66
STATE SOLDIERS OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN THE 20S AND 30S OF
THE 20TH CENTURY (A. DOSNAZAROV, Q. AWEZOV.)
Tayrova Biybisanem Perdebay qızı
Karakalpak State University Faculty of History
1st year master's student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15357420
Abstract
In every step of history, there are heroic figures worthy of its own period, and each of
them has the same actions and moves in the past. In the end, the future of the nation of the
children was distributed in the form of a tool of the history of their ancestors. They respected
people who were brave, intelligent, wise, brave, and took care of their country. The more distant
the era is from us, the more wonderful feelings of wisdom, the values of the nation, the morals
of courtesy will come closer to us, and we will be the source of our sense of date, the praise of
our youth, and we will contribute to the progress of our national day.
Key words:
History, people, intelligent, culture, feelings, village, progress, respect.
XX ÁSİRDİŃ 20 -30 JILLARINDA QARAQALPAQ XALQINIŃ MÁMLEKETLİK
İSKERLERİ (A. DOSNAZAROV, Q. AWEZOV.).
Tayrova Biybisanem Perdebay qızı
Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti Magistratura bólimi Tariyx qánigeligi
1-kurs magistrant
Abstrakt
Tariyxtıń har bir basqıshında óz dáwirine layıq qaharman tulǵalar bar, olardıń har biri óz
zamanı ortaǵa keltirgen mashqalalardı sheshiwde aynıqsha háreketleri, gúresleri menen kózge
tuskeni ushın xalıq yadında óshpes iz qaldıradı. Sonıń ushında ózinin perzentlerin xalqınıń
keleshegi ushın tarbiyalawda ata-babalarınıń tariyxın tiykarǵı qural retinde paylalanǵan. Olar
baslap bergen jol menen júrip, aqıllı, dana, batır, eldiń ǵamxorshısı bolǵan insanlardı
húrmetlegen. Olardıń dáwiri bizden qansha uzaqlasqan sayın, olardı danalıq hám ájayıp
tuyǵıları, xalıqtıń arzıwı menen shiyelenisip baylanǵan, adep-ikramlılıq násiyatları bizge
jaqınlasıp, sanasezimimizdiń ósiwine, ózligimizdi maqtap júriwimizge dárek bolıp milliy
sanamızdıń rawajlanıwına óz úlesin qospaqta.
Tayanısh sózler
: Tariyx, xalıq, háreketler, awıl hu`rmet.
Sovet rejimi óz hákimiyatın bekkemlep alǵannan keyin, onıń ózgeshelikleri kem-kemnen
ashıqtan-ashıq kórine basladı. Bul jaǵday atap aytqanda, milliy respublikalardaǵı basshı
xızmetkerlerge qatnasıqta anıq kórindi. Júzege kelgen hákimshilik-buyrıqpazlıq sisteması hám
onıń basshı ózegi esaplanǵan Pútkil Awqamlıq kommunistrler (bolshevikler) partiyası —
VKP(b) bul waqıtqa kelip «socializm tiykarlar»ın qurıwǵa keskin kiristi hám de jámiyettiń
barlıq tarawlarında húkimdarlıq dárejesin iyeledi.
A.Dosnazarov mámleket iskerligin “Qosshı” shólkeminen baslaǵan, keyininen xalıq
xojalıǵı ushın kadrlar tayarlaw boyınsha qısqa múddetli kurslar ashqan. 1925-jılda Qaraqalpaq
tolıq huqıqlı wálayatı Kompartiyasi wálayat komitetiniń juwapker (birinshi) xatkeri. 1925-jılda
ol jańa álipbe jaratıw hám mekteplerde balalardı oqıtıw ushın eski kadrlardı tartıwda aktiv
qatnastı. Mektepler ushın jańa sabaqlıqlar jaratıw usınısı menen shıqtı. Jaslar arasınan intalı ul-
qızlardı Tashkent hám Moskva qalalarına oqıwǵa jiberdi. 1925-jılda onıń aktiv qatnası
67
menen Tórtkúl qalasında pedagogika hám awıl xojalıǵı texnikumlari dúzildi.[1:65]
XX asirdiń 30-50-jılları sıyasıy baǵdarda dindi biykarlaw maqsetinde alıp barılǵan
qataǵan siyasat aqıbetinde ata-babalarımızdıń teberik qolları menen qurılǵan xalqımızdıń
biybaha estelikleriniń belgili bóleginiń joq bolıp ketiwine alıp keldi. Sonday-aq, xalqımızdıń
tarıyxı, mádeniyatı hám ádebiyatı arab parsı imlasında jazılǵan kópshilik shıǵarmalar órtelip,
joq etilip jiberildi. Xalqımızdıń ótmishtegi bir neshe ásirlik tarıyxın óz ishine qamtıytuǵın
ruwxıy miyrasına bolǵan bunday bir tárepleme qatnas ruwxıy mádeniyatımızdıń
rawajlanıwında óziniń tásirin jasamay qoymaydı. Qaraqalpaqstannıń mádeniyatın, ádebiyatın,
dóretiwshiligin rawajlandırıwda belgili jámiyetlik isker, jazıwshı, dáslepki jurnalist sıpatında
úlken úles qostı. Ol qarqalpaq ádebiyatın, ásirese dramaturgiyasın qáliplestiriwshilerdiń biri.
