98
GLOBALLASHUV TUSHUNCHASINING PAYDO BO'LISH TARIXI
ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ПОНЯТИЯ ГЛОБАЛИЗАЦИИ
THE HISTORY OF THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF GLOBALIZATION
Ismatullayeva Nigora Muhammadali qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o’zbek tili va adabiyoti universiteti
1-kurs tayanch doktoranti
Toshkentdagi Vebster universiteti Ijtimoiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15448041
Annotatsiya.
Ushbu maqolada globallashuv tushunchasining tarixiy rivojlanishi va
uning zamonaviy konsepsiyaga aylanishi tahlil qilinadi. Globallashuv tushunchasi XX asr
oxirlarida keng tarqalgan bo'lsa-da, uning ildizlari ancha qadimgi davrlarga borib taqaladi.
Maqolada globallashuv konsepsiyasining shakllanishi, uning turli olimlar tomonidan talqin
qilinishi va vaqt o'tishi bilan transformatsiyasi o'rganiladi. Tadqiqot Uzbekiston va jahon
miqyosidagi adabiyotlar tahlili asosida olib borilgan.
Kalit so'zlar
: globallashuv, tarixiy rivojlanish, jahon iqtisodiyoti, madaniy integratsiya,
transnatsional jarayonlar, konseptual tahlil.
Аннотация.
В данной статье анализируется историческое развитие понятия
глобализация и его трансформация в современное понятие. Хотя концепция
глобализации была широко распространена в конце двадцатого века, ее корни уходят
корнями в гораздо более древние времена. В статье исследуется становление
концепции глобализации, ее интерпретация различными учеными и трансформация с
течением времени. Исследование проводилось на основе анализа литературы
Узбекистана и мирового уровня.
Ключевые слова:
глобализация, историческое развитие, мировая экономика,
культурная интеграция, транснациональные процессы, концептуальный анализ.
Abstract.
This article analyzes the historical development of the concept of globalization
and its transformation into a modern concept. Although the concept of globalization became
widespread in the late 20th century, its roots go back to much older times. The article
explores the formation of the concept of globalization, its interpretation by various scientists,
and its transformation over time. The study was conducted on the basis of an analysis of
Uzbek and world-class literature.
Keywords:
globalization, historical development, world economy, cultural integration,
transnational processes, conceptual analysis.
KIRISH
Globallashuv tushunchasi bugungi kunning eng ko'p muhokama qilinadigan va keng
qo'llaniladigan atamalaridan biriga aylangan. Zamonaviy jamiyatning deyarli barcha
tomonlarini qamrab olgan ushbu jarayon, o'z tarixiy ildizlariga ega. Ilk bor "globallashuv"
atamasi 1960-yillarda paydo bo'lgan bo'lib, u ingliz tilidagi "global" so'zidan kelib chiqqan [1].
1983-yilda amerikalik professor Teodor Levitt tomonidan "Harvard Business Review"
jurnalida chop etilgan "Bozorlarning globallashuvi" nomli maqolasida ilk bor ilmiy atama
99
sifatida ishlatilgan [2]. Biroq, globallashuv tushunchasining konseptual rivojlanishi uzoq
tarixiy jarayonni o'z ichiga oladi.
Ushbu maqolaning maqsadi globallashuv tushunchasining paydo bo'lish tarixi, uning
turli davrlardagi konseptual tahlili va zamonaviy tushunchaga aylanish jarayonini
o'rganishdan iborat. Tadqiqot jarayonida globallashuv tushunchasining shakllanishiga ta'sir
ko'rsatgan asosiy tarixiy voqealar, nazariyalar va faylasuflarning qarashlari tahlil qilinadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot konseptual-tahliliy metodologiyaga asoslangan bo'lib, mavjud ilmiy
adabiyotlarning qiyosiy tahlilini o'z ichiga oladi. Tadqiqot doirasida o'zbek, rus va xorij
adabiyotlaridan foydalanildi. Asosiy manba sifatida ilmiy maqolalar, monografiyalar, tarixiy
hujjatlar va globallashuv nazariyasiga oid kitoblar tanlandi.
Robertson (1992) globallashuv tushunchasining tarixiy rivojlanishini o'rganib, uning ilk
ko'rinishlari XV-XVII asrlarda Yevropa davlatlarining mustamlakalashtirish siyosati va savdo
aloqalarining kengayishi bilan bog'liqligini ta'kidlaydi [3]. Shuningdek, Steger (2003)
globallashuv tushunchasining shakllanishida sanoat inqilobi, yangi transport vositalarining
paydo bo'lishi va xalqaro savdo hajmining keskin ortishining ahamiyatini ko'rsatib o'tadi [4].
