143
O‘ZBEKISTON JINOYAT QONUNCHILIGINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI:
TARIXIY-HUQUQIY TAHLIL
Erkinboyev Fozilbek Zokirjon o’g’li
Navoiy Davlat Universiteti Tarix fakulteti,
tarix qo’shimcha davlat huquqi yo’nalishi 4- kurs talabasi
fozilbekerkinboyev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385650
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston jinoyat qonunchiligining tarixiy taraqqiyot
yo‘li bosqichma-bosqich yoritib berilgan. Avvalo, jinoyat huquqining tarixiy ildizlari va
qadimiy davrlardagi huquqiy normalar ko‘rib chiqilgan. Sovet davri jinoyat qonunchiligining
o‘ziga xos xususiyatlari, ijtimoiy-siyosiy tuzum bilan bog‘liq jihatlari tahlil qilingan.
Mustaqillik yillaridan keyingi tub islohotlar, demokratik tamoyillarga asoslangan yangi
qonunchilik tizimi shakllanishi yoritilgan. Shuningdek, amaldagi jinoyat kodeksining
evolyutsiyasi, xalqaro standartlarga moslashtirish jarayonlari huquqiy tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Jinoyat qonunchiligi, tarixiy-huquqiy tahlil, Sovet davri huquqi,
mustaqillik, O‘zbekiston jinoyat kodeksi, huquqiy islohotlar.
O‘zbekiston hududida jinoyat qonunchiligining shakllanishi uzoq tarixiy ildizlarga ega
bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma, davlat boshqaruvining shakli va diniy e’tiqodlar
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan. Qadimiy davrlarda mavjud bo‘lgan qabilaviy urf-odatlar jinoyat
va jazo tushunchasining dastlabki ko‘rinishlarini shakllantirgan. Bunda, jinoyatga javoban
jamoa ichidagi murosaga asoslangan jazo choralarining qo‘llanishi keng tarqalgan edi.
O‘zbekiston hududida qadimdan turli davlatlar mavjud bo‘lgan bo‘lib, ularning har biri
o‘ziga xos huquqiy tizimga ega bo‘lgan. Jumladan, Samarqand, Buxoro, Xorazm kabi tarixiy
markazlarda qabul qilingan huquqiy me’yorlar jinoyatga oid masalalarni tartibga solgan.
Temur tuzuklari (XIV asr) jinoyat va jazolash tizimi, shuningdek, ijtimoiy tartibni saqlashga
doir qoidalarni o‘z ichiga olgan edi
1
.
Qadimgi So‘g‘d, Baqtriya va Xorazm davlatlarida qonunchilik yozma manbalar asosida
emas, balki og‘zaki urf-odatlarga tayangan. Jinoyat tushunchasi ko‘proq mulkiy nizolar,
shaxsga yetkazilgan zarar yoki ijtimoiy me’yorlarni buzish kabi holatlar bilan bog‘liq bo‘lgan.
Bu davrlarda qonun bilan belgilangan rasmiy jinoyat kodekslari mavjud bo‘lmagan bo‘lsa-da,
jamoaviy axloq va an’anaviy qadriyatlar muhim rol o‘ynagan. Islom dini O‘rta Osiyoga kirib
kelganidan so‘ng, shariat normalari asosida jinoyat va jazo institutlari shakllana boshladi.
Shariat huquqida jinoyatlar hududiy, shaxsiy, va jamoat tartibiga qarshi jinoyatlar sifatida
tasniflanib, ular uchun belgilangan jazolar hadd, qisos va ta’zir kabi shakllarda ifodalanga
2
.
Masalan, o‘g‘rilik, tuhmat, zino kabi jinoyatlar uchun qat’iy jazo choralari ko‘zda tutilgan
bo‘lib, bu jazolar ijtimoiy tartibni saqlash va ogohlantirish vositasi sifatida qaralgan.
Shuningdek, Xorazmshohlar, Temuriylar va Buxoro amirligi davrida jinoyat huquqi amaldagi
siyosiy va diniy hokimiyat ehtiyojlariga moslashtirilgan. Ayniqsa, Temuriylar davrida jinoyat
uchun jazo faqat huquqiy javobgarlik emas, balki davlatga sodiqlikni ta’minlash vositasi
sifatida qo‘llanilgan. Bu davr qonunchiligida markazlashgan hokimiyat manfaatlarini himoya
qilish ustuvor bo‘lgan.
1
Temur, Amir. Temur tuzuklari. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1991.
2
Abdullayev, A.A. Islom huquqi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Islom Akademiyasi, 2004.
