155
O'YINGA QARAMLIKNING IJTIMOIY VA FALSAFIY TAHLILI
Vafayeva Dilafruz Artikovna
Buxoro davlat pedagogika instituti o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15471343
Annotatsiya
Ushbu maqolada o‘yin (asosan, raqamli kompyuter va mobil o‘yinlar)ga bo‘lgan
qaramlikning jamiyatga, individga hamda insoniy ong va ma’naviyatga ta’siri ijtimoiy va
falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Masalaning mohiyati, sabab va oqibatlari, shuningdek,
uni yengish yo‘llari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
O‘yinga qaramlik, virtual reallik, ijtimoiy muammo, falsafiy tahlil,
psixologik bog‘liqlik, yoshlar va texnologiya, zamonaviy jamiyat, erkinlik va qaramlik, raqamli
madaniyat, ong va ma’naviyat.
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti natijasida inson hayotiga ko‘plab qulayliklar kirib
keldi. Shuningdek, virtual dunyo, kompyuter va mobil qurilmalardagi o‘yinlar ham
hayotimizning ajralmas qismiga aylandi. Ammo bu hodisa bilan bir qatorda yangi muammo –
o‘yinlarga qaramlik (gaming addiction) vujudga keldi. Bu holat ijtimoiy muammo sifatida
tobora dolzarb bo‘lib bormoqda.
Adabiyotlar tahlili.
Erich Fromm – "Escape from Freedom" (1941).
Erich Fromm inson psixologiyasini,
erkinlikni va qaramlikni falsafiy-psixologik nuqtai nazardan tahlil qiladi. Unga ko‘ra, inson
ko‘pincha erkinlikdan qochib, xavfsizlik yoki tayanch izlab, qaramlikka intiladi. Bu fikr
o‘yinlarga qaramlik fenomeni bilan bevosita bog‘liqdir – inson virtual dunyoda xavfsiz va
boshqariladigan makon topib, haqiqatdan chekinadi. Maqolada Frommning bu yondashuvi
o‘yinlarga qaramlikni ong va erkinlik nuqtai nazaridan tushunishga xizmat qiladi.
Zygmunt Bauman – "Liquid Modernity" (2000).
Bauman zamonaviy jamiyatni "suyuq"
deb ta’riflaydi – ya’ni doimiy o‘zgaruvchan, barqarorlikdan mahrum. Bunday sharoitda
odamlar o‘zini yo‘qotadi va virtual muhitga "qochish" holati kuchayadi. O‘yinlarga berilish —
bu "barqaror" (lekin yolg‘on) reallikda o‘zini topish urinishidir. Maqola uchun bu g‘oya
o‘yinlarga qaramlikning zamonaviy ijtimoiy muhitdagi ildizlarini tushuntirishda muhimdir.
JSST (WHO) – Gaming disorder – ICD-11 classification (2019).
Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti o‘yinlarga haddan tashqari berilish holatini rasmiy kasallik sifatida tan oldi. Unga
ko‘ra, bu holat uch asosiy mezon asosida aniqlanadi:
o
O‘yinga ustuvorlik berilishi,
o
Nazorat yo‘qolishi,
o
Salbiy oqibatlarga qaramay davom ettirish.
Bu hujjat maqola uchun tibbiy va psixologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek,
muammoning jiddiyligini xalqaro darajada tan olinganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari vazirligi ma'lumotlari.
Ushbu manba
orqali mamlakatda internet va o‘yin platformalaridan foydalanish statistikasi, yoshlar
orasidagi texnologik vositalarga qaramlik darajasi, hukumat tomonidan ko‘rilayotgan chora-
tadbirlar haqida ma’lumot olinadi. Maqolada bu ma’lumotlar orqali muammoning milliy
kontekstdagi ko‘lami va dolzarbligi yoritiladi.
Mahmudov A. – Yoshlar va zamonaviy tahdidlar (Toshkent, 2022).
Ushbu asarda
156
O‘zbekiston yoshlarining ijtimoiy-madaniy hayotiga ta’sir ko‘rsatayotgan zamonaviy
muammolar, xususan, axborot oqimi, virtual muhit va o‘yinlarga bog‘lanish kabi masalalar
tahlil qilinadi. Mahmudovning yondashuvi – mahalliy kontekstdagi sotsiologik va tarbiyaviy
yondashuv asosida qurilgan. Bu asar maqolada ijtimoiy ong va milliy qadriyatlar nuqtai
nazaridan muammoni ko‘rsatadi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘yinlarga qaramlik ko‘p qirrali muammo bo‘lib, u:
falsafiy jihatdan — erkinlik, tanlov va mavjudlik bilan bog‘liq;
psixologik jihatdan — muqaddam tan olingan kasallik shakli sifatida e’tirof etilgan;
ijtimoiy jihatdan — zamonaviy muhitda individning yakkalanishi, ijtimoiy aloqalarning
yemirilishi bilan bog‘liq;
milliy darajada — yoshlar tarbiyasi va ma’naviy hayotiga tahdid soluvchi xavfdir.
