75
ROSSIYA IMPERIYASINÍŃ XIYWA XANLÍǴÍN BASÍP ALÍWÍ HÁM
QARAQALPAQSTANDAǴÍ HÁKIMSHILIK-AYMAQLIQ ÓZGERISLER
Jangabaev Alisher Karjaubaevich
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Tariyx jónelisi 1-kurs magistranti
e-mail: jangabaevaliysher@gmail.com
Tel:(90) 700-48-07
G. Seydametova
Ilimiy basshı: doc. PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.15437779
Tayanısh sózler:
Qaraqalpaqstan, aymaqlıq-hákimshilik basqarıw, Patsha Rossiyası,
colonial siyasat, Ámiwdárya bólimi, uezd, bolıs.
Kalit so’zlar:
Qoraqalpog‘iston, Hududiy-ma’muriy boshqaruv, Podsho Rossiyasi,
Mustamlakachilik siyosati, Amudaryo bo‘limi, Uyezd, Bo‘lis
Ключевые слова
: Каракалпакстан, административное управление, Российская
империя, колониальная политика, Амударинское отделение, уезд, волость.
Key words
: Karakalpakstan, administrative governance, Russian Empire, colonial policy,
Amu Darya division, district, volost.
Annotaciya:
Bul maqala Qaraqalpaqstan aymaǵınıń Rossiya imperiyası quramına
qosılıwı hám sol dáwirdegi hákimshilik-aymaqlıq ózgerislerdiń tiykarǵı basqıshların
analizlewge arnalǵan. Maqalada XIX ásirdiń ekinshi yarımındaǵı siyasiy waqıyalar, Rossiya
imperiyasınıń Orta Aziyaǵa ekspansiyası hám bunıń nátiyjesinde Qaraqalpaqstannıń imperiya
quramına qosılıw processleri kórsetilgen.
Annotatsiya:
Ushbu maqola Qoraqalpog‘iston hududining Rossiya imperiyasi tarkibiga
qo‘shilishi va shu davrdagi ma’muriy-hududiy o‘zgarishlarning asosiy bosqichlarini tahlil
qilishga bag‘ishlangan. Maqolada XIX asrning ikkinchi yarmidagi siyosiy voqealar, Rossiya
imperiyasining Markaziy Osiyoga ekspansiyasi va uning natijasida Qoraqalpog‘istonning
imperiya tarkibiga qo‘shilish jarayonlari yoritilgan.
Аннотация
: Эта статья посвящена анализу процесса присоединения
Каракалпакстана к Российской империи и изменениям в административно-
территориальном делении того времени. В статье рассмотрены политические события
второй половины XIX века, экспансия Российской империи в Центральную Азию и, как
следствие, процесс включения Каракалпакстана в состав империи.
Annotation
: This article is dedicated to analyzing the process of the inclusion of
Karakalpakstan into the Russian Empire and the administrative-territorial changes of that
period. The article examines the political events of the second half of the 19th century, the
Russian Empire's expansion into Central Asia, and the resulting process of Karakalpakstan's
inclusion into the empire.
Kirisiw:
Qaraqalpaqstannıń Rossiya imperiyası quramına kiriwi menen baylanıslı social-
ekonomikalıq hám siyasiy aqıbetlerin ashıp beriw, sol dáwirdegi hákimshilik basqarıw
reformaların hám aymaqlıq bólistiriw ózgerislerin úyreniw bolıp tabıladı. Izertlewde ilimiy
ádebiyatlar menen islenilgen. Analiz nátiyjeleri Qaraqalpaqstannıń Rossiya imperiyası
quramındaǵı ornın hám rolin tereńirek túsinip jetiwge járdem beredi.
Maqala tariyxshılar, siyasiy ilimpazlar, studentler hám Qaraqalpaqstan tariyxı menen
qızıǵıwshı keń jámiyetshilik ushın qızıqlı bolıwı múmkin. Ol sol dáwirdegi tariyxıy processlerdi
76
jańasha kóz-qarastan úyreniwge múmkinshilik beredi.
Qaraqalpaqlar XIX ásirdiń ortalarınan baslap Rossiya imperiyası menen baylanısların
kúsheytti. Biraq, bul baylanıslar tek ǵana sawda-ekonomikalıq munasábetler menen sheklendi.
Rossiya imperiyası Qaraqalpaqstan aymaǵına qızıǵıwshılıǵı artıp, ásirese Orta Aziyanı basıp
alıwǵa qaratılǵan siyasatı dawamında Qaraqalpaqstan strategiyalıq áhmiyetke iye aymaq
retinde qabıllandı.
