda aks etgan madaniyatga singdiradigan
xususiyatlar to‘plamini ifodalaydi.
Tarjimonning nafaqat so‘z va iboralarning asl ma’nosini, balki ularning madaniy
kontekstini ham yetkaza olishi alohida ahamiyatga ega. Masalan, tarjimon ma’lum elementlar
o‘quvchining matnni idrok etishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini va ular qanday hissiy yoki
ramziy yukni ko‘tarishini hisobga olishi kerak. Lingvomadaniy o‘ziga xosliklarni
muvaffaqiyatli tarjima qilish asarning asl ruhini saqlab qolgan holda, maqsadli auditoriyaning
madaniy xususiyatlariga maksimal darajada moslashishni o‘z ichiga oladi [3, 21-bet].
Tarjimada lingvomadaniy o‘ziga xoslikni yetkazishning asosiy usullariga kalkalash,
transliteratsiya, adaptatsiya, tushuntirish yozuvlaridan foydalanish, funksional va madaniy
ekvivalentlarni izlash kiradi.
Transliteratsiya va transkripsiya tarjima tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobili bo‘lmagan
70
atoqli otlar, geografik nomlar va boshqa voqeliklarni yetkazish uchun ishlatiladi. Masalan,
Mark Tven asarlarini rus tiliga tarjima qilishda ko‘pincha Amerika toponimlari yoki shaxs
nomlarini berish uchun transliteratsiyadan foydalanilgan.
1. Atoqli otlar:
Tom Soyer → Tom Soyer
- Huckleberry Finn → Geklberri Finn (ba’zan keyingi tarjimalarda qisqartirilib, Gek Finn
deb ataladi).
Becky Thatcher → Bekki Tetcher
- Aunt Polly → Polli xola (ism deyarli so‘zma-so‘z, asl shaklini saqlab qolgan holda
berilgan).
2. Toponimlar:
- Mississippi River → Missisipi daryosi (transliteratsiya daryo nomini saqlab qoladi).
- Jackson Island → Jekson oroli.
- Hannibal (romandagi xayoliy shaharga ilhom bergan shahar) → Gannibal.
Kalkalash. Ushbu usul asl matn elementlarini so‘zma-so‘z tarjima qilishni o‘z ichiga oladi.
Biroq, u har doim ham mos kelavermaydi, chunki kalkalar maqsadli auditoriya uchun
tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Masalan, "Tom Soyerning sarguzashtlari"dagi "fence painting"
iborasini so‘zma-so‘z "devorni bo‘yash" deb tarjima qilish mumkin, ammo ma’noni yetkazish
uchun kengroq kontekst kerak bo‘lishi mumkin.
Deskriptiv tarjima. Madaniy markerlangan elementlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish
mumkin bo‘lmaganda, tavsifiy tarjima qo‘llaniladi. Bu ma’noni saqlab qolish va o‘quvchiga
nima nazarda tutilganini tushuntirish imkonini beradi. Masalan, " Thanksgiving " tushunchasi
ko‘pincha tushuntirish bilan birga keladi, chunki rusiyzabon madaniyatda unga teng keladigan
bayram yo‘q.
Tarjima strategiyasini tanlash o‘quvchining asarni qanchalik to‘g‘ri va to‘liq idrok etishi,
uning muhitini his qilishi, hazillarni tushunishi, so‘z o‘yinlarini qadrlashi va matn asosida
yotgan madaniy voqeliklarga sho‘ng‘ishiga bog‘liq [7, b. 34]. Dialektal xususiyatlar, realiyalar,
metaforalar, maqollar va boshqalarni saqlab qolish asl va tarjima tillarini chuqur bilishni,
shuningdek, yuqori darajadagi ijodkorlikni talab qiladi.
Shunday qilib, tarjimaning lingvomadaniy jihati madaniy merosni saqlash va
tarqatishning o‘ziga xos usulidir. U badiiy asarlarning asl o‘ziga xosligini yo‘qotmagan holda
keng auditoriyaga yetib borishiga imkon beradi. Bunday yondashuv tarjimaning nafaqat
san’at, balki o‘zaro tushunish va madaniy boyishga hissa qo‘shadigan madaniyatlar o‘rtasidagi
ko‘prik ekanligini ta’kidlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Иванова Е.В. «Диалекты и их перевод в произведениях Марка Твена» // Вопросы
лингвистики, 2015.
2.
Смирнова А.П. «Культурные реалии в переводах Твена» // Вестник
переводоведения, 2018.
3.
Беляков С.В. «Юмор и игра слов в произведениях Твена: проблемы перевода» //
Журнал художественного перевода, 2019.
71
4.
Павлова Н.Л. «Идеология и перевод: анализ советских версий Твена» // Перевод и
общество, 2020.
5.
Романов П.Т. «Межкультурные аспекты перевода в творчестве Марка Твена» //
Литературный журнал, 2022.