144
XIX asrning ikkinchi yarmida, Rossiya imperiyasi O‘zbekiston hududini bosib olgach, rus
imperiyasining huquqiy tartibi ham bosqichma-bosqich joriy etila boshladi. Bu jarayonda
mahalliy urf-odatlar va islomiy huquq tizimi bilan rus qonunchiligi o‘rtasida muayyan
huquqiy dualizm shakllandi. Ayrim hududlarda mahalliy qozilar shariat asosida hukm
chiqarishda davom etgan bo‘lsa, boshqa hollarda esa imperiya qonunlari ustuvor bo‘lib
qolgan.
O‘zbekiston hududida sovet jinoyat qonunchiligi 1924-yildan boshlab joriy etila
boshlandi. Bu yil O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi sifatida tashkil topib, SSSR
tarkibiga kiritildi. Jinoyat qonunchiligi SSSR umumittifoq qonunlariga asoslangan bo‘lib, unda
marksizm-leninizm mafkurasi asosiy huquqiy mezon sifatida belgilangan edi. Shuning uchun
jinoyat tushunchasi ham, unga qo‘llaniladigan jazo choralarining shakllanishi ham mafkuraviy
g‘oyalarga xizmat qilgan. 1926-yilda O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksi qabul qilindi. Bu kodeks
Moskvada ishlab chiqilgan umumiy model asosida mahalliy sharoitga moslashtirilgan edi.
Ushbu hujjatda jinoyat ijtimoiy xavfli harakat sifatida belgilandi. Huquqiy yondashuv sinfiy
kurash va proletariat diktaturasi manfaatlariga bo‘ysundirildi. Bu degani, jinoyat deb
baholanishi mumkin bo‘lgan har qanday xatti-harakat avvalo siyosiy mezonlar asosida ko‘rib
chiqilgan.
1930–1950-yillar oralig‘ida jinoyat qonunchiligi keskin repressiv tus oldi. Stalin
boshchiligidagi siyosiy rejim davrida “xalq dushmani”, “aksilinqilobiy harakat” va “sabotaj”
kabi keng va mavhum tushunchalar jinoyat sifatida talqin qilinib, ommaviy qamoqqa olishlar,
surgunlar va qatl etishlar sodir bo‘ldi. Jinoyat kodeksidagi 58-modda (RSFSR misolida) bu
borada eng mashhur vositalardan biri bo‘lib, O‘zbekiston SSRda ham uning analoglari faol
qo‘llanilgan
3
.
1960-yilda O‘zbekiston SSRning yangi Jinoyat kodeksi qabul qilinib, unda huquqiy
normativlar nisbatan tizimli shaklga keltirildi. Ushbu kodeksda jinoyatlar quyidagicha
tasniflangan edi: davlatga qarshi jinoyatlar, shaxsga qarshi jinoyatlar, mulkka qarshi
jinoyatlar va ijtimoiy xavfsizlikka tahdid soluvchi boshqa harakatlar. Ammo, shunga qaramay,
kodeksning tub mohiyatida sinfiy yondashuv saqlanib qolgan edi, bu esa sud-huquq
amaliyotida odil sudlov prinsipi buzilishiga olib kelardi
4
.
Sovet davridagi jinoyat qonunchiligining yana bir xususiyati – bu jazolarning og‘irligi va
alternativening kamligi bo‘lgan. Ozodlikdan mahrum qilish jazosi eng ko‘p qo‘llanilgan chora
hisoblangan. Repressiv yondashuv profilaktik emas, balki jazolovchi tizim ustunligini
ta’minlab kelgan. Sovet qonunchiligida ijtimoiy xavfli odamsimonlik, g‘ayriijtimoiy turmush
tarzini olib borish, mehnatdan bo‘yin tovlash kabi harakatlar ham jinoyat deb baholangan. Bu
orqali hukumat jamiyat ustidan to‘liq nazoratni saqlashga harakat qilgan. Ushbu davr jinoyat
qonunchiligida inson huquqlari konsepsiyasi deyarli yo‘q edi. Bunda jinoyat kodeksi repressiv
apparatning bir qismi sifatida xizmat qilgan. Aynan shu sababli 1990-yillarda mustaqil
O‘zbekiston o‘z qonunchilik tizimini tubdan isloh qilish zaruriyatiga duch kelgan. O‘zbekiston
1991-yil 1-sentabrda mustaqillikka erishgach, davlat boshqaruvi, siyosiy tuzilma va huquqiy
tizimda tub islohotlarni amalga oshirish zaruriyati tug‘ildi. Bu islohotlar, eng avvalo, sovet
mafkurasiga asoslangan huquqiy me’yorlardan voz kechish, inson huquq va erkinliklarini
3
Mavlonov, A. “Sovet totalitar tizimi va huquqiy repressiyalar.” Huquqshunoslik jurnali, №3, 2020.
4
Karimova, D. “O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksi va ijtimoiy xavfli harakatlar mezoni.” Yuridik fanlar axborotnomasi,
№1, 2018.