Metodologiya
: XIX ásirdiń aqırı - XX ásirdiń baslarında Qaraqalpaqstan aymaǵında
etnosiyasiy hám demografiyalıq ózgerisler baqlandı. Bul dáwirde qaraqalpaqlar tiykarınan
Ámiwdárya deltasında hám Tómengi Sırdarya boylarında jasaǵan. Olardıń tiykargı kásibi
diyqanshılıq, sharwashılıq hám balıqshılıq bolgan. Rossiya imperiyasının Túrkstandı basıp
alıwı menen regionda jana siyasiy jagday júzege keldi.
XIX ásir aqırı – XX ásir baslarında Qaraqalpaqstan aymaǵı etnosiyasiy hám demografiyalıq
jaǵdayı jaǵınan bir qatar ózgerislerdi basıp ótti. Xiywa xanlıǵınıń quramındaǵı bul aymaq,
Rossiya imperiyası tárepinen basıp alınǵannan soń, jańa basqarıw sistemasına ótti.
Etnosiyasiy jaǵdayǵa kelsek, aymaqta qaraqalpaqlar tiykarǵı xalıq bolıp qalıwı menen
birge, ózbekler, qazaqlar hám túrkmenler de keńnen jaylasqan edi. Rossiya imperiyasınıń
keliwi menen migraciyalıq processler kúsheydi, bul bolsa aymaqtıń etnikalıq quramınıń
ózgeriwine alıp keldi.
1873-jılı Xiywa xanlıǵı Rossiya imperiyasınıń vassalına aylanǵannan keyin,
Qaraqalpaqstannıń bir bólimi de Rossiya tásiri astına ótti. Bul process, bárinen burın,
Rossiyanıń Oraylıq Aziyadaǵı geosiyasiy mápleri menen baylanıslı edi. Hákimshilik-aymaqlıq
ózgerisler de usı dáwirge tuwra keledi. Qaraqalpaqstan aymaǵı dáslep Sırdárya wálayatı
quramına kirgizildi.
1873-jılı 12-avgustta Xiywa xanınıń Gendimyian baǵında Xiywa xanı hám Rossiya
húkimeti wákili qol qoyǵan shártnama tiykarınan Rossiya imperiyasınıń máplerin gózledi. Bul
úlkede óz ústemligin tolıq ornatıw maqsetinde hám awhaldı qadaǵalap barıw ushın Rossiya
imperiyası Xiywa xanlıǵınıń bir bólegin ózine qosıp aldı. Shártnamanıń 2-bántine muwapıq
burın Xiywa xanlıǵı soramında bolıp kelgen Ámiwdáryanıń oń jaǵalıq bólegi májbúriy túrde
Rossiya quramına kirgizildi. Al, Xiywa xanlıǵı Rossiya imperiyasınıń yarım koloniyası-vassalı
boldı. Ámiwdáryanıń oń jaǵalıq bóleginde jasap atırǵan xalıqlardıń basım kópshiligi
qaraqalpaqlar edi. Rossiya hákimshiligi ózi jawlap alǵan jerlerinde rossiyalıq aymaqlıq birligin
dúzdi. Atap aytqanda, 1873-jılı Ámiwdáryanıń oń jaǵalıǵındagı jerlerdi birlestirip, Ámiwdárya
okrugi [6:47] dep atadı. Bul úlkede aradan bir jıl ótkennen keyin 1874-jılı Ámiwdárya bólimi
dep qayta ataldı. Dáslepki jılları bul úlkeni basqarǵan basshıları tikkeley general-gubernatorǵa
baǵındı hám tikkeley Túrkstan general-gubernatorlıǵınıń quramında boldı. Rossiya imperiyası
1886- jılı Túrkmenstan jerlerin tolıq basıp alǵannan keyin bólim basshılarınıń general-
gubernatorǵa tikkeley baǵınıshlı bolıwınıń zárúrligi qalmadı. Usı waqıttan baslap Ámiudárya
bólimin Sırdárya wálayatınıń quramına qosıp jiberdi[3:51]. Solay etip, Túrkstan general-
gubernatorlıǵı Sırdarya walayatınıń Ámiwdárya bólimi dep atalatuǵın boldı.
Ámiwdárya bóliminiń aymaqlıq shegaraları Arqa-Batısta-Aral teńizi hám Sırdárya
wálayatınıń Perovsk, Qazalı uezdlerine shekem, Shıǵısta-Sırdárya wálayatınıń Shımkent uezdi
hám Samarqand wálayatınıń Jizzaq uezdine shekem, Túslik Shıǵısta- Buxara ámirliginiń
sahralıq rayonlarına shekem sozılıp jattı. Al, Túslik Batısta – Ámiudárya boylap Xiywa xanlıǵı
menen shegaralas boldı[3:51].
