60
DASTURIY TA'MINOT ISHLAB CHIQISH VA TESTLASH BO‘YICHA
STANDARTLAR TAHLILI
Ne’matillayev Azizbek Shuhratillo o’g’li
Ismailov Alisher Shakirovich
OrcId: 0000-0002-8372-5108
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429687
Annotatsiya.
Ushbu maqolada dasturiy ta'minot ishlab chiqish va testlash jarayonlarida
qo‘llaniladigan standartlar keng tahlil qilinadi. ISO/IEC xalqaro standartlari, Agile, DevOps va
TMMi metodologiyalarining mohiyati, afzalliklari va dasturiy mahsulot sifati hamda
ishonchliligiga ta’siri yoritiladi. Standartlarga rioya qilish jarayonni qanday soddalashtirishi,
aniqlik kiritishi va samaradorlikni oshirishi sodda tilda tushuntiriladi.
Kalit so‘zlar:
Dasturiy ta'minot, ISO/IEC, testlash, Agile, DevOps, sifat, TMMi, standart.
Аннотация
В данной статье проводится всесторонний анализ стандартов, применяемых при
разработке
и
тестировании
программного
обеспечения.
Рассматриваются
международные стандарты ISO/IEC, а также методологии Agile, DevOps и TMMi, их
сущность, преимущества и влияние на качество и надёжность программных продуктов.
Объясняется, как соблюдение стандартов упрощает процессы, повышает
эффективность и снижает ошибки.
Ключевые слова:
Программное обеспечение, ISO/IEC, тестирование, Agile,
DevOps, качество, стандарты, TMMi.
Annotation
This article provides an extended analysis of the standards applied in software
development and testing. It explores international ISO/IEC standards, along with Agile,
DevOps, and TMMi methodologies, focusing on their essence, advantages, and impact on
software quality and reliability. The text explains how adhering to standards simplifies
processes, ensures clarity, and improves efficiency.
Keywords:
Software development, ISO/IEC, testing, Agile, DevOps, quality, standards,
TMMi.
Kirish
Zamonaviy axborot texnologiyalari sohasida dasturiy ta'minot ishlab chiqish murakkab
va ko‘p bosqichli jarayon hisoblanadi. Bu jarayonning har bir bosqichi – talablardan boshlab
yakuniy mahsulotni yetkazib berishgacha – aniq va qat’iy qoidalarga, ya’ni standartlarga
asoslangan bo‘lishi kerak. Standartlar nafaqat ishlab chiqish tartibini belgilaydi, balki sifatni
nazorat qilish, testlash, hujjatlashtirish va xizmat ko‘rsatish kabi bosqichlarda ham muhim
ahamiyatga ega.
Bu maqolada dasturiy ta'minot ishlab chiqish va testlash jarayonida qo‘llaniladigan
asosiy standartlar ko‘rib chiqiladi. Xususan, ISO/IEC 12207, ISO/IEC 25010, ISO/IEC 29119
kabi xalqaro standartlar, shuningdek, zamonaviy metodologiyalar – Agile, DevOps, TMMi
(Testing Maturity Model integration) haqida so‘z boradi.
Asosiy qism
1. Standartlar nima va ular nima uchun kerakligi
61
Standart – bu mahsulot yoki jarayonga qo‘yiladigan talablar, ko‘rsatmalar va tavsiyalar
majmuasidir. Dasturiy ta'minot sohasida standartlar ishlab chiqish, testlash, xavfsizlik, ishlash
samaradorligi va xizmat ko‘rsatish sohalarini qamrab oladi. Ularning asosiy vazifasi ishlab
chiqish jarayonini barqarorlashtirish, sifatni ta’minlash, muvofiqlikni oshirish va
tavakkalchilikni kamaytirishdir.
2. ISO/IEC standartlari
2.1 ISO/IEC 12207: Dasturiy hayotiy tsikl jarayonlari
Bu standart dasturiy ta'minot hayotiy tsiklining barcha bosqichlarini – dastlabki
ehtiyojlarni aniqlashdan tortib, ekspluatatsiya va qo‘llab-quvvatlashgacha – qamrab oladi.
ISO/IEC 12207 quyidagi jarayonlarni belgilaydi:
Asosiy jarayonlar
(masalan, ishlab chiqish, yetkazib berish)
Qo‘llab-quvvatlovchi jarayonlar
(testlash, tekshirish, hujjatlashtirish)
Tashkiliy jarayonlar
(loyiha menejmenti, sifatni boshqarish)
Bu standart, ayniqsa, yirik korxonalarda dasturiy mahsulot ishlab chiqish bo‘yicha qat’iy
talablar qo‘yilgan hollarda juda samarali bo‘ladi.
2.2 ISO/IEC 25010: Sifat xususiyatlari
Ushbu standart dasturiy mahsulot sifatini baholashda foydalaniladi. U quyidagi asosiy
sifat mezonlarini belgilaydi:
Funktsional imkoniyatlar
Ishonchlilik
Foydalanuvchanlik
Ishlash samaradorligi
Ulanish imkoniyati (portability)
Xavfsizlik
Qo‘llab-quvvatlash yengilligi
Moslashuvchanlik
ISO/IEC 25010 yordamida tashkilotlar dasturiy mahsulotlarning sifatini ob’ektiv
ravishda o‘lchab, takomillashtirish choralarini ko‘rishlari mumkin.