Metodologik asoslar:
Ushbu maqola tahliliy-izohli (analitik), falsafiy va sotsiologik yondashuvlarga tayangan holda
yozilgan. Maqola mavzusiga oid masalalarni o‘rganishda quyidagi ilmiy metodologik
yondashuvlar asos sifatida tanlandi:
Dialektik metod: O‘yinlarga qaramlikni ijtimoiy hayotdagi qarama-qarshiliklar, sabab va
oqibatlar tizimida ko‘rib chiqish imkonini beradi.
Falsafiy-taqqosloviy yondashuv: O‘yin fenomenining mohiyatini, virtual va real hayot
o‘rtasidagi tafovutni tahlil qilishda qo‘llanildi.
Sotsiologik yondashuv: O‘yinga qaramlikning jamiyatdagi ko‘rinishlari, yoshlar orasidagi
holati, oilaviy va ta’limiy muhitdagi ta’siri sotsiologik jihatdan baholandi.
Psixologik tahlil: Shaxsning ruhiy holati, motivatsiyasi, qaramlikning individual psixik
jarayonlariga ta’siri ko‘rib chiqildi.
Tadqiqot metodlari:
Quyidagi amaliy va nazariy metodlar asosida tahlil amalga oshirildi:
Tahlil va sintez: O‘yinlarga qaramlik hodisasini tarkibiy qismlarga ajratib, ularni
umumlashtirish orqali muammo mohiyati aniqlashtirildi.
Induksiya va deduksiya: Yakkadan umumga (individual holatlardan ijtimoiy
muammolarga) va umumiydan yakkaga (nazariy kontseptlardan shaxs holatiga) yondashuv
orqali xulosa chiqarildi.
Ilmiy adabiyotlar tahlili: Yuqorida ko‘rsatilgan xorijiy va mahalliy manbalar (Fromm,
Bauman, JSST, Mahmudov va boshqalar) asosida mavzuning ilmiy asoslari chuqur o‘rganildi.
Kontent-tahlil: Raqamli axborot, statistika va ommaviy axborot vositalarida mavjud
bo‘lgan ma’lumotlar (internetdan foydalanish darajasi, yoshlar orasida o‘yinlar statistikasi va
hokazo) tahlil qilindi.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metod va metodologiyalar orqali o‘yinlarga qaramlik fenomenining
ko‘p qirrali (falsafiy, psixologik, sotsiologik) tahlili amalga oshirildi. Bu esa masalani
chuqurroq o‘rganish, uning mohiyati va oqibatlarini kompleks yondashuv asosida ochib
berish imkonini berdi.
Tadqiqotlar natijalari.
Tadqiqot davomida olib borilgan nazariy tahlillar, mavjud
adabiyotlar sharhi va statistik ma’lumotlar asosida quyidagi muhim natijalarga erishildi:
O‘yinga qaramlik — global va o‘sib borayotgan muammo.
Tahlillarga ko‘ra, o‘yinlarga qaramlik
bugungi kunda faqat alohida shaxslar emas, balki jamiyat miqyosidagi dolzarb muammo
sifatida qaralmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan rasmiy kasallik
157
sifatida tan olinishi ushbu muammoning jiddiyligini tasdiqlaydi.
O‘zbekiston yoshlarida ham muammo mavjud.
Axborot texnologiyalari sohasidagi mahalliy
manbalarga tayangan holda, O‘zbekiston yoshlarining katta qismi mobil va kompyuter
o‘yinlariga sezilarli darajada vaqt sarflamoqda. So‘rovnomalar va kuzatuvlarga ko‘ra:
O‘rta maktab o‘quvchilari va talabalar orasida haftasiga 15–20 soatni o‘yinlarda
o‘tkazadiganlar soni oshib bormoqda.
10–14 yoshdagi yoshlarning taxminan 40–50 foizi kuniga 2 soatdan ortiq vaqtini mobil
o‘yinlarga ajratadi.
Bu holat ularning o‘qish samaradorligi, oilaviy munosabatlari va sog‘lig‘iga salbiy ta’sir
qilmoqda.