Bul iste tek shólkemlestiriwshi emes, al dáslepki qaraqalpaq dramasınıń dóretiwshisi Qasım
Áwezov 1897-jılı Shımbay rayonındaǵı házirgi Keńes sovxozınıń Kirov atındaǵı bóliminde
tuwılǵan.1920-30-jılları Qaraqalpaqstanda, Qazaqstanda, Moskvada basshı orınlarda kóp jıllar
islewine baylanıslı Q.Áwezov bir qansha rus jazıwshıları menen Qazaqstan hám. Orta Aziya
jazıwshıları menen tanısıp, pikir almasıp, o'ziniń dóretiwshilik isine tájiriybe toplaydı. Qasım
Áwezov 1925-jılı 16-jılǵı Shımbay waqıyası haqqında "Каракалпакстан к 10-летию
Казахстана" (Alma-ata, 1930), "Qaraqalpaqstan mádeniyatı gúllenip rawajlanıw jolında"
(1934) taǵı basqa miynetler jazadı. 1928-1932-jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar birlespesiniń
jumısına aktiv qatnasadı. Onıń dramalıq bo'limine basshılıq etedi. 1932-jılı 19-iyun qararı
menen Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komiteti QarAPP tı tarqatıp, Qaraqalpaqstan
jazıwshılarınıń shólkemlestiriw komitetin du'zip, oǵan Qasım Áwezov baslıq, A.Begimov
juwaplı xatket etip saylanadı.[2:88]
Q.Áwezov A.S.Pushkinniń "Evgeniy Onegin" romanın awdarıwdı baslap, onnan ayrım
úzindiler járiyalaydı. A.Nawayınıń "Farhad hám Shiyrin" dástanın awdarıwǵa qatnasadı. Hamza
Hákimzada Niyaziydin qosıqlarınan awdarmalar daǵazalap baradı. Molerdin "Skapenniń
hiylesi" komediyasın basqa da bir qatar ko'rkem ádebiy shıg'armaların balalar ushın
seriyalarınan ko'p shıǵarmalardı rus tilinen qaraqalpaq tiline awdardı. 30-jıllardıń bas gezinde
Q.Áwezov "Sapar qaraqalpaq" kinostsenariyin jazadı. Bunda 1916-jıllardaǵı Shımbay waqıyası
menen Qaraqalpaqstandaǵı awdarıspaq jıllarındaǵı turmıs súwretlenedi.
"Tilek jolında" shıǵarması Q.Áwezovtıń da, qaraqalpaq dramaturgiyasınıń da baslaması
boldı. Dramanıń qısqasha mazmunı tómendegishe: Shıǵarmada miynetkesh xalıqtıń awır
turmısı real beriledi. Esim bolısınıń puxaraları Sayeke, Aynazar, Qabıl, Ayxan hám basqalar hár
tárepleme eziwden, azaplanıwdan ábden tarıǵadı. Suwsızlıqtan eginleri quwrap, ashlıqtan
boldırǵan olardı Esim japtıń ılaylı qazıwı haldan taydıradı. Olar ózleriniń kem-kem qıyınlap
baratırǵan kún kórisi tuwralı zamannıń, el basqarıwshılardıń ádilsizligi tuwralı ayta baslaydı.