77
Ámiwdárya bóliminiń tiykarǵı xalqı qaraqalpaqlardan, ózbeklerden, qazaqlardan,
túrkmenlerden ibarat boldı. Sonıń menen birge bólimde basqa da xalıqlardıń wákilleri jasadı.
Bólimniń jer maydanı 75900 kv shaqırım, xalqınıń sanı 192312 adam bolǵan[1:11]. Ámiwdárya
bólimi bolıp atalǵan bul aymaqlar qaraqalpaqlardıń áyyem zamannan berli jasap kiyatırǵan ata
makanı edi.
Natijeler:
Rossiya hákimshiligi jańadan dúzilgen bólimdi basqarıw ushın hám Xiywa
xanlıǵın, Túrkmenstan jerlerin óz qadaǵalawında uslap turıw maqsetinde bólimniń hákimshilik
orayın belgilewge kiristi.
Hákimshilik oraydıń ortalıq bolıwı patsha Rossiyası basshılarınıń talabı edi. Sonlıktan da
qala salınatuǵın orındı tańlaw hám qalanı saldırıw isi menen Túrkstan general - gubernatorı,
usı aymaqtaǵı orıs armiyasınıń bas áskerbasısı general fon K.P.Kaufman tikkeley ózi
shuǵıllandı[1:11].
K. P. Kaufman aymaqlıq hákimshilik oray bolatuǵın qala ushın Xiywa xanınıń tuwısqanı,
xan sarayındaǵı eń mártebeli xızmetker-diywanbegi Mátniyazdıń baǵın tańladı. Bul jer xalıq
arasında «Tórtkúl» atı menen belgili bolgan. Ol Tórtkúl japtıń boyındaǵı kishkene awıl edi.
Qalanıń dáslepki qurılısı 1873-jılı 21-avgustta baslanıp, 1873-jılı 5-sentyabrde - 16 kún ishinde
pitkerildi. Bul qorǵan qalanı tiykarınan Túrkstan otryadınıń áskerleri qurdı. Qala
Leyxtenbergskiydiń usınısı boyınsha imperatorlar Petr I ham Aleksandr II lerdin esteligine
Petro-Aleksandrovsk dep ataldı. Qalada eń dáslep áskeriy ataǵı bar xızmetkerlerge turaq jaylar,
áskeriy skladlar, qorǵanıs diywalları salındı. 1873-jılı 26-avgustta usı jańa qalada Túrkstan
general-gubernatorı K.P.Kaufman «Ámiwdárya okrugin basqarıw haqqında waqıtsha rejege»
qol qoydı. Bul reje qosımshaları menen 1874-jılı 9-martta imperator Aleksandr II tárepinen
tastıyıqlandı. Solay etip, qala xalıq arasında «Tórtkúl» dep ataldı, al orıs hákimshiligi onı Petro
-Aleksandrovsk dep atadı.
Qalada áskeriy kazarmalar, Ámiwdárya bólimi baslıǵnıń keńsesi, oficerler klubı, qalalıq
park, shirkew imaratı, emlewxana, bank jayı, teletin hám paxta tazalaw zavodları, mektepler
hám basqa da xojalıq hám mádeniy mákemeler boldı[3:52]. Qala hákimshilik orayı, sanaat hám
mádeniyattıń rawajlanǵan ornı retinde ósti. Qala xalqı 1881-jılı mıń adamnan sál asatuǵın
bolsa, 1913-jılı 7200 adamga jetti[2:6]. Solay etip, sapa jaǵınan da, san jaǵınan da ósti.
Petro-Alksandrovsk qalasında patsha húkimetiniń barlıq hákimshilik súriwshi
xızmetkerleri ornalastı. Bólim baslıǵı hám basqa da barlıq hámeldarlar pútkil Ámiwdárya
ayaǵındaǵı xalıqlar ústinen patshashılıqtıń hám orıs burjuaziyasınıń koloniallıq siyasatın
tikkeley iske asırıwshılar boldı. Usıǵan sáykes olar barlıq xuqıqlarǵa iye boldı.