O‘yinga qaramlikning psixologik va falsafiy ildizlari mavjud.
Falsafiy tahlil shuni ko‘rsatdiki,
o‘yinlarga qaramlik faqat tashqi texnologik omillar emas, balki shaxsning ichki bo‘shligi,
mavjudlik ma’nosini yo‘qotishi (eksistensial bo‘shliq) bilan ham bog‘liq. Fromm va Bauman
konsepsiyalariga ko‘ra, inson zamonaviy notinch jamiyatdan qochish, erkinlik og‘irligini
yo‘qotish uchun virtual dunyoga sho‘ng‘iydi.
Jamiyatdagi aloqalarning yemirilishi kuzatilmoqda.
Sotsiologik yondashuv asosida o‘yinlarga
haddan tashqari berilgan shaxslar orasida quyidagi tendensiyalar aniqlandi:
Haqiqiy ijtimoiy munosabatlardan chekinish;
Oilaviy va do‘stlik aloqalarining susayishi;
Ma’naviy qadriyatlarga e’tibor kamayishi;
Yolg‘izlik va ruhiy tushkunlik holatlarining ortishi.
Qaramlikning ayollarga qaraganda erkaklar orasida yuqoriligi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
ayniqsa o‘smir va talabalar orasida o‘yinlarga qaramlik erkaklar orasida ko‘proq uchraydi. Bu
esa gender asosidagi farqlangan psixologik ehtiyojlar va ijtimoiy rol kutishlariga bog‘liq.
O‘yinlarga qaramlik — ko‘p omilli, murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy-falsafiy muammo bo‘lib, u
shaxsning erkinligi, ongli faoliyati va ijtimoiy moslashuvchanligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu
muammoni hal qilishda nafaqat texnologik cheklovlar, balki falsafiy, psixologik va tarbiyaviy
yondashuvlar uyg‘unligi zarur.
Muhokama.
O‘yinlarga qaramlik – bu insonning virtual o‘yinlarga haddan tashqari berilishi
natijasida uning real hayotdagi faoliyati, ijtimoiy aloqalari, jismoniy va ruhiy holati izdan
chiqishidir. Bu turdagi qaramlik giyohvandlik yoki alkogolizm kabi salbiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin.
Me’yoriy o‘yin – ijobiy omil:
O‘yinlar tafakkurni rivojlantirishi, dam olish vositasi bo‘lishi
mumkin.
Qaramlik – salbiy bosqich:
Bu holatda shaxs o‘zini nazorat qila olmaydi, vaqt va
ijtimoiy majburiyatlarni unutadi.
O‘yinlarga qaramlik jamiyatda quyidagi ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi:
Oilaviy muammolar: Ota-onalar va farzandlar orasidagi aloqaning susayishi.
Ta’limga ta’siri: Talaba va o‘quvchilarning darsga qiziqishi kamayadi, o‘zlashtirish
darajasi pasayadi.
Ishtimoiy yakkalanish: Shaxs do‘stlari, jamiyatdan uzoqlashib, virtual dunyoga
sho‘ng‘iydi.
Iqtisodiy oqibatlar: Ishga layoqat pasayadi, mehnat unumdorligi tushadi.
Falsafa doimo inson va uning erkinligi haqida qayg‘uradi. O‘yinlarga haddan tashqari berilish
esa:
158
Erkinlikni yo‘qotish: Shaxs o‘zining ongli tanlov qilish qobiliyatidan mahrum bo‘ladi.
Haqiqiy hayotdan chekinish: Virtual dunyo – yolg‘on reallik bo‘lib, shaxsni haqiqatdan
yiroqlashtiradi.
Eksistensial krizis: Odam o‘zining maqsadi, mohiyati va mavjudligini unutadi, bo‘shliq
(nihilizm) hissi kuchayadi.
Falsafiy nuqtai nazardan o‘yinlarga haddan ortiq berilish — inson mohiyatini yo‘qotish,
mavjudot sifatida yakkalanish va ma’nosizlik yo‘liga kirishdir.
O‘yinlarga qaramlik – zamonaviy jamiyatning muhim muammolaridan biridir. U insonning
erkinligi, ijtimoiy faolligi, ma’naviy kamolotiga tahdid soladi. Bu holatni yengish uchun falsafiy
ong, ijtimoiy mas’uliyat va tizimli yondashuv zarur. Inson ongli mavjudot sifatida o‘z ustida
ishlashi, texnologiyani xizmatkor emas, xo‘jayin sifatida emas, balki vosita sifatida ko‘rishni
o‘rganmog‘i kerak.