145
ustuvorlikka aylantirish hamda demokratik huquqiy davlat asoslarini barpo etishga
qaratilgan edi.
1994-yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi mustaqil
O‘zbekiston jinoyat qonunchiligidagi ilk yirik qadam bo‘ldi. Bu kodeks 1995-yil 1-apreldan
boshlab amaliyotga tatbiq etildi. Yangi Jinoyat kodeksida jinoyat tushunchasi qayta ko‘rib
chiqildi: u endilikda “shaxs, jamiyat yoki davlat manfaatlariga qarshi qaratilgan, qonunda
belgilangan xavfli harakat” sifatida belgilanib, avvalgi mafkuraviy-yondashuvdan voz
kechildi
5
.
Asosiy tub o‘zgarishlardan biri bu – inson huquqlarining qonunchilikda
mustahkamlanishi bo‘ldi. Jinoyat kodeksining ko‘plab moddalarida inson sha’ni, qadr-qimmati
va erkinligi asosiy qadriyat sifatida belgilandi. Sud-huquq amaliyotida esa aybsizlik
prezumpsiyasi, adolatli sudlov va advokat himoyasi kabi tamoyillar qonuniy asos oldi.
Yana bir muhim o‘zgarish – bu jazolashdan ko‘ra, profilaktika va ijtimoiy reabilitatsiyaga
yo‘naltirilgan yondashuv edi. Jinoyat kodeksida ilk marotaba ozodlikdan mahrum qilishga
alternativ jazo turlari – jarima, jamoat ishlari, majburiy ishlov – qonuniy tus oldi. Bu esa sud
amaliyotining insonparvarlashuvi yo‘lida muhim qadam bo‘ldi
6
. 2001-yilda va keyingi yillarda
Jinoyat kodeksiga bir necha marotaba o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, zamonaviy
huquqiy ehtiyojlarga moslashtirib borildi. Xususan, 2019–2022-yillar oralig‘ida O‘zbekiston
Prezidentining tashabbusi bilan sud-huquq sohasida keng ko‘lamli islohotlar boshlangan
bo‘lib, bu jarayonda jinoyat qonunchiligi ham tubdan takomillashtirildi. Ayblanuvchilarning
huquqlarini himoya qilish, protsessual adolat, jazoni ijtimoiy moslashtirish kabi tamoyillar
kuchaytirildi.
2022-yil 14-oktabrda yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi loyihasi
e’lon qilindi va 2024-yilda qabul qilindi. Bu yangi kodeksda jinoyatlarning tasnifi qayta ko‘rib
chiqilib, iqtisodiy jinoyatlar uchun jazolar liberallashtirildi, shaxsiy huquqlarga qarshi
jinoyatlar uchun esa jazolar kuchaytirildi. Yangi kodeks xalqaro standartlarga yaqinlashtirilib,
BMT va YeXHT tavsiyalari asosida shakllantirildi
7
.
Shuningdek, Jinoyat kodeksi inson savdosi, kiberjinoyatlar, terrorizm, korrupsiya kabi
global tahdidlarga qarshi kurashishning zamonaviy vositalarini o‘z ichiga oldi. Bu esa
O‘zbekiston jinoyat qonunchiligining nafaqat milliy, balki xalqaro huquqiy maydondagi
integratsiyasini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi jinoyat
qonunchiligi rivojlanishi o‘zining tarixiy ildizlaridan voz kechmagan holda, zamonaviy
demokratik huquqiy davlat qurilishi yo‘lidagi izchil islohotlarni aks ettiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Temur, Amir. Temur tuzuklari. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1991.
2.
Abdullayev, A.A. Islom huquqi asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Islom Akademiyasi, 2004.
3.
O‘zbekiston SSR Jinoyat kodeksi. Toshkent: O‘zbekiston SSR Yuridik nashriyoti, 1960.
4.
Fayzullayev, O. Sovet huquqi va totalitarizm. Toshkent: Adolat, 2000.
5
Qodirov, R. “O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi: tarixiy huquqiy tahlil.” Yuridik fanlar jurnali, №4, 2017.
6
To‘raqulov, M. “Jazolarning insonparvarlashuvi va sud tizimi islohotlari.” Huquqiy davlat, №2, 2021.
7
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy ma’lumotlari, 2024.
146
5.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (1995). Qonun hujjatlari to‘plami, 1995-yil,
№9, modda 135.
6.
Rasulov, A. O‘zbekiston jinoyat huquqi: umumiy qism. Toshkent: TDYU, 2018.
7.
Karimov, M. Huquqiy islohotlar jarayoni: O‘zbekiston tajribasi. Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2022.
8.
To‘raqulov, M. “Jazolarning insonparvarlashuvi va sud tizimi islohotlari.” Huquqiy
davlat, №2, 2021.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rasmiy ma’lumotlari, 2024.