Bólim xalqın hám bólimge qońsılas ellerdi basqarıwda Ámiwdárya bóliminiń baslıǵına
áskeriy gubernatordıń huqıqı berildi[3:52]. Sonday-aq oǵan okrugtegi armiyanı basqarıwda sol
armiyanıń sárkárdası huqıq berildi. Ámiwdárya bóliminiń baslıǵı Túrkstan general –
gubernatorınıń usınısı boyınsha Rossiya patshasınıń buyrıǵı menen tayınlandı hám usı tártipte
bul lawazımnan bosatılatuǵın boldı. Sonlıqtan oǵan patsha atınan Xiywa xanı menen barlıq
shegaralıq jumıslardı alıp barıw tapsırıldı. Bólim baslıǵı bólim aymaǵındaǵı saylanıp
qoyılatuǵın barlıq jergilikli hákimshilik xızmetkerlerin óz lawazmlarına tastıyıqlawǵa hám
bosatıwǵa huqıqlı boldı[3:52].
Dáslep Ámiwdárya okrugi bolıp dúzilgen waqtında ol hákimshilik basqarıw jaǵınan eki
bólimnen- Shımbay hám Shoraxan bólimlerinen ibarat boldı.
Shımbay bóliminiń aymaǵı 21500 kv km, xalqı 124876 adamnan ibarat boldı[5:20].
78
Shoraxan bóliminiń aymaǵı 54400 kv km, xalqı 67436 adamnan ibarat boldı. Usı eki
bólimdi Ámiwdárya okrugi baslıǵınıń járdemshileri – orıs hákimshiliginiń wákilleri – pristavlar
basqarıp turdı.
1873-jılı reje boyınsha olarǵa uezd baslıqlarınıń huqıqları berildi. Uezd baslıqları dáslepki
jılları óz uchastkaların Petro-Aleksandrovsk bekinisinde turıp basqardı. Xalıq olardı
ápiwayılastırıp «oyaz» dep atadı.
Sol dáwirdiń maǵlıwmatları boyınsha, Ámiwdárya bólimi kóp milletli boldı. Bólimniń
milliy quramında 95-mıń qaraqalpaqlar, 55 mıń ózbekler, 40 mıń qazaqlar, 16 mıń túrkmenler
jasaǵan.
Patsha hákimshiligi óz siyasatın júrgiziw maqsetinde jergilikli hákimshilik lawazımları
ushın saylawlar ótkerdi. Ámiwdárya bólimine polkovnik Nosovichtiń basshılıǵında
shólkemlestiriw komissiyası jiberildi. 1875-1876-jılları ótkerilgen jergilikli hákimshilik
lawazımlarına saylawlardıń barısın polkovnik Nosovich basshılıǵında shólkemlestiriw
komissiyası qadaǵalap bardı. Solay etip, jergilikli xalıq erkin saylawlar ótkeriw huqıqına da iye
bolmadı. 1874-jılı Ámiwdárya okrugi Ámiwdárya bólimi bolıp qayta atalǵannan baslap,
Shımbay hám Shoraxan bólimleri Shoraxan hám Shımbay uchastkası dep aytılatuǵın boldı.
Uchastkalar bolıslıqlarǵa bólindi . Óz gezeginde bolıslıqlar awıllıq jámáátlerge bólindi[3:53].
Shoraxan uchastkası: Tórtkúl, Sarıbiy, Sheyx-Abbaz, Biybazar, Mıńbulaq. Shoraxan hám
Tamdı bolıp, 7 bolıslıqtan ibarat boldı.
Shımbay uchastkası: Nókis, Shımbay, Kegeyli, Kókózek, Besjap, Esim, Dáwqara, Kókkól,
Náwpir, Tallıq, Qońırat ham Jańabazar bolıp. 12 bolıslıqqa bólindi.
Bolıslıqlardıń hákimshilik shegaraları belgilendi. Hár bir bolıslıqtıń basında xalıq
tárepinen saylanǵan bolıs turdı. Bolıslar jergilikli xalıqtıń wákillerinen saylandı. Bolıslıqlardıń
quramında bir neshe awıllıq jámáátler boldı. Awıllıq jámáátler jerden, suwdan paydalanıw
shárayatlarına ılayıqlastırılıp, uruwshılıq qatnaslarına, tuwısqan – qarındaslıǵına qarap dúzildi.
Bunday awıllıq jámáátlerdi aqsaqallar basqardı.
Xalıqtı basqaratuǵın hákimshilik lawazımlar – bolıslar hám aqsaqallar saylanıp qoyıldı.
Biraq, saylawlardı orıs hákimshiliginiń wákilleri ótkergen. Olar bolsa paraxorlıq penen
shuǵıllanǵan.
Paranı kim kóp berse, sol lawazımlarǵa saylanǵan. Nátiyjede bir qatar xalıq qálemegen
adamlar hámel alǵan. Solay etip, atı saylap qoyıldı degeni bolmasa, orıs hákimshiligine unaǵan
adamlar ǵana basshı lawazımlarǵa saylanǵan.