Xulosa:
Tadqiqot davomida olib borilgan nazariy tahlil va mavjud ijtimoiy holatlar tahliliga asoslanib,
quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
1.
O‘yinlarga qaramlik — bu zamonaviy jamiyatda insonning virtual dunyoga haddan
tashqari bog‘lanishi natijasida vujudga keladigan psixologik va sotsiokulturniy muammo
bo‘lib, u real hayotdagi ijtimoiy rollar, axloqiy qadriyatlar va erkin ong faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
2.
Ushbu muammo nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy ko‘lamdagi inqiroz holatiga aylanmoqda.
Yoshlar orasida vaqtni behuda sarflash, o‘qish va ishga qiziqishning pasayishi, oilaviy
munosabatlardagi sovuqlik bu holatning amaliy oqibatlaridir.
3.
Falsafiy nuqtai nazardan, bu hodisa insonning erkinlikdan qochishi, virtual va yolg‘on
reallikda o‘ziga taskin topishga urinishidir. Eksistensial bo‘shliq, hayotning haqiqiy ma’nosini
yo‘qotish holatlari o‘yinlarga qaramlik orqali kuchayadi.
4.
Muammo ko‘p omilli bo‘lib, uni faqat texnik cheklovlar bilan emas, balki ma’naviy,
psixologik va tarbiyaviy yondashuvlar bilan hal qilish mumkin. Bu esa tizimli yondashuvni
talab etadi.
Takliflar:
Mavjud holatni yumshatish, o‘yinlarga qaramlikning salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun
quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1. Ta’lim va tarbiya tizimida quyidagi choralar ko‘rish maqsadga muvofiq:
Maktab va oliy ta’lim muassasalarida "raqamli gigiyena", "vaqtni boshqarish", "virtual
xavfsizlik" mavzularida maxsus darslar, seminarlar tashkil etish.
O‘quvchilarda va talabalar orasida real faoliyatga bo‘lgan qiziqishni
oshirish
uchun
sport, fan, san’atga oid to‘garaklar faoliyatini kengaytirish.
2. Ota-onalar va oilalarga quyidagilar tavsiya qilinadi:
Farzandlarning internet va o‘yinlardan foydalanishini doimiy nazorat qilish.
Oilaviy muloqotni mustahkamlash, bolalar bilan sifatli vaqt o‘tkazish.
O‘yinlarni taqiqlash emas, balki
muvozanatli va ongli foydalanishni o‘rgatish
.
3. Davlat va jamoatchilik darajasida:
Yoshlar orasida o‘yinlarga qaramlikka oid
psixologik yordam markazlari
tashkil
etilishi.
O‘yin platformalariga nisbatan
yosh chegarasi, vaqt cheklovi
va monitoring
159
mexanizmlarini kuchaytirish.
Mass-media va blogerlar yordamida
tushuntiruvchi va profilaktik ishlar
olib borish.
4. Ilmiy-tadqiqot yo‘nalishida:
O‘zbekistonda o‘yinlarga qaramlik darajasini o‘rganish bo‘yicha empirik so‘rovnomalar
o‘tkazish.
Muammoning iqtisodiy, madaniy va ruhiy oqibatlarini ko‘rsatadigan
mahalliy ilmiy
izlanishlarni qo‘llab-quvvatlash
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fromm E. Insonning ozodlikdan qochishi. – T.: Ma’naviyat, 2010. (Asl nashr: Fromm, E.
Escape from Freedom
. – New York: Farrar & Rinehart, 1941).
2.
Bauman Z. Suyuq zamonaviylik. – T.: Yangi asr avlodi, 2021. (Asl nashr: Bauman, Z.
Liquid Modernity
. – Cambridge: Polity Press, 2000).
3.
World Health Organization (WHO). Gaming disorder. ICD-11. Geneva, 2019. [Rasmiy
sayt:
4.
Mahmudov A. Yoshlar va zamonaviy tahdidlar. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022. – 132 b.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish
vazirligi. Raqamli texnologiyalar statistikasi, 2023. [
6.
Turdaliyev N. Virtual dunyo va yoshlar ongida shakllanish jarayonlari // Yosh olimlar
jurnali. – 2021. – №4. – B. 45–50.
7.
Rasulov S. Raqamli muhitda ijtimoiy ong evolyutsiyasi: sotsiologik tahlil. – T.: Fan, 2020.
8.
Karimova M. Kompyuter o‘yinlari va psixologik salomatlik // Pedagogik mahorat. –
2022. – №3. – B. 60–65.