Rus tadqiqotchisi Chumakov (2014) globallashuv jarayonlarining tarixiy ildizlarini tahlil
qilar ekan, globallashuv tushunchasining XX asr oxirida keng tarqalishini quyidagi omillar
bilan bog'laydi: "sovuq urush"ning tugashi, dunyoning ikki qutbli tizimdan ko'p qutbli tizimga
o'tishi, xalqaro munosabatlarning yangi tizimi shakllanishi va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining jadal rivojlanishi [5].
O'zbek olimi Abdullaev (2018) globallashuv tushunchasining rivojlanishini o'rganib,
globallashuvning Markaziy Osiyo, jumladan O'zbekiston uchun tarixiy va zamonaviy
ahamiyatini tahlil qilgan [6]. Shuningdek, Usmanova (2020) globallashuv tushunchasining
transformatsiyasini o'rganish orqali uning O'zbekiston ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta'sirini
o'rgangan [7].
Tadqiqot jarayonida globallashuv tushunchasining paydo bo'lish tarixi bosqichma-
bosqich tahlil qilindi va tarixiy davrlar bo'yicha uning rivojlanish tendensiyalari aniqlandi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Adabiyotlar tahlili natijasida globallashuv tushunchasining shakllanish tarixi quyidagi
bosqichlarga bo'linishi aniqlandi:
Dastlabki shakllanish davri (XV-XVIII asrlar)
: Bu davrda "globallashuv" atamasi
ishlatilmagan bo'lsa-da, jahon miqyosidagi integratsiya jarayonlari boshlangan. Buyuk
geografik kashfiyotlar, yangi savdo yo'llarining ochilishi va mustamlakalashtirish jarayonlari
dunyo iqtisodiyotining shakllanishiga asos bo'lgan [3]. Ayniqsa, XVI asrda Sharq va G'arb
o'rtasidagi savdo aloqalarining kuchayishi, ingliz va golland Ost-Indiya kompaniyalarining
tashkil etilishi dastlabki globallashuv ko'rinishlari sifatida qaralishi mumkin [8].
Sanoat inqilobi davri (XIX asr)
: Bu davrda sanoat inqilobi nafaqat ishlab chiqarish
usullarini o'zgartirdi, balki transport va aloqa vositalarining rivojlanishiga ham olib keldi.
Temir yo'llar, paroxodlar va telegraf tizimlarining rivojlanishi mamlakatlar o'rtasidagi masofa
to'siqlarini kamaytirdi. 1870-1914 yillar oralig'ida xalqaro savdo hajmi 4 barobarga oshdi,
kapital va ishchi kuchining xalqaro migratsiyasi kuchaydi [4]. Shuningdek, bu davrda Karl
Marks va Friedrich Engels o'zlarining "Kommunistik partiya manifesti"da kapitalizm qanday
qilib dunyoni yagona bozorga aylantirganini tahlil qilganlar [9].
100
Globallashuv konsepsiyasining shakllanishi (XX asr o'rtalari)
: 1960-1970 yillarda
"global" so'zidan kelib chiqqan yangi atamalar paydo bo'la boshladi. 1983 yilda amerikalik
iqtisodchi Teodor Levittning "Bozorlarning globallashuvi" maqolasi chop etildi, keyinchalik
Garvard Biznes Maktabi professori Kenichi Ohmae va boshqa tadqiqotchilar tomonidan
globallashuv nazariyasi rivojlantirildi [2]. Bu davrda globallashuv tushunchasi asosan
iqtisodiy integratsiya bilan bog'liq bo'lib, transnatsional korporatsiyalarning roli, yangi
xalqaro mehnat taqsimoti va kapital harakatining erkinlashuvi kabi hodisalar bilan
tavsiflanadi [5].
Zamonaviy globallashuv konsepsiyasi (XX asr oxiri - XXI asr boshi)
: 1990-yillardan
boshlab globallashuv tushunchasi keng qamrovli va ko'p qirrali tushunchaga aylandi. Bu
davrda globallashuv nafaqat iqtisodiy, balki siyosiy, madaniy, ijtimoiy va texnologik jihatlari
bilan ham o'rganila boshlandi. Manuel Kastells, Anthony Giddens, Ulrich Beck kabi olimlar
globallashuvning yangi nazariyalarini ishlab chiqdilar [10]. O'zbek olimi Abdullaev
globallashuv tushunchasining zamonaviy talqinini tahlil qilar ekan, uning O'zbekiston uchun
ijobiy va salbiy tomonlarini ko'rsatib beradi va milliy iqtisodiyotning globallashuv
jarayonlariga integratsiyalashuvi muhimligini ta'kidlaydi [6].