Bul ilajlar orıs hákimshiliginiń buyrıǵı boyınsha iske asırıldı. Orıs basshıları eldi dáslepki
jılları basqarǵan waqtında basqarıwǵa birden ózgeris jasamadı. 1875-jıldan soń uruw
aqsaqallarınıń óz betinshe basqarıwınan saylap qoyıw jolı menen basqarıwǵa ótken. Bul siyasat
orıs hákimshiliginiń úlkeni óz qálewinshe basqarıwına imkaniyat dúzdi.
Ámiwdárya bóliminiń túslik bólimi hákimshilik basqarıw jaǵınan Shoraxan uchastkasına
tiyisli boldı. Bul uchastkada qaraqalpaqlar, ózbekler, qazaqlar, túrkmenler jasadı. Sonday-aq
urallı kazak hám orıslar boldı. Bul uchastkanıń xalqınıń tiykarǵı kásibi paxtashılıq hám
diyxanshılıqtıń basqa da túrleri boldı. Usı uchastkanıń Qızılqum rayonındaǵı Mıńbulaq hám
Tamdı bolıslıqlarına áyyem zamanlardan berli qaraqalpaqlar jasap kelgen edi. Sonday-aq,
qaraqalpaqlar menen aralas qazaqlar da jasadı. Olar tiykarınan sharwashılıq penen shuǵıllandı.
Ámiwdáryanıń quyarlıǵındaǵı aymaqlar Shımbay uchastkasına qaraslı bolıp, ondaǵı eldiń
basım kópshiligin quraǵan qaraqalpaqlar hám basqa da xalıqlar diyxanshılıq hám sharwashılıq
79
penen shuǵıllandı. Usı uchastkanıń Dáwqara rayonınıń xalıqları diyxanshılıq hám sharwashılıq
penen shuǵıllandı, al ayırım jerlerindegi awıllar aralas xojalıq júrgizdi. Tallıq rayonınıń xalıqları
balıqshılıq, diyxanshılıq hám sharwashılıq xojalıqların rawajlandırdı [3:54].
Talqılaw:
Patsha hákimshiligi úlkedegi xalıq xojalıǵınıń barlıq, tarawların óz qolına aldı.
Usı maqset penen bólimniń uchastkaların hám bolıslıqlardı suw menen támiyinleytuǵın iri suw
tarmaqların dúzdi. Bunday iri suw tarmaqlarınıń basına ózleriniń kewline unaǵan adamlardı
ǵana basshı etip qoydı. Ámiwdárya bóliminde altı suw tarmaǵı boldı. Shoraxan hám Shimam
suw tarmaǵı pútkil Shoraxan uchastkasın suw menen támiyinledi. Shımbay uchastkasında tórt
suw tarmaǵı dúzildi. Olar Ámiwdárya, Iyshanjıqqın, Kegeyli, Quwanıshjarma tarmaqları edi. Bul
suw tarmaqları pútkil Shımbay uchastkasın suw menen támiyinledi. Usı suw tarmaqların
basqarǵan hár bir basshı adamlar arıq aqsaqallar dep ataldı.
Joqarıdaǵı hámellerden keyingi hákimshilik xızmet ornı eliwlik dep ataldı. Orınlarda jasap
atırǵan xalıqtıń sanın esapqa ala otırıp, 50 úyge bir basshı qoyılǵan. Usı taqılette úlkeniń jańa
basqarıw sisteması dúzildi.
Orıs hákimshiligi eldegi sud jumısların da qayta dúzdi. Sud isleri burınǵısınsha qazılardıń
qolında qaldı. Biraq, burın hár bir beklikte bir qazı bolǵan bolsa, endi ol oraylastırıldı. 1876-
jılǵı saylawlardan keyin sud uchastkaları payda boldı. Usı tiykarda Ámiwdárya bóliminiń
Shımbay uchastkası 5 sud uchastkalarına: Nókis, Dáwqara, Qonırat hám Tallıq, Kegeyli hám
Náwpir, Shımbay, Esim hám Kókkól bolıslıq sud uchastkalarına bólindi[1:13].
Bul uchastkalardıń hár biriniń basında qazı turdı. Saylaw mapazında bolıs hám
aqsaqallardı saylaǵan jol menen qazılardı da sayladı. Olar xalıq tárepinen úsh jıl muddetke
saylanıp qoyıldı.