2.3 ISO/IEC 29119: Testlash standartlari
Bu to‘plam dasturiy ta'minotni testlash bo‘yicha xalqaro standartdir. Unda quyidagi
jihatlar ko‘rib chiqiladi:
Test strategiyasi va rejalashtirish
Test dizayni va bajarilishi
Test natijalarini hujjatlashtirish
Avtomatlashtirilgan testlar
Sinovdan o‘tkazish vositalari va metodologiyalari
ISO/IEC 29119 testlash jarayonining standartlashtirilgan bo‘lishini ta’minlab, uning
samaradorligini oshiradi.
3. Agile va DevOps metodologiyalari
Yangi zamonaviy metodologiyalar – Agile va DevOps – dasturiy ta'minotni tez,
moslashuvchan va foydalanuvchi ehtiyojlariga mos ishlab chiqishni ta’minlaydi.
3.1 Agile metodologiyasi
Agile – bu moslashuvchan yondashuv bo‘lib, kichik sikllarda ishlashga asoslanadi. Bu
metodologiyada:
62
Loyiha kichik qismlarga bo‘linadi (sprintlar)
Har bir sprint yakunida foydalanishga tayyor mahsulot versiyasi olinadi
Mijoz bilan doimiy aloqada bo‘linadi
Talablar doimiy o‘zgarishi mumkin
Agile doirasida testlash ham iteratsion amalga oshiriladi, bu esa xatolarni erta
aniqlashga yordam beradi.
3.2 DevOps yondashuvi
DevOps – dasturchilar (Development) va tizim ma’murlari (Operations) hamkorligini
kuchaytirish orqali dasturiy ta'minotni ishlab chiqish va ishga tushirishni avtomatlashtirishga
qaratilgan.
DevOps quyidagi afzalliklarga ega:
CI/CD (Continuous Integration / Continuous Delivery) amaliyoti
Kodni tez-tez yetkazib berish
Sinovdan avtomatlashtirish
Monitoring va tahlil qilish
DevOps testlashni ishlab chiqish jarayoniga to‘liq integratsiyalashni ta’minlaydi.
4. TMMi modeli
TMMi (Testing Maturity Model integration) – testlash jarayonining yetuklik darajasini
baholashga yordam beruvchi model. U beshta darajadan iborat:
1.
Boshqarilmagan
(chaotik)
2.
Kutilmagan
(ba’zida test qilinadi)
3.
Aniqlangan
(test strategiyasi mavjud)
4.
Boshqariladigan
(test jarayoni monitoring qilinadi)
5.
Optimallashtirilgan
(doimiy takomillashtirish mavjud)
Tashkilotlar bu model asosida testlash jarayonlarini bosqichma-bosqich rivojlantirib
borishlari mumkin.
5. Standartlarning afzalliklari va amaliy qo‘llanilishi
Standartlar yordamida:
Ishlab chiqish jarayoni aniq tuzilgan bo‘ladi
Xatolar soni kamayadi
Ishonchlilik va xavfsizlik oshadi
Foydalanuvchiga yo‘naltirilgan mahsulot yaratiladi
Loyihalar vaqtida va sifatli yakunlanadi
Masalan, ISO/IEC 29119 asosida tashkilotlar test rejasini yozib, avtomatlashtirishni
yo‘lga qo‘yishlari mumkin. Agile asosida ishlovchi kompaniyalar esa foydalanuvchi fikriga
tezkor javob qaytaradilar.
Xulosa
Dasturiy ta'minot ishlab chiqish va testlashda standartlar va metodologiyalar muhim
o‘rin tutadi. Ular yordamida mahsulot sifati nazorat qilinadi, mijoz ehtiyojlari qondiriladi va
ishlab chiqish jarayoni barqaror yuritiladi. ISO/IEC standartlari – sifat, xavfsizlik va
jarayonlarni boshqarish uchun xalqaro me’zonlar bo‘lib xizmat qiladi. Agile va DevOps esa
zamonaviy ehtiyojlarga mos, moslashuvchan yondashuvlarni taklif etadi. Testlashni
yaxshilash uchun esa TMMi kabi modellardan foydalanish katta samara beradi.
63
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ismoilov, A., & Ne’matulayev, A. (2024). Elektron davomat (biometrik davomat). Science
and
Education,
5(5),
239–243.
Retrieved
from
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/7008
2.
Ismoilov, A. S., & Solijonov, A. S. (2024). Yotoqxonaga registratsiya qilish dasturi. Science
and
Education,
5(4),
120–128.
Retrieved
from
https://openscience.uz/index.php/sciedu/article/view/6896
3.
Ismailov, A. S., Yigitaliyeva, M., Qodirova, G., & Xusanova, R. (2023). Arduino orqali
avtomatlashtirilgan seyf yaratish. Science and Education, 4(12), 177-187.
4.
Ismailov, A. S., Qodirova, G. T. X. Q., & Yigitaliyeva, M. (2023). Arduino mikrokontroller
platasini o’rganish. Science and Education, 4(3), 174-182.
5.
Isoqjonov, B., & Ismailov, A. (2025). PYTHONDA MODULLI DASTURLASH. Наука и
технология в современном мире, 4(5), 61-63.
6.
Ismoilov, A., Hamidov, M., & Sodiqov, N. (2025). PYTHON DASTURLASH TILIDA
FAYLLAR BILAN ISHLASH. Академические исследования в современной науке, 4(12), 29-
34.