Usmanova (2020) esa globallashuv tushunchasining transformatsiyasida raqamli
texnologiyalarning rolini o'rganib, "raqamli globallashuv" yoki "Globallashuv 4.0" kabi yangi
konsepsiyalar paydo bo'lganini ta'kidlaydi. Bu konsepsiyalar sun'iy intellekt, katta
ma'lumotlar, blokcheyn va boshqa innovatsion texnologiyalar asosida yaratilgan yangi
iqtisodiy tizimlarni o'z ichiga oladi [7].
Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki, globallashuv tushunchasi vaqt o'tishi bilan o'zgarib,
yangi kontekstlar va ma'nolar kasb etib borgan. Dastlab savdo va iqtisodiy integratsiya
jarayonlarini tavsiflovchi bu tushuncha, hozirgi kunda jamiyat hayotining barcha jabhalarini
qamrab olgan murakkab va ko'p qirrali fenomen sifatida qaralmoqda.
XULOSA
Globallashuv tushunchasining paydo bo'lish tarixi uzoq va murakkab jarayonni o'z
ichiga oladi. Adabiyotlar tahlilidan kelib chiqadigan asosiy xulosalar quyidagilar:
Birinchidan, globallashuv tushunchasi XX asr oxirida keng tarqalgan bo'lsa-da, uning
tarixiy ildizlari Buyuk geografik kashfiyotlar davriga borib taqaladi. Dastlabki globallashuv
jarayonlari savdo aloqalarining kengayishi, mustamlakalashtirish va xalqaro mehnat
taqsimotining shakllanishi bilan bog'liq bo'lgan.
Ikkinchidan, globallashuv tushunchasining shakllanishiga turli tarixiy voqealar,
jumladan, sanoat inqilobi, transport va aloqa vositalarining rivojlanishi, jahon urushlaridan
keyingi xalqaro institutlarning paydo bo'lishi kabi omillar ta'sir ko'rsatgan.
Uchinchidan, globallashuv atamasi ilk bor 1960-yillarda paydo bo'lib, 1980-yillarda
ilmiy konsepsiya sifatida shakllangan va 1990-yillardan keyin keng qamrovli tushunchaga
aylangan.
To'rtinchidan, zamonaviy globallashuv tushunchasi ko'p qirrali bo'lib, iqtisodiy, siyosiy,
madaniy, ijtimoiy va texnologik jihatlari o'zaro bog'liq holda o'rganilmoqda.
Beshinchidan, XXI asrda globallashuv tushunchasi yangi bosqichga ko'tarildi va raqamli
texnologiyalar, sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar asosida "raqamli globallashuv" konsepsiyasi
shakllanmoqda.
Globallashuv tushunchasining paydo bo'lish tarixi va uning transformatsiyasini
101
o'rganish, zamonaviy dunyo jarayonlarini tushunish, global muammolarni hal qilish va milliy
rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish uchun muhim ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O'Rourke, K.H. va Williamson, J.G. (2002). "When did globalization begin?", European
Review of Economic History, 6(1), 23-50.
2.
Levitt, T. (1983). "The globalization of markets", Harvard Business Review, 61(3), 92-
102.
3.
Robertson, R. (1992). Globalization: Social Theory and Global Culture. London: Sage
Publications.
4.
Steger, M.B. (2003). Globalization: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University
Press.
5.
Chumakov, A.N. (2014). Globalizatsiya: kontury tselostnogo mira [Globalization:
Contours of a Holistic World]. Moscow: Prospekt.
6.
Abdullaev, A.M. (2018). "Globallashuv jarayonlarining O'zbekiston iqtisodiyotiga ta'siri",
O'zbekiston iqtisodiy axborotnomasi, 5, 45-51.
7.
Usmanova, N.Y. (2020). "Globallashuv tushunchasining transformatsiyasi: tarixiy va
zamonaviy talqin", Ijtimoiy fikr, 2, 78-85.
8.
Findlay, R. va O'Rourke, K.H. (2009). Power and Plenty: Trade, War, and the World
Economy in the Second Millennium. Princeton: Princeton University Press.
9.
Marks, K. va Engels, F. (1848/1998). Kommunistik partiya manifesti [The Communist
Manifesto]. Toshkent: O'zbekiston.
10.
Held, D. va McGrew, A. (2007). Globalization Theory: Approaches and Controversies.
Cambridge: Polity Press.