Ámiwdárya bóliminiń hákimshiligi bul sudlardı xalıq tárepinen saylanǵan «xalıq sudları»
dep atadı. Xalıq olardı qazılar dep atadı. Qazılar Xiywa medreselerin pitkergen, islam dini hám
sháriyat qaǵıydaların jetik biletuǵın sawatlı adamlar boldı. Patsha hákimshiligi qazılardı óz
mápleri ushın sheber paydalandı. Biraq, xalıq sudlarına saylanıwshılardıń bilim dárejesi
haqqında nızam talapları bolmaǵan. Sonlıqtan da geypara jaǵdaylarda orıs hákimshiligi
ózlerine unaǵan adamlardı medrese pitkermese de, qazılar sudına saylap qoyatuǵın bolǵan.
Qazılar sudı talaslı máselelerdi, daw-jánjellerdi sheshiw menen sheklenip qalmastan, bólim
turmısındaǵı barlıq máselelerge aralasqan[3:54].
Qazılar qurıltayı qazılar sudınan joqarı boldı. Ol qazılar sudınıń sheshimine
qanaatlanbaǵan adamlardıń shaǵım arzaların kórip shıǵatuǵın edi. Ámiwdárya bóliminiń
Shoraxan hám Shımbay uchastkalarında jarastırıwshı sud uchastkaları boldı. Orıs hákimshiligi
wákilleri bul sudtı «orıs sudı» dep ataǵan hám óz hújjetlerinde jazǵan. Jarastırıwshı sudlar
tergewshiniń xızmetin de alıp barǵan. Ámiwdárya bóliminiń jarastırıwshı sudları Samarqand
sudlıq okruginiń bir bólimi bolıp, ol Tashkent sud palatasına baǵınǵan[3:55].
1880-jıllardan baslap, otırıqshı elatlarda hár bir bolıslıqta bir qazılar sudı bolǵan. Al,
kóshpeli hám yarım kóshpeli kishilew elatlarda hár bir awılda bir qazılar sudı bolǵan[4:23].
Solay etip, hákimshilik orınlarına saylanǵanlardıń barlıǵı da patshaǵa sadıq xızmet
etiwshiler hám Rossiyanıń koloniallıq siyasatın júrgiziwshi hámeldarlar boldı. Orıs hákimleri
Ámiwdárya bólimin basqarǵan dáslepki kúnlerden baslap -aq basqarıwdıń barlıq tarawların óz
qollarına aldı hám onı oraylastırdı. Nátiyjede bólimdegi barlıq is aq patshanıń koloniallıq
siyasatınıń talaplarına baǵındırıldı hám soǵan beyimlestirildi.
«Túrkstan úlkesin basqarıw haqqında reje» boyınsha 200 xojalıqtan kem bolmaǵan hár
80
bir awılda aqsaqallıqlar awıllıq jámáátlar dúzildi. Awıllıq jámáátlerdi saylanıp qoyılǵan
aqsaqallar basqardı. Orıslar olardı starshinalar dep atadı. Aqsaqallardı saylawǵa ǵalaba xalıq
tolıq qatnastırılmadı. Olardı tek awıllardan tańlap alınǵan saylawshılar ǵana sayladı. Shoraxan
uchastkasında 10-15 shańaraqtan bir saylawshı, al Shımbay uchastkasında 10 shańaraqtan bir
saylawshı tańlap alınǵan. Solay etip, aqsaqallar, bolıslardıń qatnasıwı menen olar tańlap alǵan
saylawshılar tárepinen saylanǵan. Sońınan olar uchastkanıń hám bólimniń baslıqları tárepinen
tastıyıqlanǵan[3:55].
«Túrkstan úlkesin basqarıw haqqında reje» talaplarına sáykes bolıslıqlar 1000 ǵa jaqın
shańaraqlardan, ayırım payıtlarda onnan da kóbirek shańaraqlardan ibarat bolǵan bir neshe
awıllıq jámáátlerden dúzilgen. Bolıslıqlardı basqarıwshılardı bolıs dep atadı. Saylawlardı
ótkeriw tártibi islenip shıǵıldı. Ol boyınsha eń dáslep awıllıq jámááttiń jıynalısında eliw
shanaraqtan bir adamdı eliwlik etip sayladı. Bolıslıq aymaǵında saylanǵan barlık eliwlikler
jıynalıp qurıltay ótkergen. Usı qurıltayda bolıslıqtı basqaratuǵın bolıs saylanǵan. Tártip
boyınsha bolıslıqtı basqarıwǵa eki adam usınılǵan. Olardıń birewi bolıs bolsa, ekinshisi bolıstıń
orınbasarı bolǵan. Bolıstı hám onıń orınbasarın saylawǵa uchastka baslıǵı - «oyaz» qatnasqan.
Álbette, saylawdıń barısında «oyaz» óz usınısın ótkerip otırǵan.