Bunıń ústine olardıń arasına birinen soń biri aqsaqaldıń jasawılı Salıq óndiriwge Qalmurat
baydıń jalpıldaǵı Mádemin diyxanlardıń baydan alǵan qarızın ósimi menen qaytarıp alıwǵa,
iyshannıń suwpısı Turım qayır-sadaqa ushın pul jıynawg'a keledi hám barı-joǵın tıńlamay
olardı urıp-sógip azaplaydı. Bul sıyaqlı hádden tıs jónsizlikler qazıwshılardıń ashıqtan-ashıq
narazılıǵın keltirip shıǵaradı. Kóp uzamay-aq bul narazılıq aktiv gúres háreketi menen
almasadı. [3:17] Olar qarız pul hám salıqlardı to'lewden bas tartıp, kelgen jasawıllardı quwıp
saladı. Usınday waqıya shiyelenisken waqıtta qazıwshılardıń arasına márdikarǵa hár jeti
u'yden bir adam alıw haqqında Shımbay uezdi baslıǵınıń pármanı kelip jetedi. Bul xabar olar
arasında jańa baslap tutanıp kiyatırǵan gúres otınıń birden layalap alısıwına sebepshi boladı.
68
Sáyeke basqarg'an qazıwshılar toparı Arzımbet bolıstıń úyine topılıp barıp, onın ózin janındag'ı
bay, iyshan hám hámeldarları menen qosa urıp jıǵadı, tutqınǵa aladı. Ǵázebi qaynaǵan xalıq
Shımbayg'a basıp keledi, keńeslerdi qıyratadı. Uezd baslıg'ı pristavtı óltiredi. Biraq kóterilis
oraydan shaqırtılǵan patsha soldatları tárepinen qan to'gispe menen bastırıladı, onıń basshıları
tutqınǵa alınıp, Tórtkóldiń túrmesine qamaladı. Piesa ólim jazasına húkim etilgen kóterilis
basshılarınıń Qızıl áskerler tárepinen azat etiliwin ko'rsetiw menen tamamlanadı. Onda
qarapayım xalıq tilinen sheber paydalanǵanı bayqaladı. Aysha, Qabıl, Qudıyar personajları
daralanǵan halında ko'rinbeydi. Geybir personajlardıń so'zleri uzaq sozılıp ketedi. Stilistikalıq
kemshilikler, tu'siniksiz so'zler ushırasadı. Piesa ayrım kemshiliklerine qaramastan, dáslepki
qaraqalpaq draması sıpatında joqarı bahalanıp kelmekte.
Shayırdıń qosıqları siyasiy mazmung'a iye, su'ren-shaqırıqlarg'a qurılg'an. "Ulyanov-
Lenin" (1924), "Qayta saylawda" (1927), "Miynet" (1930), "Ábdiqádir", "Bayramgúl
Ayımbetova" (1932), "Quyash" (1936) qosıqları usınday mazmunǵa iye. "Aydın", "Erkin kól"
degen at penen shayır shıg'armaları 20-jıllardıń aqırı, 30-jıllardıń basında qaraqalpaq hám rus
tillerinde basıldı.
Onıń ko'lemli poeziyalıq shıg'arması "Qazıw" lirikalıq poeması. Poema 1935-jılı Qızketken
kanalınıń ashılıw saltanatına arnalıp jazılg'an. Onda abadan turmıstıń girewi bolǵan suw ushın
xalqımızdıń mashaqatlı miyneti súwretlengen. Poema shaqırıq, súren, publitsistikalıq ruwxta
jazılǵan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
T.Ábdimuratov repressiyag‘a ushirag‘an ulamalar: Salmen iyshan ulı, Purxan iyshan
Qayıpnazar ulı, Allanazar axun Qosnazar ulı, Qalimbet axun Ótemurat ulı. Nókis.
―Qaraqalpaqstan‖ 1992 jıl.
2.
A. Dáwletmuratov Sálmen iyshan. Nókis. ―Qaraqalpaqstan‖ 1992 jıl.
3.
Q. Naimov, Ǵ. Xojaniyazov. Imam iyshan-qaraqalpaq xalqinin‘ ulli‘ ulamasi‘ ha‘m
ag‘artiwshi tulg‘asi‘. Nókis. ―Qaraqalpaqstan‖ 2005 jil.
4.
A. Dáwletmuratov Nurımbet axun. Nókis. ―Qaraqalpaqstan‖ 2015 jıl.
5.
Ya. Abdullaeva. Qaraqalpaqstan hayal-qızları: keshe hám búgin XIX ásirdiń aqırı hám XX
ásir bası. Nókis. ―Qaraqalpaqstan‖ 2010 jıl.