Bolıslar hám aqsaqallar úsh jıl muddetke saylandı. Olardıń wazıypaları belgilendi. Bolıslar
hám aqsaqallar salıqlardı bólistirip, xalıqqa salıq saldı hám olardı jıynadı, sonday-aq eldegi
tártipti baqladı, sud húkimleriniń orınlanıwına eristi, ayırıqsha húkimet buyrıqların buljıtpay
iske asırıp orınlap otırdı.
Xan zamanında el basqarǵan biyler, atalıqlar hám basqa da hámeldarlar xalıqtan jıynalǵan
salıqtan óz úlesin alıp jumıs islegen. Al, patsha hákimleri jergilikli basshılardı ózlerinen ǵárezli
halda uslaw maqsetinde saylanǵan bolıslarǵa aylıq belgiledi. Bolıslar jılına 400 manat aylıq aldı,
sonday-aq xatker hám xat tasıwshılarga tólew ushın jılına 200-600 manatqa shekem qarjı
ajırattı[1:43].
1875-1876-jılları orıs hákimshiligi tárepinen xan zamanınan berli qollanıp kelgen jerden,
suwdan paydalanıw hám salıq tártiplerine, jáne de waqım jer hám balıq awlaw orınlarına da
ózgerisler kirgizildi. Orıs hákimshiligi Ámiudáryanıń túsligindegi ruwxanıylarǵa, iri feodallarǵa
hám xan hámeldarlarına tiyisli jerlerdi mámleketlik jerler, dep daǵazaladı. Jer salıǵınan
jıynalǵan qarjılar endi jergilikli feodallardıń qaltasına túspeytuǵın boldı. Solay etip halıqtan
alınǵan barlıq qarjılar orıs patshalıǵınıń qaznasına tústi. Álbette bul siyasat jergilikli
feodallarǵa, ruwxanıylarǵa, hátteki Xiywalı ruwxanıylarǵa da belgili dárejede zálel keltirdi.
Mısalı, Shoraxan uchastkasındaǵı 13,3 mıń tanap, Shımbay uchastkasındaǵı 19 mıń tanap[3:56]
jer xiywalı ruwxanıylarǵa tiyisli waqım jerler edi. 1875-jılı Xiywa xanı orıs hákimshiliginen
Ámiwáryanıń oń jaǵalıǵındaǵı waqım jerlerge waqımlıq huqıqın qaytadan bekitiwdi sorandı,
birak, orıs hákimshiligi buǵan kelisim bermedi. Solay etip, bul jerlerdi de diyqanlarǵa uzaq
múddetke bekitip berdi.
Orıs hákimshiligi xalıqtan salıq alıw tártibin óz koloniallıq máplerine sáykes islep shıqtı.
Olar diyqanlardan salıq jıynawda qaraqalpaqlardıń jer-suw jámáátshiliklerinen sheber
paydalanıp otırdı.
Patsha húkimetiniń siyasatına muwapıq urallı kazaklar Ámiwdárya bólimine kóshirilip
alıp kelindi. XIX ásirdiń 70-jıllarında Ámiwdarya bóliminde 2 mıń urallıqlar jasadı. Bul
kazaklardıń kópshiligi jasaǵan jeri Pervonachalnıy awılı dep atalǵan. Olardıń bir bólegi Petro-
Aleksandrovsk qalashasında (orıslar jasaǵan qalasha) jasaǵan bolsa, 170 ke jaqın qazaklar
81
Nókis awılında jasadı[3:57].
Qaraqalpaqlardıń ata-kásibiniń biri balıqshılıq boldı. Balıqshılıq penen teńiz boyında
jasawshı qaraqalpaqlar hám qazaqlar shuǵıllandı. Qaraqalpaqstannıń oń jaǵalıq bólegin
Rossiya ózine qosıp alǵannan keyin bul jerlerge jer awdarılǵan urallı kazaklar da kelip
qonıslandı. Balıqshılıq tiykarınan dárya saǵaları menen Tallıq hám Dáwqara kólleriniń
átiraplarında júrgizildi. Balıqshılıqtan payda túsiriw múmkinshiligin kórgen orıs sanaatshıları
balıqshılıq tarawın da óz qolına aldı.
Balıqshılıq kásibine baylanıslı Ámiwdarya bólimi hám Xiywa xanlıǵına qaraslı balıq
awlaw orınları Ámiwdárya balıqshılıq rayonı dep ataladı[4:131]. Balıqshılıq rayonı
aymaǵındaǵı Qonırat, Bozataw, Úrge balıq awlaw orınları Xiywa xanlıǵına qaraslı boldı. Túslik
Araldaǵı barlıq balıq awlaw orınları Ámiwdárya bólimine qaraslı boldı. Túslik Araldıń xiywalıq
aymaqlarındaǵı balıq awlaw orınları da, Ámiwdárya bólimine qaraslı balıq awlaw orınları da
tiykarınan orıs balıq sanaatshılarınıń qolında boldı. Dáslepki jılları balıq ónimleri Qońırat hám
Qazalıǵa aparılıp satıladı. XIX ásirdiń tórtinshi shereginde Aral teńizindegi barlıq balıqshılıq
kárxanaları Orenburg sawdageri Makeevtıń qolında boldı. Sońın ala balıq ónimleri Aralskke
jetkerildi hám onnan arman Rossiyaǵa jóneltildi[4:146-147].
Rossiya hákimshiligi Qaraqalpaqstannıń oń jaǵalıq bóleginiń xalıqların koloniallıq eziw
astına aldı. Endigiden bılay bul úlkeniń xalıqları kóllerdiń hám dáryalardıń balıqların erkin
awlaw huqıqlarınan da ayrıldı. Úlke xalıqları hátteki toǵaylardaǵı jabayı jiyde hám jigildik
miywelerin terip alıp jewden de ayrıldı. Xalıqlar qattı eziwge duwshaker boldı. Koloniallıq
hákimiyat sál nársege de kúsh qollanıp otırdı. Mısalı, 1874 – jılı Shımbay uchastkasınıń baslıǵı
xalıqtıń sanı haqqında maǵlıwmat soradı. Usı payıtta Shımbay uchastkasınıń qazaqları ózleriniń
maǵlıwmatların dúzip bergen, al qaraqalpaqlar bolsa xalıqtıń sanı haqqındaǵı maǵlıwmattı
beriwden bas tartqan. Óytkeni, bul maǵlıwmattıń beriliwi salıq muǵdarınıń kóbeyip ketiwine
alıp keliwi múmkin, dep qáweterlengen edi. Usıǵan baylanıslı bólimniń baslıǵı uchastkadaǵı
uruw biylerin shaqırtqan hám olardı kútpegen jerde qurallanǵan atqıshlar menen qorshap alıp,
tutqınǵa alǵan. Bul tutqınlardı tuwısqanları dizimdi ákelip bergenge shekem qamap qoyıwǵa
buyrıq berdi hám dizimdi beriwge májbúr etti[7:6-7].
Solay etip, patsha hákimshiligi óz koloniyasına aylanǵan oń jaǵalıqtaǵı qaraqalpaqlardı
hám basqa da xalıqlardı qattı eziw jolı menen Rossiya imperiyasınıń ústemligin ornattı. Elde
siyasiy, ekonomikalıq hám sociallıq jaqtan patsha Rossiyasınıń tutımı tolıq tastıyıqlandı. Bul
jaǵday úlkeniń shiyki zat aymaǵına aynalıwına hám arzan jumısshılar kúshi deregi bolıwına alıp
keldi. Qaraqalpaqlardıń mámleketligi de tolıq joq boldı.
Juwmaq:
Rossiya imperiyasınıń Qaraqalpaqstandaǵı hákimshilik-aymaqlıq ózgerisleri
jergilikli xalıqtıń sociallıq-ekonomikalıq jaǵdayına keri tásir etti. Salıq júginiń artıp ketiwi, jer
resurslarınan ajıratılıw hám jergilikli basqarıw organlarınıń huqıqsızlıǵı xalıqtıń narazılıǵın
keltirip shıǵardı. Biraq, Rossiya imperiyasınıń Qaraqalpaqstandaǵı hákimshiligi bul
narazılıqlardı basıp, óz hákimligin bekkemlewge háreket etti.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Досумов Я.М. Очерки истории Каракалпакской АССР. 1917-1927г, Ташкент. Изд.
УзССР, 1960.
82
2.
Камалов С.К. Қощанов А.К.Ҳажиев Г.Н. Төрткүл - Қарақалпақстанның биринши
пайтахты. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1993.
3.
Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Қарақалпақстан XIX әсирдиң екинши
ярымынан XXI әсирге шекем. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2003.
4.
Қосбергенов
Р.К.
Қарақалпақстанның
Россияға
қосылыўы.
Нөкис,
«Қарақалпақстан».1972.
5.
Положение об управлении Туркестанском краем, Ташкент, 1911.
6.
Садыков А.С. Экономические связи Хивы с Россией во второй половине XIX- начале
XX в.в. Ташкент «Наука» 1965.
7.
ϴтемисов А. Қарақалпақстан балықшылары. Нөкис: «Қарақалпақстан», 1979.
